ЖЕТЕКЧИГЕ НУСКАМА: ЛИДЕРЛИК ЖАНА КЕСИПКӨЙ ӨСҮШ (2)

Сандан-санга 

Макаланын башы:

ЖЕТЕКЧИГЕ НУСКАМА: ЛИДЕРЛИК ЖАНА КЕСИПКӨЙ ӨСҮШ

1.3. Мугалимдердин кесиптик үйрөнүүсү жана окуучулардын окуу натыйжалары

Тимперли жана кесиптештери жүргүзгөн изилдөөлөрдүн синтези (Timperley et al., 2007) мугалимдердин кесиптик үйрөнүүсүн окуучулардын билим алуу муктаждыктары жана окутуу практикасын жакшыртуу менен түздөн-түз байланыштыруунун маанилүүлүгүн көрсөтөт. Бул мамилеге ылайык, мугалимдердин кесиптик өнүгүүсү окуучулардын окуудагы жетишкендиктерин жакшыртууга багытталган үзгүлтүксүз жана максаттуу процесс катары уюштурулушу керек. Төмөндө Тимперли жана кесиптештеринин (2007) эмгегиндеги негизги принциптерге таянган беш кадамдуу схема берилет.

1-сүрөт. Тимперли жана кесиптештеринин (2007) изилдөөсүндөгү негизги принциптерге таянган беш кадамдуу схема.

Бул мамилеге ылайык, кесиптик өнүгүү семинарга катышуу же сертификат алуу менен гана чектелбеши керек. Анын мааниси жаңы билимдердин сабакта колдонулушунан, мугалимдин иш-аракеттеринин өзгөрүшүнөн жана окуучулардын окуу натыйжаларындагы өзгөрүүлөрдөн көрүнүүгө тийиш. Мисалы, окуучулар окуган текстин түшүнүп, негизги ойду аныктоодо кыйналып жатса, мектеп жетекчилиги мугалимдерге текстти талдоо, түшүнүүнү текшерүү жана окуучуларга этап-этабы менен колдоо көрсөтүү стратегияларын өздөштүрүүгө жардам бере алат. Андан соң бул ыкмалардын сабакта колдонулушуна байкоо жүргүзүлүп, окуучулардын иштериндеги өзгөрүүлөр талданат.

Бул мамилеге ылайык, кесиптик өнүгүү семинарларга катышуу же сертификат алуу менен гана чектелбеши керек. Анын натыйжалуулугу жаңы билимдердин жана көндүмдөрдүн сабакта колдонулушунан, мугалимдин педагогикалык практикасынын өзгөрүшүнөн жана окуучулардын окуу натыйжаларындагы жылыштардан көрүнүүгө тийиш. Мисалы, окуучулар окуган текстин түшүнүүдө жана андагы негизги ойду аныктоодо кыйналып жатса, мектеп жетекчилиги мугалимдерге текстти талдоо, окуучулардын түшүнүүсүн текшерүү жана алардын окуу процессине этап-этабы менен колдоо көрсөтүү стратегияларын өздөштүрүүгө жардам бере алат. Андан соң бул стратегиялардын сабакта колдонулушуна байкоо жүргүзүлүп, окуучулардын тапшырмаларды аткаруусундагы жана окуу жетишкендиктериндеги өзгөрүүлөр талданат. Алынган маалыматтар кийинки кесиптик үйрөнүү кадамдарын аныктоого негиз болот.

Беш кадамдуу схема Тимперли жана кесиптештеринин (2007) эмгегиндеги негизги принциптерди практикалык максатта жалпылайт. Ошондуктан аны авторлор сунуштаган түпнуска схеманын сөзмө-сөз көчүрмөсү эмес, алардын изилдөөлөрүнө таянган жалпыланган түшүндүрмө катары кароо зарыл.

Мындай цикл кесиптик үйрөнүүнү бир жолку формалдуу иш-чарадан окутуу практикасын үзгүлтүксүз өркүндөтүүгө багытталган процесске айлантат. Мектеп жетекчилиги үчүн анын мааниси мугалимдердин кесиптик өнүгүүсүн уюштурууда гана эмес, бул өнүгүүнүн окуучулардын билим алуусуна тийгизген таасирин баалоодо да турат.

1.4. Мектепти өзгөртүү жана туруктуу өнүктүрүү

Фулландын (Fullan, 2001) билим берүү тармагындагы өзгөрүүлөрдү башкарууга арналган эмгеги мектептин туруктуу өнүгүүсү жетекчиликтин сапатына, мугалимдердин кызматташтыгына жана жалпы максаттарды ишке ашырууга багытталган уюштуруучулук шарттарга байланыштуу экенин түшүндүрүүгө негиз берет. Бул көз карашка ылайык, мектептеги өзгөрүүлөрдү ишке ашыруу жаңы талаптарды киргизүү менен гана чектелбестен, мугалимдердин аларды өздөштүрүүсүнө жана күнүмдүк педагогикалык практикада колдонушуна шарт түзүүнү да талап кылат.

Мисалы, мектепте окутуунун жаңы ыкмаларын киргизүү пландалса, жетекчиликтин милдети мугалимдерге тиешелүү тапшырмаларды берүү менен гана чектелбеши керек. Мугалимдерге жаңы ыкмаларды үйрөнүүгө жетиштүү убакыт, методикалык жардам, зарыл ресурстар жана кесиптештери менен тажрыйба алмашуу мүмкүнчүлүктөрү камсыз кылынышы зарыл. Мындай шарттар жаңы билимдерди практикада колдонууга жана өзгөрүүлөрдү мектептин күнүмдүк ишине интеграциялоого өбөлгө түзөт.

Ал эми, мектепте калыптандыруучу баалоонун сапатын жакшыртуу максаты коюлса, жетекчилик бир нече өз ара байланышкан стратегияны колдоно алат. Алардын катарына тажрыйбалуу мугалимдерди насаатчылыкка тартуу, жаңы көндүмдөрдү өздөштүрүп жаткан педагогдорго практикалык жардам көрсөтүү жана мугалимдердин окуучулардын иштерин биргелешип талдоосуна шарт түзүү кирет. Мындай иш-аракеттер мугалимдердин жеке кесиптик өнүгүүсүн колдоо менен катар жамааттык үйрөнүүнү жана окутуу практикасын биргелешип жакшыртууну да камсыздайт.

Демек, дифференцияланган жетекчилик мугалимдердин жеке кесиптик муктаждыктарына ылайык колдоо көрсөтүү менен гана чектелбестен, мектеп ичинде өз ара үйрөнүү, кесиптик кызматташтык жана биргелешкен жоопкерчилик маданиятын калыптандырууга да багытталат. Бул жагынан алганда, мектепти туруктуу өнүктүрүү ар бир мугалимдин мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен жалпы жамааттын кесиптик дараметин чыңдоону жана билим берүүнүн сапатын үзгүлтүксүз жакшыртууну камтыйт.

2. Кесиптик компетенттүүлүк менен мотивациянын айкалышына негизделген төрт категория

Жогоруда каралган теориялык идеяларды мектеп практикасына колдонуу үчүн мугалимдин кесиптик компетенттүүлүгүн жана мотивациясын өз ара байланышкан, бирок мазмуну жагынан айырмаланган эки өлчөм катары кароого болот. Бул өлчөмдөрдүн айкалышы мугалимдин учурдагы кесиптик муктаждыктарын аныктоого жана жетекчилик колдоонун ылайыктуу формаларын тандоого мүмкүндүк берген төрт шарттуу категорияны бөлүп көрсөтүүгө негиз түзөт.

Бул төрт категория Робин Р. Жексондун (Jackson, 2013) Skill–Will алкагында да каралган. Бул макалада аталган алкак мугалимдердин кесиптик муктаждыктарын талдоо, колдоо стратегияларын тандоо жана мектептеги кесиптик өнүгүү процесстерин уюштуруу үчүн практикалык негиз катары колдонулат.

Бул контекстте мотивация мугалимдин белгилүү бир кесиптик милдетти аткарууга, үйрөнүүгө жана зарыл күч-аракет жумшоого болгон даярдыгын билдирет. Ал эми кесиптик компетенттүүлүк ошол милдетти натыйжалуу аткаруу үчүн зарыл болгон билимдерди, көндүмдөрдү жана педагогикалык чечимдерди камтыйт. 2-сүрөттө Жексондун (2013) Skill–Will модели ушул макаланын максаттарына ылайыкташтырып берилет.

2-сүрөт. Жексондун (2013) Skill–Will модели

Бул алкакта мотивация менен кесиптик компетенттүүлүктүн айкалышына жараша төрт шарттуу категория айырмаланат: (1) мотивациясы жогору, бирок компетенттүүлүгү төмөн мугалимдер; (2) мотивациясы да, компетенттүүлүгү да жогору мугалимдер; (3) мотивациясы төмөн, бирок компетенттүүлүгү жогору мугалимдер; (4) мотивациясы да, компетенттүүлүгү да төмөн мугалимдер. Ар бир категория жетекчилик колдоонун максаттарын жана формаларын мугалимдин учурдагы муктаждыктарына ылайыкташтыруу үчүн аналитикалык багыт берет.

Бул категориялар мугалимдин жалпы кесиптик деңгээлин, инсандык сапаттарын же келечектеги мүмкүнчүлүктөрүн баалоо үчүн колдонулбайт. Алар белгилүү бир мезгилде жана конкреттүү кесиптик милдетти аткарууда мугалимдин даярдыгын, күчтүү жактарын жана кошумча колдоого муктаждыгын түшүнүүгө жардам берген практикалык курал болуп саналат. Мисалы, мугалим бир багытта компетенттүүлүгү жогору, башка багытта кошумча үйрөнүүгө муктаж болушу мүмкүн. Ошондой эле анын мотивациясы аткарылуучу милдеттин өзгөчөлүгүнө, иштөө шарттарына жана кесиптик тажрыйбасына жараша өзгөрүп турушу ыктымал.

Мугалимдин мотивациясынын деңгээлин анын айрым аракеттерине гана таянып аныктоо туура эмес. Жетекчи мугалимдин пикирин угуп, анын кесиптик тажрыйбасын, конкреттүү милдеттин өзгөчөлүктөрүн, иштөө шарттарын жана колдоого болгон муктаждыктарын эске алышы зарыл. Бул маалыматтар жетекчилик стратегиясын тандоодо жана анын натыйжалуулугун баалоодо маанилүү роль ойнойт.

Демек, төрт категория мугалимдерди туруктуу топторго бөлүштүрбөйт жана алардын кесиптик баалуулугун аныктабайт. Алар мугалимдин учурдагы абалын талдоого, кесиптик өнүгүүсүнүн багыттарын аныктоого жана конкреттүү кырдаалга ылайык колдоо стратегияларын тандоого жардам берген шарттуу аналитикалык алкак катары каралууга тийиш.

2.1. Компетенттүүлүгү төмөн, мотивациясы жогору мугалимдер

Бул категорияга, негизинен, педагогикалык ишмердигин жаңы баштаган жана кесиптик тажрыйбасы аз мугалимдер кириши мүмкүн. Алар жаңы билимдерди өздөштүрүүгө, окутуунун ыкмаларын сынап көрүүгө жана кесиптик жактан өнүгүүгө даяр болушат. Бирок практикалык тажрыйбанын же айрым методикалык көндүмдөрдүн жетишсиздиги алардын педагогикалык аракеттеринин натыйжалуулугун чектеши мүмкүн.

Мындай мугалимдердин кесиптик өнүгүүсүн колдоо мектеп жетекчилиги үчүн маанилүү милдеттердин бири болуп саналат. Алардын үйрөнүүгө болгон даярдыгы жана кесиптик өсүүгө умтулуусу жаңы көндүмдөрдү өздөштүрүүгө жагымдуу шарт түзөт. Ошондуктан жетекчиликтин негизги милдети – мугалимдердин шыктануусун системалуу практикалык үйрөнүү, методикалык жардам жана үзгүлтүксүз кайтарым байланыш менен айкалыштыруу. Бул процесс мугалимдин баштапкы мотивациясын туруктуу кесиптик компетенттүүлүккө айландырууга багытталышы керек.

Мектеп жетекчилиги колдоно турган стратегиялар:

• Мугалимдин учурдагы муктаждыктарына ылайык жеке кесиптик өнүгүү планын түзүү.
• Тажрыйбалуу кесиптештердин сабактарына катышуу жана алардын иш тажрыйбасын үйрөнүү мүмкүнчүлүгүн камсыз кылуу.
• Сабактарды биргелешип пландаштыруу жана микросабактарды өткөрүү.
• Жаңы окутуу ыкмаларын класста сынап көрүүгө жана алардын натыйжаларын талдоого шарт түзүү.
• Үзгүлтүксүз кайтарым байланыш жана кесиптик рефлексия уюштуруу.
• Кесиптик өнүгүү курстарында алынган билимдердин күнүмдүк педагогикалык практикада колдонулушун талдоо.

Практикалык мисал. Жаш мугалим активдүү окутуу ыкмаларын колдонууга кызыгат, бирок окуучуларды топторго бөлүштүрүүдө, топтук ишти уюштурууда жана сабактын убактысын натыйжалуу пайдаланууда кыйынчылыктарга туш болот. Бул учурда окуу иштери боюнча директордун орун басары же тажрыйбалуу насаатчы ага топторду түзүү, топтун мүчөлөрүнүн ролдорун бөлүштүрүү, тапшырмаларды так түшүндүрүү жана убакытты башкаруу боюнча практикалык жардам көрсөтөт. Андан соң мугалим кийинки сабактарында сунушталган стратегияларды колдонуп, алардын натыйжаларын насаатчысы менен биргеликте талдайт.

Жетекчи же насаатчы мугалимдин топтук ишти канчалык өз алдынча уюштура алганына, окуучулардын тапшырмаларды түшүнүүсүнө жана сабактын убактысынын натыйжалуу пайдаланылышына байкоо жүргүзөт. Ошондой эле топтук иш окуучулардын теманы өздөштүрүүсүнө кандай салым кошконун алардын аткарган тапшырмалары, берген жооптору жана окуу жетишкендиктери аркылуу талдайт. Алынган маалыматтар кийинки колдоо кадамдарын аныктоого жана мугалимдин кесиптик өнүгүүсүндөгү жетишкендиктерди баалоого негиз болот.

2.2. Компетенттүүлүгү жана мотивациясы жогору мугалимдер

Кесиптик компетенттүүлүгү жана мотивациясы жогору мугалимдер өз сабактарын натыйжалуу өткөрүү менен гана чектелбестен, кесиптештеринин кесиптик өнүгүүсүнө жана мектептеги окутуу практикасын өркүндөтүүгө да олуттуу салым кошо алышат. Алар өз алдынча иштөөгө, педагогикалык көйгөйлөрдү аныктоого, жаңы ыкмаларды сынап көрүүгө жана кесиптик тажрыйбасын башкалар менен бөлүшүүгө даяр болушу мүмкүн. Ошондуктан мектеп жетекчилигинин милдети – мындай мугалимдердин кесиптик дараметин таануу, демилгелерин колдоо жана мектепти өнүктүрүү процесстерине активдүү катышуусуна шарт түзүү.

Бул категориядагы мугалимдер менен иштөөдө жетекчилик ашыкча көзөмөлгө караганда кесиптик автономияны, өз алдынча чечим кабыл алууну жана кызматташууга негизделген лидерликти колдоого басым жасоого тийиш. Мугалимдерге мектептеги окутуу көйгөйлөрүн аныктоого, аларды чечүү жолдорун сунуштоого жана кесиптештери менен биргеликте ишке ашырууга мүмкүнчүлүк берүү маанилүү. Ошол эле учурда алардын жеке кесиптик максаттарын, кызыкчылыктарын жана иш жүктөмүн эске алуу зарыл. Кесиптик жактан күчтүү мугалимдерге дайыма кошумча милдеттерди жүктөө алардын мотивациясынын төмөндөшүнө жана негизги окутуу ишине бөлгөн убактысынын кыскарышына алып келиши мүмкүн.

Мектеп жетекчилиги колдоно турган стратегиялар:

• Мугалимдерге окутуудагы көйгөйлөрдү өз алдынча аныктап, аларды чечүү боюнча демилге көтөрүүгө мүмкүнчүлүк берүү.
• Мугалимдердин демилгеси менен чакан кесиптик долбоорлорду, сабакты изилдөө иштерин жана биргелешкен педагогикалык эксперименттерди уюштурууну колдоо.
• Кесиптештердин сабактарына өз ара байкоо жүргүзүүсүнө, окуучулардын иштерин талдоосуна жана жаңы окутуу ыкмаларын биргелешип сынап көрүүсүнө шарт түзүү.
• Мугалимдерге өз тажрыйбасы менен бөлүшүүгө, кесиптик талкууларды уюштурууга жана кесиптештеринин өнүгүүсүнө насаатчылык аркылуу көмөк көрсөтүүгө мүмкүнчүлүк берүү.
• Кесиптик демилгелерди ишке ашыруу үчүн зарыл болгон убакытты, ресурстарды жана уюштуруучулук колдоону камсыз кылуу.
• Мугалимдердин мектептин өнүгүшүнө кошкон салымын таануу менен бирге алардын кесиптик автономиясын жана негизги окутуу милдеттерин натыйжалуу аткаруусун колдоо.

Бул мамиледе жетекчинин ролу мугалимдерге даяр тапшырмаларды бөлүштүрүү менен гана чектелбейт. Анын негизги милдети – мугалимдердин демилгелерин ишке ашырууга, кесиптик кызматташтыкты өнүктүрүүгө жана биргелешкен чечимдерди кабыл алууга ылайыктуу шарттарды түзүү. Мында жетекчилик мугалимдердин кошумча демилгелерге катышууга болгон кызыгуусун, учурдагы иш жүктөмүн жана кесиптик артыкчылыктарын эске алышы керек. Кесиптик автономияны колдоо мугалимге бардык кошумча милдеттерди жүктөөнү эмес, анын мүмкүнчүлүктөрүнө жана кызыкчылыктарына ылайык жоопкерчилик бөлүштүрүүнү билдирет.

Практикалык мисал. Бир мугалим окуучулардын текстти окуп түшүнүүдө жана негизги ойду аныктоодо кыйналып жатканын байкайт. Ал кесиптештерине бул көйгөйдү биргелешип изилдөөнү сунуштайт. Бир нече мугалимден турган чакан топ түзүлүп, окуучулардын жазуу иштерин жана тапшырмаларды аткаруу жыйынтыктарын талдайт. Андан соң топ окуп түшүнүү көндүмдөрүн өнүктүрүүгө багытталган тапшырмаларды даярдап, аларды өз класстарында сынап көрөт. Белгилүү убакыт өткөндөн кийин мугалимдер алынган натыйжаларды салыштырып, кайсы ыкмалар окуучулардын текстти түшүнүүсүнө көбүрөөк жардам бергенин талкуулашат.

Бул учурда демилгечи мугалим жалпы көйгөйдү аныктоого жана кесиптештердин кызматташуусун уюштурууга көмөк көрсөтөт. Мектеп жетекчилиги болсо жолугушууларга убакыт бөлүп, зарыл ресурстарды камсыз кылат жана мугалимдердин кесиптик чечимдерин колдойт. Натыйжада жеке мугалимдин демилгеси жалпы мектептин окутуу практикасын өркүндөтүүгө багытталган жамааттык ишке айланат.

Натыйжаларды баалоодо жетекчи төмөнкү суроолорго көңүл бурушу мүмкүн:

• Мугалимдердин кызматташтыгында жана тажрыйба алмашуусунда кандай өзгөрүүлөр болду?
• Сунушталган жаңы ыкмалар окутуу практикасына кандайча киргизилди?
• Окуучулардын иштеринде жана окуу жетишкендиктеринде кандай өзгөрүүлөр байкалды?
• Мугалимдер өз алдынча демилге көтөрүүгө жана кесиптик чечимдерди кабыл алууга көбүрөөк мүмкүнчүлүк алыштыбы?
• Демилгени ишке ашыруу мугалимдердин иш жүктөмүнө жана негизги милдеттерин аткаруусуна кандай таасир тийгизди?

Бул суроолор мугалимдердин кесиптик демилгелерин гана эмес, алардын мектептин өнүгүшүнө жана окуучулардын окуу натыйжаларына кошкон салымын да талдоого жардам берет.

(Уландысы бар)

Дүйшөн Шаматов,

Казакстандагы Назарбаев университетинин профессору

 Сардарбек Жакенов,

Түркиядагы Гази университетинин бүтүрүүчүсү