УЛУТТУК-БОШТОНДУК КӨТӨРҮЛҮШКӨ 110 ЖЫЛ
- 03.11.2026
- 0
«Сапат» эл аралык билим берүү мекемесинин лицей филиалдарында 1916-жылдагы улуттук-боштондук көтөрүлүштүн 110 жылдыгына арналган эскерүү иш-чаралары өткөрүлдү.
Тарых — бул өткөн күндөрдүн баяны гана эмес, улуттун басып өткөн жолу, элдин эс тутуму жана келечек муунга калтырган улуу сабагы. Ар бир элдин тарыхында сыймыктануу менен эскерилген жеңиштер, ошондой эле жүрөк сыздаткан кайгылуу окуялар болот. Кыргыз элинин тарыхындагы ошондой оор трагедиялардын бири 1916-жылдагы улуттук-боштондук көтөрүлүш жана анын кесепетинен келип чыккан Үркүн окуясы. Быйыл бул тарыхый окуяга 110 жыл толду. Бир кылымдан ашуун убакыт өтсө да, Үркүн кыргыз элинин тарыхый эс тутумунда терең из калтырган окуя катары маанисин жоготкон жок. 1916-жылдагы көтөрүлүш падышалык Россиянын оторчул саясатына, жергиликтүү калктын укуктарынын чектелишине жана социалдык теңсиздикке каршы багытталган. Көтөрүлүштүн күч алышына 1916-жылдын 25-июнундагы жергиликтүү эркектерди тыл жумуштарына алуу жөнүндөгү падышанын жарлыгы да түрткү болгон. Көтөрүлүштүн жазалоочу күчтөр тарабынан басылышынан кийин элдин Кытайга карай аргасыз жер которушу, тоо ашууларындагы ачарчылык, суук жана көптөгөн адамдардын каза болушу Үркүн трагедиясы катары тарыхта калды. Ушул тарыхый окуяларды эскерүү, курман болгондордун элесине таазим кылуу жана жаш муунга тарыхый маалыматтарды жеткирүү максатында «Сапат» эл аралык билим берүү мекемесинин лицейлеринде мазмундуу иш-чаралар уюштурулду. Алар тарыхый конференциялар, илимий баяндамалар, сахналаштырылган көрүнүштөр, сүрөт жана дубал гезит көргөзмөлөрү аркылуу өткөрүлдү. 
«Сапат» ЭБМнин «Хусейин Карасаев атындагы лицейи» филиалы
2026-жылдын 29-октябрында Х. Карасаев атындагы лицейде «1916-жылдагы улуттук-боштондук көтөрүлүшкө — 110 жыл» аттуу тарыхый-тарбиялык иш-чара өткөрүлдү. Иш-чара мектеп администрациясы, социалдык илимдер жана табигый илимдер кафедрасындагы мугалимдердин демилгеси менен уюштурулуп, ага 5-10-класстардын окуучулары, класс жетекчилер жана мектеп жамааты катышты. Программанын алкагында 1916-жылдагы окуяларга арналган сүрөт жана плакат көргөзмөсү уюштурулуп, окуучулардын чыгармачылык эмгектери көпчүлүктүн назарына сунушталды. Жаш сүрөтчүлөр өз эмгектеринде элдин башынан өткөргөн оор тагдырын, эркиндикке болгон умтулуусун жана тарыхый окуялардан алган таасирлерин чагылдырууга аракет кылышты. Тарыхый конференцияда көтөрүлүштүн келип чыгуу себептери, падышалык Россиянын оторчул саясаты, 25-июндагы жарлык, көтөрүлүштүн негизги очоктору жана Үркүн трагедиясынын кесепеттери кеңири талкууланды. Окуучулар тарыхый окуяларды жөн гана баяндап тим болбостон, алардын себептерин жана натыйжаларын талдоого көңүл бурушту. Иш-чаранын өзгөчө таасирдүү бөлүгү «Жалын» драмалык ийриминин сахналаштырылган композициясы болду. Анда кыргыз элинин эркиндикке болгон умтулуусу, башынан өткөргөн кайгылуу тагдыры, мекенге болгон сүйүүсү жана кыйынчылыкка моюн сунбаган кайраты көркөм чагылдырылды. Бул иш-чара тарыхый билим берүү менен чыгармачылык тарбияны айкалыштырып, окуучуларды өткөн тарыхка жоопкерчилик менен мамиле кылууга, адам өмүрүн, тынчтыкты жана эркиндикти баалоого үндөдү. Иш-чара тууралуу маалыматты Х. Карасаев атындагы лицейдин социалдык илимдер жана табигый илимдер кафедрасынын жетекчиси Жээнбекова Махабат бөлүштү. 
«Сапат» ЭБМнин «Алымбек Датка атындагы лицейи» филиалы
2026-жылдын 29-октябрында Алымбек Датка атындагы лицейде «1916-жыл: Үнү өчпөгөн тарых» аттуу тарыхый-илимий иш-чара өткөрүлдү. Ага 7–9-класстардын окуучулары, мугалимдер жана чакырылган коноктор катышты. Коноктордун арасында Ош мамлекеттик университетинин жалпы тарых кафедрасынын башчысы, тарых илимдеринин кандидаты Гүлзада Жумашова жана Ош мамлекеттик педагогикалык университетинин ага окутуучусу, тарых илимдеринин кандидаты Канатбек Казакбаев болушту. Иш-чара лицейдин директору Юзейир Илеринин ачылыш сөзү менен башталды. Иш-чаранын өзгөчөлүгү — анын төрт тематикалык багытта уюштурулушу болду. «Архив — Документ эмне дейт?» бөлүгүндө окуучулар 1916-жылдагы окуяларга байланыштуу тарыхый документтерди, анын ичинде 25-июндагы падышанын жарлыгын талдашты. «Карта — Окуя кайда жүрдү?» багытында көтөрүлүштүн негизги аймактары жана элдин аргасыз жер которуу жолдору тарыхый карталар аркылуу көрсөтүлдү. «Сандар — Статистика эмнени көрсөтөт?» бөлүгүндө тарыхый статистикалык маалыматтарды салыштыруу, булактардын ишенимдүүлүгүн жана тактыгын баалоо маселелерине көңүл бурулду. Ал эми «Адамдын тагдыры — Эскерүү эмнени сактайт?» багытында Үркүн трагедиясынын адамдардын жана үй-бүлөлөрдүн тагдырына тийгизген таасири талкууланды. Чакырылган окумуштуулар окуучуларды археологиялык экспонаттар менен тааныштырып, тарыхый изилдөөлөргө байланыштуу маалыматтарды бөлүшүштү. Ошондой эле 8-класстардын окуучулары арасында сүрөт тартуу конкурсу өткөрүлүп, катышуучулар сыйланды. Иш-чарада 1916-жылдагы улуттук-боштондук көтөрүлүш менен Үркүн түшүнүктөрүнүн тарыхый айырмачылыгына да өзгөчө көңүл бурулду. Иш-чаранын соңунда катышуучулар бир мүнөт унчукпай туруу менен Үркүн трагедиясында курман болгон ата-бабаларыбыздын жаркын элесине таазим кылышты. Бул иш-чара тууралуу маалыматты Алымбек Датка атындагы лицейдин социалдык илимдер жана табигый илимдер кафедрасынын жетекчиси Алтыбаева Дамира берди. 
«Сапат» ЭБМнин «Үмүт лицейи» филиалы
Үмүт лицейинде 1916-жылдагы улуттук-боштондук көтөрүлүштүн 110 жылдыгына карата «Тарых барактары унутулбайт» аттуу эскерүү иш-чарасы уюштурулду. Ага лицейдин жетекчилиги, мугалимдер, ата-энелер жана окуучулар катышты. Иш-чара тарых жана география мугалимдери тарабынан даярдалды. Программа тарых мугалими Е. И. Дубовиктин кириш сөзү менен башталып, 1916-жылдагы окуялардын тарыхый маанисине, эгемендүүлүктүн баалуулугуна жана тарыхый эс тутумду сактоонун зарылдыгына көңүл бурулду. Курман болгондордун элеси бир мүнөттүк унчукпай туруу менен эскерилди. Иш-чаранын жүрөк толкуткан бөлүгү 8-«А» классынын окуучулары тарабынан даярдалган сахналаштырылган көрүнүш болду. Анда падышалык бийликтин кысымынан улам туулган жерин таштап, Кытайга карай качууга аргасыз болгон элдин оор тагдыры чагылдырылды. Сахнада сууктан кыйналган балдардын, айласы кеткен энелердин, мекенин коргоого умтулган эр азаматтардын образдары көрсөтүлдү. Улуттук кийимдер жана кайгылуу күүлөр сахналык көрүнүштүн таасирин арттырып, көрүүчүлөргө ошол доордун трагедиясын тереңирээк сезүүгө мүмкүнчүлүк берди.
Мындан тышкары, лицейдин фойесинде 9-10-класстардын окуучулары даярдаган дубал гезиттердин көргөзмөсү уюштурулду. 9-«А» классы Үркүндүн хронологиясын жана маанилүү даталарын, 9-«Б» классы боштондук үчүн күрөштү жана тарыхый инсандардын эрдигин, 9-«Ж» классы трагедиянын кесепеттерин жана тарыхый маанисин чагылдырды. 10-класстын окуучулары да чыгармачылык иштерге катышты. 9-«Ж» классынын окуучулары тарыхый-аналитикалык презентацияларды сунуштап, көтөрүлүштүн себептери, жүрүшү жана кесепеттери тууралуу маалымат беришти. Тарыхый карталар аркылуу элдин Кытайга карай жер которуу жолдору жана ашуулар көрсөтүлдү. Үмүт лицейинде өткөн иш-чаранын өзгөчөлүгү — тарыхый баяндамалардын, театрлаштырылган көрүнүштөрдүн жана окуучулардын чыгармачылык эмгектеринин айкалышында болду. Бул окуучулардын тарыхый билимдерин тереңдетүү менен катар ата-бабалардын тагдырына болгон урмат-сыйын күчөтүүгө багытталды. Иш-чара тууралуу маалыматты Үмүт лицейинин социалдык илимдер жана табигый илимдер кафедрасынын жетекчиси Абдыралиева Венера берди. 
«Сапат» ЭБМнин «Семетей лицейи» филиалы
Семетей лицейинде да 1916-жылдагы Үркүн окуясынын 110 жылдыгына арналган тарыхый-тарбиялык иш-чара өткөрүлдү. Тарых кафедрасы тарабынан уюштурулган программага 7-11-класстардын окуучулары катышты. Иш-чараны тарых кафедрасынын башчысы Козубек Астанов ачып, Үркүн окуясынын тарыхый мааниси, кыргыз эли башынан өткөргөн оор сыноолор жана бул трагедияны унутпоонун зарылдыгы тууралуу сөз сүйлөдү. Андан соң Барсбек Амираев 1916-жылдагы окуялардын келип чыгуу себептери, көтөрүлүштүн жүрүшү жана анын кесепеттери тууралуу негизги баяндама жасады. Иш-чаранын маанилүү бөлүгү окуучулардын өз алдынча даярдаган илимий-тарыхый баяндамалары болду. Окуучу Изатулло Мурзаев «Үркүндүн Кытайга багытталган жолдору» темасында баяндама жасап, элдин аргасыз жер которуу багыттары жана жолдо туш болгон оор кыйынчылыктары жөнүндө маалымат берди. Ал эми Нуркамил Абдулазизов «Үркүндүн эл аралык жана аймактык мааниси» темасында баяндама жасап, 1916-жылдагы окуялардын Борбор Азиядагы тарыхый процесстер менен байланышын ачып көрсөтүүгө аракет кылды. Мындан тышкары, 9–10-класстардын окуучулары арасында «Тарых барактары» аттуу сүрөт конкурсу өткөрүлдү. Окуучулар өз эмгектери аркылуу өткөн тарыхка болгон көз караштарын жана Үркүн трагедиясынан алган таасирлерин чагылдырышты. Иш-чаранын жүрүшүндө катышуучулар баяндамаларды кунт коюп угуп, суроолорду беришти. Бул алардын тарыхый окуяларга болгон кызыгуусун жана өз алдынча ой жүгүртүү жөндөмүн өнүктүрүүгө өбөлгө түздү. Семетей лицейиндеги иш-чара тарыхый маалыматтарды өздөштүрүү, изилдөөчүлүк көндүмдөрдү калыптандыруу жана окуучулардын жарандык жоопкерчилигин арттыруу багытында маанилүү тарбиялык мазмунга ээ болду. Иш-чара тууралуу маалыматты Семетей лицейинин социалдык илимдер жана табигый илимдер кафедрасынын жетекчиси Козубек Астанов берди. 
Тарыхты унутпоо — келечек алдындагы жоопкерчилик
«Сапат» эл аралык билим берүү мекемесинин лицейлеринде өткөрүлгөн иш-чаралар мазмуну жана уюштурулушу жагынан ар түрдүү болгону менен, алардын бардыгын бириктирген улуу максат бар: тарыхый эс тутумду сактоо, ата-бабалардын тагдырына таазим кылуу жана жаш муунга эркиндиктин баркын түшүндүрүү. Бир лицейде тарыхый окуялар архивдик документтер жана статистикалык маалыматтар аркылуу изилденсе, экинчисинде сахналаштырылган көрүнүштөр менен жанданды. Дагы биринде окуучулардын илимий баяндамалары, сүрөттөрү жана чыгармачылык эмгектери аркылуу тарыхый окуялардын терең мааниси ачылды. Мындай иш-чаралар окуучуларга тарыхый фактыларды билүү менен чектелбестен, аларды талдоону, себеп-натыйжалык байланыштарды аныктоону, ар түрдүү булактарды салыштырууну жана тарыхый окуяларга өз алдынча баа берүүнү үйрөтөт. Ата-бабаларыбыз башынан өткөргөн оор сыноолор, алардын эркиндикке болгон умтулуусу жана улут катары сакталып калуу жолундагы күрөшү кийинки муундар үчүн түгөнгүс сабак бойдон кала берет.
Өткөндү унутпайлы, тарыхтан сабак алалы, эркиндикти жана тынчтыкты баалайлы!
Курманбек Хайдаров,
«Сапат» ЭБМнин социалдык илимдер, дене тарбия жана
АЧД предметтеринин координатору