МУГАЛИМДИН БААЛУУЛУГУ ЖАШЫ МЕНЕН ӨЛЧӨНБӨЙТ
- 17.11.2026
- 0
ПЕНСИЯДАГЫ МУГАЛИМДЕРДИ БОШОТУУ ЭМЕС, МУУНДАРДЫН КЫЗМАТТАШТЫГЫН ТҮЗҮҮ КЕРЕК!
Жаштарга жол ачып, улуулардын тажрыйбасын сактайлы!.
Кыргызстанда пенсия курагындагы мугалимдерди иштен бошотуу маселесинин талкууга чыгышы билим берүү тармагындагы кадр саясаты жөнүндө олуттуу ойлонууга түрткү берди. Жаш адистерге жумуш орундарын ачуу үчүн көп жылдык тажрыйбасы бар мугалимдерди мектептен кетирүү керекпи? Же эки муундун мүмкүнчүлүктөрүн бириктирүүнүн башка жолдору барбы?
Менимче, бул суроого бир гана «жаштарга орун бошотуу керек» же «тажрыйбалуу мугалимдерди калтыруу зарыл» деген эки башка жооп менен чектелүүгө болбойт. Маселенин артында мугалимдин эмгек укугу, кесиптик кадыр-баркы, жаш адистин келечеги жана мектептин сапаттуу билим берүү милдети турат.
Президент Садыр Жапаровдун жаш мугалимдерди жумушка орноштурууга шарт түзүү максатында Эмгек кодексине өзгөртүү киргизүү мүмкүнчүлүгүн карап чыгуу сунушу коомчулукта кызуу талкуу жаратты. Агартуу министрлиги болсо пенсия курагындагы мугалимдерди массалык түрдө иштен бошотуу каралбаганын билдирип, тажрыйбалуу педагогдордун билимин жана дараметин сактоо зарылдыгын белгиледи.
Бул жерде эки муктаждыкты тең эске алуу керек. Жаш адиске жумуш жана кесиптик жактан өнүгүү мүмкүнчүлүгү керек. Тажрыйбалуу мугалимге болсо өз эмгегин улантууга жана топтогон билимин кийинки муунга өткөрүүгө шарт түзүлүшү зарыл.
Менин сунушум — мугалимдерди жаш курагына карап бөлүү эмес, муундардын кызматташтыгын мамлекеттик деңгээлде уюштуруу.
Мугалимдин баалуулугу жашы менен өлчөнбөйт
Мугалимдин мектептеги кадыр-баркы анын жашына эмес, кесиптик даярдыгына, сабак өтүүдөгү чеберчилигине, окуучулар менен мамилесине жана эмгегинин натыйжасына жараша бааланышы керек.
Отуз-кырк жылдык педагогикалык эмгек — жөн гана иштеген жылдардын саны эмес. Бул — миңдеген окуучулар менен иштешүүдөн топтолгон тажрыйба, ар кандай кырдаалда туура чечим табуу жөндөмү, ийгиликтер менен каталардан алынган сабактар жана жылдар бою калыптанган кесиптик чеберчилик. Мындай байлыкты мугалимдин пенсия курагына жеткени үчүн эле экинчи планга жылдыруу туура эмес.
Кээде жаш мугалим бир окуучунун жүрүм-турумун түшүнбөй кыйналып турганда, тажрыйбалуу кесиптеши ошол жагдайды бир нече мүнөттүк маек менен чечүүгө жардам берет. Мындай жөндөм китептен гана үйрөнүлбөйт, ал көп жылдык практиканын натыйжасында калыптанат.
Бирок көп жыл иштеген мугалимдердин бардыгын эле мыкты педагог деп эсептөө да туура эмес. Убакыт менен кошо өнүгүүгө умтулбаган, жаңы талаптарга көнүүгө даяр эмес мугалимдер да болушу мүмкүн. Ошол сыяктуу эле жаш мугалимдердин арасында терең билимдүү, чыгармачыл жана жаңычыл педагогдор арбын.
Демек, маселе жаштардын же улуулардын кайсынысы жакшы экенинде эмес. Маселе — ар бир мугалимдин кесиптик мүмкүнчүлүгүн кантип аныктап, туура пайдаланууда.
Мугалимдин көп жылдык стажы анын мектепке кереги жок болуп калганын билдирбейт. Ошол эле учурда стаж кесиптик өнүгүүдөн баш тартууга негиз боло албайт.
588 бош орун бар кезде кадр маселесин кантип чечебиз?
2026-жылдын 28-октябрында «Азаттык» радиосу Агартуу министрлигине таянып, өлкө боюнча 588 мугалим жетишпей жатканын жана пенсия курагындагы педагогдор жалпы педагогикалык жамааттын 15,5 пайызын түзөрүн кабарлады. Министрликтин маалыматына ылайык, мугалимдер өзгөчө математика, физика, тарых, орус тили жана информатика предметтери боюнча жетишпейт. Кадр тартыштыгы Бишкек шаарында жана Чүй облусунда да байкалат.
Ал эми Улуттук статистика комитетинин 2026-жылдын 2-октябрындагы «Мугалимдер күнү. Цифралар жана фактылар» аттуу расмий маалыматында жалпы билим берүүчү мектептерде 94 миңге жакын мугалим эмгектенери көрсөтүлгөн. Булардын болжол менен 36 миңи шаардык, 58 миңи айылдык мектептерде иштейт.
Бул жерде статистикалык маалыматтарды туура чечмелөө маанилүү: 15,5 пайыз — Агартуу министрлиги билдирген жалпы педагогикалык жамааттагы пенсия курагындагы кызматкерлердин үлүшү; 94 миң — Улуттук статистика комитети көрсөткөн жалпы билим берүүчү мектептердин мугалимдеринин саны.
Мындан тышкары, 2026-жылдын 1-ноябрында министрликтин маалыматына таянып, өлкөнүн билим берүү уюмдарында пенсия курагындагы 15 миңге жакын мугалим иштеп жатканы кабарланды.
Бул маалыматтар бир маанилүү жагдайды көрсөтөт: Кыргызстанда пенсия курагындагы мугалимдердин саны олуттуу болгону менен, билим берүү тармагында кадр жетишсиздиги да бар.
Демек, маселе мугалимдердин жаш курагында гана эмес, кадрларды бөлүштүрүүдө, аймактардагы эмгек шарттарында, предметтик муктаждыкта жана жаш адистерди мектепте кармап калуу механизмдеринде жатат.
Кайсы бир айылдык мектепте физика мугалими жетишпей жатса, башка мектептеги пенсия курагындагы мугалимдин ордун бошотуу ал көйгөйдү автоматтык түрдө чечпейт. Анткени бош орун менен бошотулган мугалимдин предмети, жашаган жери жана иштөө мүмкүнчүлүгү дал келбеши мүмкүн.
Ошондуктан адегенде төмөнкү суроолорго жооп беришибиз керек:
- Кайсы аймактарда жана кайсы предметтер боюнча мугалимдер жетишпейт?
- Жаш адистер эмне үчүн айрым мектептерге барбай жатышат?
- Айлык акы, турак жай, социалдык колдоо жана кесиптик жактан өнүгүү мүмкүнчүлүктөрү жетиштүүбү?
- Мектепке келген жаш мугалимдердин канчасы бир-эки жылдан кийин кесибин же жумуш ордун алмаштырууда?
- Бош орундар менен пенсия курагындагы мугалимдер иштеген кызматтардын предметтик жана аймактык дал келүүсү кандай?
Ушул суроолорго так жооп бермейинче, пенсиядагы мугалимдерди иштен бошотуу кадр тартыштыгын чечет деп айтууга негиз жок.
Жаш мугалимге жумуш керек. Бирок ага жумуш берүү үчүн тажрыйбалуу мугалимди сөзсүз кетирүү зарыл эмес. Эң оболу жаш адистин мектепке келүүсүнө, ишке көнүгүүсүнө жана ошол жерде узак убакыт иштеп калышына шарт түзүү керек.
Жаш мугалим жаңыны алып келсе, тажрыйбалуу мугалим негизин бекемдейт
Бүгүнкү мектепке эки муундун тең мүмкүнчүлүгү керек.
Тажрыйбалуу педагог сабакты уюштуруунун, окуучулар менен иштөөнүн, билимди системалуу берүүнүн жана татаал кырдаалдарда туура чечим кабыл алуунун жолдорун билет.
Жаш мугалим болсо жаңы технологияларды, санариптик платформаларды, жасалма интеллектти жана заманбап окутуу ыкмаларын тез өздөштүрүшү мүмкүн.
Мисалы, информатика сабагын алалы. Жаш мугалим Python программалоосун, жасалма интеллект куралдарын жана санариптик долбоорлорду жакшы билген күндө да, окуучуга алгоритмдик ой жүгүртүүнү калыптандыруу, тапшырманы окуучунун деңгээлине ылайык тандоо жана билимди туура баалоо үчүн педагогикалык тажрыйба зарыл.
Ал эми тажрыйбалуу мугалим жаңы технологияларды өздөштүрүүдө жаш кесиптешинин жардамына муктаж болушу мүмкүн. Мындай учурда жаш адис технологиялык жаңылыктарды көрсөтөт, улуу кесиптеши аны сабактын максатына ылайык пайдалануунун жолдорун үйрөтөт.
Бул жерде кимдир бирөө утуп, экинчиси утулбайт. Экөө тең үйрөнөт, эң негизгиси — окуучу утат.
Бирок мындай кызматташтык өзүнөн-өзү пайда болбойт. Аны уюштуруу, убакыт бөлүү, каржылоо жана натыйжасын баалоо зарыл.
«Жаш мугалимдин биринчи үч жылы» программасы керек
Педагогикалык окуу жайын бүтүрүп, мектепке келген жаш адис үчүн алгачкы жылдар оңой эмес. Университетте алган билимин реалдуу класста колдонуу, окуучулардын ар кандай деңгээли менен иштөө, классты башкаруу, ата-энелер менен байланыш түзүү жана билимди адилеттүү баалоо — мунун баары практикалык тажрыйбаны талап кылат.
Жаш мугалимдин кесипке болгон кызыгуусу дал ушул мезгилде бекемделиши же басаңдашы мүмкүн. Айрымдары алгачкы кыйынчылыктарга туруштук бере албай, мектептен кетип калат. Ошондуктан жаңы адисти жумушка кабыл алуу менен эле мамлекеттин милдети бүтпөйт.
Мен «Жаш мугалимдин биринчи үч жылы» программасын иштеп чыгууну сунуштайм.
Программа төмөнкү иштерди камтышы керек:
- Ар бир жаңы мугалимге предмети боюнча тажрыйбалуу насаатчы бекитүү.
- Биринчи жылы сабакты пландаштыруу, класс менен иштөө, баалоо жана ата-энелер менен байланыш түзүү боюнча үзгүлтүксүз жардам көрсөтүү.
- Ай сайын кеминде эки жолу кесиптик кеңеш берүү жана сабактарга өз ара катышууну уюштуруу.
- Жаш мугалимдин негизги ишине тоскоол болгон ашыкча кошумча милдеттерди азайтуу.
- Экинчи жана үчүнчү жылдары анын кесиптик өз алдынчалыгын өнүктүрүүгө жана тажрыйбасын тереңдетүүгө көңүл буруу.
Бул программаны жаш мугалимди текшерип, кемчилигин издөөчү механизмге айландырууга болбойт. Анын максаты — жаңы адисти колдоо, мектептин ишине көнүктүрүү жана өз алдынча иштеген күчтүү педагог катары калыптандыруу.
Насаатчылык — акысыз милдет эмес, кесиптик эмгек
Көп учурда жаш мугалимге тажрыйбалуу кесиптеши жардам берсин деп айтабыз. Бирок ошол жардамдын артында убакыт, даярдык жана кошумча эмгек турганын эске алабызбы?
Насаатчы сабактан кийин жаш мугалим менен сүйлөшөт, анын сабак планына көз жүгүртөт, кетирген каталарын түшүндүрөт, сабакка катышат, сунуш берет. Бул иш мугалимдин негизги милдеттеринен тышкары аткарылса, аны жөн гана «тажрыйба бөлүшүү» деп атап коюу туура эмес.
Ошондуктан насаатчылык өзүнчө уюштурулуп, материалдык жактан колдоого алынышы керек.
Атап айтканда:
- Насаатчылык үчүн атайын саат бөлүнүп, эмгек акы төлөнүшү зарыл.
- Насаатчы болууну каалаган мугалимдер атайын даярдоо курсунан өтүшү керек.
- Насаатчы менен жаш адистин предметтик багыты жана кесиптик муктаждыгы эске алынышы зарыл.
- Насаатчылыктын ийгилиги жаш мугалимдин өз алдынча сабак өтүп, кесиптештер жамаатына ишенимдүү аралашып кетишинен көрүнүшү керек.
- Натыйжалуу насаатчылардын эмгеги сыйлыктар, кесиптик категория жана башка стимулдар аркылуу колдоого алынышы керек.
Тажрыйбалуу мугалимдин билимин кийинки муунга өткөрүү — мектеп үчүн чоң байлык. Бирок бул байлыкты сактоо үчүн мугалимдин эмгегин да баалай билишибиз керек.
Айылдык мектептерге өзгөчө көңүл бурулсун
Кадр маселеси бардык мектептерде бирдей эмес. Айрыкча алыскы айылдарда жаш адисти жумушка тартуу жана аны ошол жерде кармап калуу кыйынчылыгы бар.
Жаш мугалимди айылга жөнөтүү менен маселе чечилбейт. Ал жакта жашай турган жери, татыктуу эмгек акысы, транспорттук мүмкүнчүлүгү жана кесиптик жактан өнүгүүгө шарты болушу керек.
Ошондуктан «Айылдык мугалимди колдоо» программасын иштеп чыгуу зарыл деп эсептейм.
Анын негизги багыттары төмөнкүлөр болушу мүмкүн:
- Алыскы аймактарда иштеген мугалимдерге кошумча материалдык колдоо көрсөтүү.
- Жаш адистерди убактылуу турак жай менен камсыз кылуу же ижара акысына жардам берүү.
- Айылдык мугалимдерге транспорттук колдоо көрсөтүү.
- Онлайн курстарга, квалификацияны жогорулатууга жана усулдук ресурстарга акысыз жеткиликтүүлүк түзүү.
- Райондук жана облустук деңгээлде тажрыйба алмашуу, усулдук кызматташтык жана кесиптик колдоо системасын уюштуруу.
Жаш мугалимди мектепке алып келүү — бир милдет. Анын ошол мектепте калып, ишин улантуусуна шарт түзүү — андан да маанилүү милдет.
Кадр саясаты мугалимдердин катышуусу менен иштелсин
Мектептеги кадр маселесин чечүүдө мугалимдердин өздөрүнүн пикири эске алынышы керек. Анткени мектептин күнүмдүк көйгөйлөрүн, предметтер боюнча муктаждыктарды жана жаш адистер туш болгон кыйынчылыктарды эң жакшы билгендер — ошол мектепте иштеген педагогдор.
Ар бир мектепте жаш жана тажрыйбалуу мугалимдердин өкүлдөрүнөн турган кеңеш түзүүнү сунуштайм.
Мындай кеңеш:
- Кадр жетишсиздигин жана предметтик муктаждыктарды талдайт.
- Жаш мугалимдердин мектептеги ишине тоскоол болгон кыйынчылыктарды аныктайт.
- Насаатчылык программасынын сапатын талкуулайт.
- Мугалимдердин кесиптик жактан өнүгүүсүнө керектүү шарттарды сунуштайт.
- Эмгек жүгүн бөлүштүрүү жана мектептеги кесиптик кызматташтык маселелерин карайт.
Албетте, бул кеңеш мектеп директорунун же администрациянын ыйгарым укуктарын алмаштырбашы керек. Анын милдети — кадр саясатын жакшыртууга катышуу, көйгөйлөрдү көтөрүү жана негиздүү сунуштарды берүү.
Мугалимдин ишин жашына эмес, кесиптик сапатына карап баалайлы
«Жашына эмес, сапатына карап баалоо керек» деген сөз иш жүзүндө колдонулушу үчүн баалоонун ачык жана адилеттүү критерийлери болушу зарыл.
Мугалимдин ишин баалоодо төмөнкү көрсөткүчтөрдү эске алуу сунушталат:
- Сабакты уюштуруу жана окутуунун сапаты.
- Окуучулардын билим деңгээлинин жана жеке өнүгүүсүнүн динамикасы.
- Окуучулар менен педагогикалык байланыш түзүү жөндөмү.
- Заманбап методикаларды жана санариптик технологияларды колдонуу.
- Кесиптик өнүгүүгө жана тажрыйба алмашууга катышуу.
- Жаш мугалимдерге көрсөткөн насаатчылык жардамы.
- Кесиптик этика жана жоопкерчилик.
Бирок баалоодо дагы бир жагдайды эске алуу зарыл: окуучунун жетишкендиги мугалимге гана байланыштуу эмес. Ага үй-бүлөнүн колдоосу, мектептин материалдык шарты, окуучунун баштапкы даярдыгы жана социалдык чөйрөсү да таасир этет.
Ошондуктан мугалимдин ишин бир гана окуучулардын баалары же тесттин жыйынтыгы менен өлчөө адилеттүү болбойт. Баалоо бир нече далилге негизделип, бардык курактагы педагогдорго бирдей колдонулушу керек.
Кесиптик баалоонун максаты мугалимди жумуштан кетирүүгө шылтоо табуу эмес, анын күчтүү жактарын аныктоо жана өнүгүүсүнө жардам берүү болушу зарыл.
Мамлекеттик программанын натыйжасы ачык көрүнүшү керек
Жакшы сунуштар кагаз жүзүндө калып кетпеши үчүн алардын аткарылышын текшерүүнүн так механизми болушу керек.
Эгер «Жаш мугалимдин биринчи үч жылы» жана «Айылдык мугалимди колдоо» программалары кабыл алынса, жыл сайын төмөнкү көрсөткүчтөр боюнча маалымат жарыяланып турса туура болот:
- Мектептерге келген жаш мугалимдердин саны.
- Алардын биринчи, экинчи жана үчүнчү жылдан кийин ишин уланткан үлүшү.
- Насаатчылык программасына катышкан мугалимдердин саны жана натыйжасы.
- Предметтер боюнча мугалим жетишсиздигинин өзгөрүшү.
- Айылдык мектептерге барган жана ошол жерде ишин уланткан жаш адистердин саны.
- Мугалимдердин кесиптик өнүгүүгө катышуусу.
- Окуучулардын билим алуу көрсөткүчтөрүнүн динамикасы.
Мындай маалыматтар кадр саясатынын кайсы багыты натыйжа берип жатканын, кайсынысын өзгөртүү зарылдыгын көрсөтөт. Ошондой эле коомчулукка мамлекеттик чечимдердин аткарылышын көзөмөлдөөгө мүмкүнчүлүк түзөт.
Мугалимдин укугу — мамлекеттик саясаттын негизи
Пенсия алуу менен эмгектенүү бири-бирине каршы келбейт. Адам пенсия алып жатканы үчүн эле анын кесиптик билими, тажрыйбасы жана эмгектенүү мүмкүнчүлүгү жоголбойт.
Кыргыз Республикасынын 2025-жылдын 23-январындагы №23 Эмгек кодексинин 9-беренесинде эмгек чөйрөсүндө курак боюнча басмырлоого жол берилбестиги белгиленген. Кодекстин 40- жана 44-беренелеринде эмгек келишимин токтотуунун жана иш берүүчүнүн демилгеси менен бузуунун негиздери көрсөтүлгөн. Бул негиздердин арасында пенсия курагына жетүү мектеп мугалимин иштен бошотуунун өз алдынча мыйзамдуу негизи катары каралган эмес.
Ошол эле учурда Кодекстин 18-беренесинде курагы боюнча пенсионерлер менен мөөнөттүү эмгек келишимин түзүү мүмкүнчүлүгү каралган. Демек, пенсия алуу менен эмгектенүүнү улантуу бири-бирине каршы келген түшүнүктөр эмес.
Мындан улам бир нерсени так түшүнүү зарыл: мектеп мугалимин пенсия курагына жеткендиги үчүн гана жумуштан бошотуу мыйзамда каралган өз алдынча негизге таянбайт. Эмгек келишимин токтотуу үчүн мыйзамда белгиленген конкреттүү негиз жана тиешелүү жол-жобо болушу керек. Ал эми мыйзамда каралган башка негиздер боюнча эмгек келишимин токтотуу мүмкүнчүлүгү өзүнчө сакталат.
Эгер бул багытта мыйзамга өзгөртүү сунушталса, анда ал мугалимдердин укуктук кепилдиктерин, кесиптик баалоонун объективдүүлүгүн жана жаш адистердин жумушка орношуу мүмкүнчүлүктөрүн комплекстүү карашы керек.
Мамлекет жаш мугалимдерге мүмкүнчүлүк түзүүдө тажрыйбалуу педагогдордун мыйзамдуу эмгек укуктарын да эске алууга тийиш. Бир муундун укугун экинчи муундун укугун чектөө аркылуу камсыз кылуу туура чечим болбойт.
Жыйынтык: мектепте дубал эмес, көпүрө куруу керек!
Кыргызстанга жаш мугалимдер керек. Ошол эле учурда тажрыйбалуу мугалимдер да керек. Бул эки муктаждыкты бири-бирине каршы коюунун зарылдыгы жок.
Жаш мугалим мектепке жаңы идеяларды, энергияны жана технологиялык жаңылыктарды алып келет. Тажрыйбалуу педагог болсо кесиптик чеберчиликти, методикалык маданиятты жана көп жылдык практикалык билимди сунуштайт.
Билим берүү системасынын күчү ушул мүмкүнчүлүктөрдү бириктире билүүдө.
Мугалимдердин бир муунун жумуштан бошотуу менен мектеп автоматтык түрдө жаңыланып кетпейт. Жаш адистерди мектепке тартуу үчүн аларга татыктуу эмгек шарттарын түзүү, кесиптик жактан өнүгүүсүнө жардам берүү жана ишин улантуусуна мүмкүнчүлүк берүү зарыл.
Ушуга байланыштуу Кыргыз Республикасынын Агартуу министрлигине, Министрлер Кабинетине жана тиешелүү мамлекеттик органдарга төмөнкү сунуштарды киргизем:
- «Жаш мугалимдин биринчи үч жылы» мамлекеттик программасын иштеп чыгуу.
- Насаатчылык институтун укуктук жана каржылык жактан бекемдөө.
- Айылдык мектептер үчүн өзүнчө мугалимдерди колдоо программасын кабыл алуу.
- Мугалимдерди жаш курагына эмес, объективдүү кесиптик критерийлерге таянып баалоо.
- Жаш жана тажрыйбалуу мугалимдердин кызматташтыгын мектептердин кадр саясатынын маанилүү бөлүгүнө айландыруу.
- Мугалимдердин кадрдык абалы жана мамлекеттик программалардын натыйжасы боюнча жыл сайын ачык отчет берүү.
Жаштарга жол ачалы, улуулардын тажрыйбасын сактайлы. Тажрыйбалуу мугалимдер жаштарга устат болсун, жаш мугалимдер улууларга жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачсын.
Мектепте муундардын тирешүүсү эмес, ынтымагы болушу керек. Анткени билим берүүнүн келечеги мугалимдердин бир муунун экинчиси менен алмаштырууда эмес, алардын билимин, тажрыйбасын жана чыгармачылыгын бириктирүүдө.
Мектепте бир муундун ордуна экинчи муунду коюу эмес, эки муундун тең күчүн окуучунун келечеги үчүн пайдалануу керек.
Кошмурзаев Исмаил