Жасалма интеллект: окуучуларга болгон пайдасы жана зыяны

Бүгүнкү күндө дүйнө абдан ылдам өзгөрүп жатат. Технологиялар күн сайын жаңыланып, мурда элестетүү кыйын болгон нерселер кадимки көрүнүшкө айланып калды. Ошол технологиялардын эң талкууланып жаткан түрү – жасалма интеллект. Кээ бирөөлөр аны адамзаттын эң чоң жетишкендиги деп эсептесе, башкалары коркунуч катары көрүшөт. Айрыкча билим берүү тармагында жасалма интеллекттин ролу тууралуу пикирлер ар түрдүү. Менин оюмча, жасалма интеллект окуучулар үчүн чоң мүмкүнчүлүктөрдү ачканы менен, аны туура пайдаланбасак, олуттуу зыян алып келиши да мүмкүн.

Адегенде кыскача түшүнүк берип кетейин. Жасалма интеллект – бул компьютердик системалардын адам сыяктуу ойлонуп, анализ жүргүзүп, чечим кабыл алуусуна мүмкүндүк берген технология. Ал суроолорго жооп берет, текст жазат, сүрөт жаратат, тил которот, эсеп чыгарат жана маалыматтарды талдай алат. Башкача айтканда, ал адамдын акыл-эсинин айрым функцияларын аткарууга аракет кылат.

Мурда окуучулар маалымат издеп китепканага барчу, көп китептерди барактап чыгышчу. Азыр болсо бир суроо берип, бир нече секунд ичинде жооп алууга болот. Жасалма интеллект окуучуга түшүнбөгөн темасын жөнөкөй тил менен түшүндүрүп бере алат. Бул өзгөчө айыл жеринде жашаган окуучулар үчүн чоң мүмкүнчүлүк, анткени аларда ар дайым сапаттуу мугалим же кошумча сабак болбой калышы мүмкүн.

Ар бир бала бирдей эмес. Кээ бирөө бат түшүнөт, кээ бирөө жай өздөштүрөт. Жасалма интеллект ар бир окуучунун деңгээлине жараша тапшырма сунуштай алат. Мисалы, математикадан кыйынчылык көргөн окуучуга жөнөкөй мисалдардан баштап, акырындап татаалын берсе болот. Бул окуучунун өзүнө болгон ишенимин арттырат.

Чет тилдерди үйрөнүүдө жасалма интеллект чоң жардамчы боло алат. Ал сөздөрдүн туура айтылышын көрсөтөт, каталарды оңдойт, сүйлөшүү машыгуусун уюштурат. Мурда англис тилинде сүйлөшүү үчүн чет өлкөлүк адам табуу керек болсо, азыр программалар менен сүйлөшүүгө болот.

Көптөр жасалма интеллект чыгармачылыкты өлтүрөт дешет. Бирок мен тескерисинче ал чыгармачылыкты онуктурот деп айтсам жанылышпасам керек. Себеи ал сендеги талантка талант жана акыл эске кошумча билим бере алат. Ал идея бериши мүмкүн, план түзүп бериши мүмкүн, бирок акыркы чечимди баары бир окуучу кабыл алат. Мисалы, дил баян жазууда темага байланыштуу ой-толгоолорду сунуштай алат. Окуучу ошол идеяларды өнүктүрүп, өз көз карашын кошсо, сапаттуу иш жаралат.

Кээ бир техникалык иштерге – мисалы, текстти форматтоо, орфографияны текшерүү, маалыматтарды ирээттөө – көп убакыт кетет. Жасалма интеллект бул иштерди бат аткарып, окуучуга негизги нерсеге, башкача айтканда ойлонууга жана түшүнүүгө көбүрөөк убакыт калтырат. Бирок ар бир нерсенин эки тарабы бар. Жасалма интеллекттин да коркунучтуу жактары жок эмес.

Эң чоң коркунуч – окуучу өзү ойлонбой калуусу. Эгер ар бир тапшырманы программага жаздырып койсо, анын мээси иштебей калат. Мисалы, дил баянды толугу менен жасалма интеллект жазып берсе, окуучу жазуу жөндөмүн жоготот. Убакыт өткөн сайын өз алдынча ой жүгүртүү начарлайт. Мугалим берген тапшырманы окуучу өзү аткарбай, даяр жоопту колдонушу мүмкүн. Бул билимдин сапатын төмөндөтөт. Сыртынан караганда баары жакшы көрүнгөнү менен, чыныгы билим болбойт. Мындай жол менен чоңойгон бала келечекте өз алдынча чечим кабыл алууда кыйналат. Же интернет өчүп калган убактарда окуучу эч нерсе кыла албай калат.

Жасалма интеллект ар дайым туура жооп берет деп кепилдик жок. Кээде ал эски же туура эмес маалымат бериши мүмкүн. Эгер окуучу аны текшербей эле ишенип алса, жаңылыш түшүнүк калыптанат. Ошондуктан сынчыл ой жүгүртүү, жана кайра текшерип чыгуу абдан маанилүү.

Мектеп – бул жөн гана билим берүүчү жай эмес, тарбия берүүчү чөйрө. Мугалим менен окуучунун ортосундагы жандуу байланыш, классташтар менен пикир алмашуу – булардын баары инсанды калыптандырат. Эгер окуучу көбүнчө экран менен гана иштесе, жандуу баарлашуу азайышы мүмкүн. Технологияга ашыкча көз карандылык жаралса, интернет жок учурда окуучу өзүн алсыз сезиши мүмкүн. Ал ар бир суроого дароо жооп издөөгө көнүп калат да, сабырдуулук жана изденүү сапаты төмөндөйт. Менин оюмча, маселе жасалма интеллекттин өзүндө эмес, аны кантип колдонууда. Балта менен үй да курууга болот, зыян да келтирүүгө болот. Баары адамдын ниетине жана жоопкерчилигине байланыштуу. Мугалимдер окуучуларга жасалма интеллектти туура пайдаланууну үйрөтүшү керек. Мисалы:

• Даяр жоопту көчүрүп албоо,
• Алынган маалыматты текшерүү,
• Программаны жардамчы катары гана колдонуу,
• Өз оюн кошуу.

Ошондой эле ата-энелер да балдарынын технологияны кантип колдонуп жатканын көзөмөлдөп, түшүндүрүү иштерин жүргүзүшү зарыл.

Келечекте жасалма интеллект мындан да өнүгөт. Балким, ар бир окуучунун жеке виртуалдык мугалими болот. Бирок канчалык технология өнүкпөсүн, адамдык фактор маанилүү бойдон калат. Чыныгы мугалимдин жылуу сөзү, шыктандыруусу, колдоосу – муну эч бир программа толук алмаштыра албайт.

Окуучу үчүн эң маанилүүсү – өз алдынча ой жүгүртүү, суроо берүү, күмөн саноо, изилдөө. Жасалма интеллект бул жолдо жардамчы гана болушу керек.

Жыйынтыктап айтканда, жасалма интеллект окуучуларга чоң мүмкүнчүлүктөрдү берет: билимге жетүүнү жеңилдетет, жеке окутууну камсыз кылат, тил үйрөнүүгө жана чыгармачылыкка көмөктөшөт. Бирок аны туура эмес колдонуу жалкоолукка, билимдин үстүртөн болушуна жана көз карандылыкка алып келиши мүмкүн.

Мен мугалим  катары айта турган болсом: технологиядан качпашыбыз керек, бирок ага толук ишенип да кетпешибиз зарыл. Биз жасалма интеллектти башкаруубуз керек. Эгер окуучу аны акыл менен колдонсо, бул технология анын келечегин жарык кылат. Ал эми жоопкерчиликсиз мамиле жасалса, тескерисинче тоскоолдук болуп калышы ыктымал.

Ошондуктан эң туура жол – билим, тарбия жана технологиянын ортосундагы тең салмактуулукту сактоо. Ошондо  гана жасалма интеллект окуучулар үчүн чыныгы пайда алып келет. Баарыӊыздарга искусстволук интеллектин жардамы аркылуу чыгармачылык ийгилик каалайм.

Ысык-Көл облусу, Түп району

А.Сопиев атындагы 19-Тасма мектебинин кыргыз тили

 жана адабияты мугалими Жеңиш кызы Гүлбара