ТАРБИЯЛЫК СААТ. УБАДА ЖАНА АНТ, УБАДАГА ТУРУУ, АНТТЫ АТКАРУУ

9 — класстар үчүн 

• “Убадага бекем туруу адамдын абийири”
• “Эр болсоң көк бол, убадага бек бол!”

Методдору жана ыкмалары: топто иштөө, талкуулоо.

Ресурстар: убада, убадага бекем болуу,  сүрөттөр, кыска видео же анимация компьютер, сүрөт тартуу үчүн кагаз жана боектор, проектор, ватман кагазы, маркерлер, макал-лакаптар, интернет булактары.

Сабактын тиби: чыгармачылык бышыктоо

Сабактын методу: маалымат берүү, түшүндүрүү, аңгемелешүү, практикалык.

 Максаты:

• Окуучуларга убада жана ант түшүнүгүн      жеткирүү
• Убадага туруу – адамдын негизги сапаты экенин түшүндүрүү.  Өз сөзүнө турууга, принципиалдуулукка тарбиялоо
• Чынчылдыкка, жоопкерчиликке, ишенимге тарбиялоо

Милдеттери:

• Убада менен анттын айырмасын талдай билүү
• Өз сөзүнө жооп берүү көндүмүн калыптандыруу
• Жакшы адеп-ахлактык сапаттарды өнүктүрүү Өз позициясын билдирүүгө үйрөнүү.

Сабактын жүрүшү

1. Уюштуруу бөлүгү (2–3 мүнөт)

• Саламдашуу
• Психологиялык даярдык:
  Окуучулар тегерек болуп турушат, бир-биринин маанайын көтөрүү.
• Теманы жарыялоо.

1. II. Киришүү сөз (мотивация) (5 мүнөт)

Мугалим:

Балдар, ар бир адам жашоосунда сөз берет, убада кылат. Кээде ант берет. Бирок ошол айткан сөзүнө турушу – адамдын абийирин көрсөтөт. Эл ичинде “Убада – Кудайдын сөзү” деген сөз бекеринен айтылган эмес.

Убадага бекем туруу – бул ыймандуулуктун жана эки жүздүүлүктөн алыс болуунун белгиси, анткени сөзгө туруу адамдын ишенимин жана кадыр-баркын сактайт. Бул сапат адамды «адам эмес» деген сөздөн куткарып, турмуштагы ишеничти бекемдейт.
          “Эгер адам сөзүнө турбаса, аны ишенимдүү адам деп айтууга болобу?”

Окуучулар кыскача жооп беришет.
Коомдо ишеним – эң чоң байлык. Ал эми ишеним сөзгө туруудан башталат.

III. Негизги бөлүк. (20–25 мүнөт)

Суроо-жооп:

• Убада деген эмне?
• Ант деген эмне?
• Убадага турбаса эмне болот?
• Антты бузуу туурабы?

3.1. Теориялык түшүндүрмө:

• Убада – адамдын бир ишти аткарууга берген сөзү

• Ант – өтө олуттуу, жоопкерчиликтүү убада. Ант – мыйзамдык же моралдык жактан күчтүү, олуттуу жоопкерчилик (мисалы: аскердик ант, дарыгердин анты)

Мисал келтирүү:

• Досуңа жардам берем деп убада берип, аткарбай коюу
• Мекенге кызмат кылуу анты

Негизги айырмасы:
Ант – жогорку жоопкерчилик, ал эми убада – күнүмдүк жашоодо көп кездешет.

3.2. Талкуу (дискуссия)

Суроолор:

• Эмне үчүн адамдар кээде убадасын аткарбайт?
• Убадага турбоо – калп айтууга киреби?
• Кайсы учурда убада бербей эле койгон туура?

3.3. Турмуштук кырдаалдар (кейс-талдоо)

1- Кырдаал

1.Досуң сенден жардам сурады. Сен макул болдуң, бирок кийин башка иштер чыгып, жардам бербей калдың.

• Бул туурабы? Эмне кылыш керек эле?

2- кырдаал
1. Бир адам коом алдында чоң убада берип, бирок аткарбай койду.
Анын кадыр-баркы кандай өзгөрөт?

3.4. Топтук иш

Окуучулар 3 топко бөлүнөт:

1-топ: Убадага турган адамдын сапаттарын жазат
2-топ: Убадага турбоонун кесепеттерин талдайт
3-топ: “Ишеним кантип жаралат?” темасында постер түзөт

1-топтун жообу:

• Чынчылдык – сөзүнө бекем болуп, калп айтпайт.
• Жоопкерчиликтүүлүк – берген убадасын аткарууну өз милдети катары көрөт.
• Ишенимдүүлүк – башкалар ага ишенет, анткени ал сөзүнө турат.
• Туруктуулук (сабырдуулук) – кыйынчылык болсо да убадасынан кайтпайт.
• Тартиптүүлүк – убакытты туура пайдаланат, убадасын өз убагында аткарат.
• Намыстуулук – убадасын аткарбай калууну уят иш деп билет.
•  Кайраттуулук – тоскоолдуктардан коркпой, максатына жетет.
• Адалдык – өз пайдасын эмес, акыйкатты жана чындыкты жогору коёт.
• Сөзгө бекемдик – “айткан сөз – атылган ок” экенин түшүнөт.
• Башкаларды урматтоо – берген убадасы аркылуу башка адамдардын үмүтүн актайт.

2-топтун жообу:

Убадага турбоонун кесепеттери:

1. Ишеним жоголот
   Адам убадасын аткарбаса, башкалар ага ишенбей калат. Бир жолу бузулган ишенимди кайра калыбына келтирүү абдан кыйын.
2. Аброй төмөндөйт
   Коомдо “сөзүнө турбаган адам” деген жаман атка калат. Бул анын кадыр-баркына чоң сокку болот.
3. Мамилелер бузулат
   Достук, үй-бүлөлүк жана жумуштагы байланыштар начарлайт. Убадага турбоо – таарыныч, нааразычылык жаратат.
4. Жоопкерчиликсиздик күчөйт
   Эгер адам убадасын аткарбай жүрө берсе, бул адатка айланып, жоопкерчилик сезими төмөндөйт.
5. Өзүнө болгон ишеним азаят
   Адам өзү да өз сөзүнө ишенбей калат. Бул ички алсыздыкка алып келет.
6. Мүмкүнчүлүктөр жоголот
   Ишенимсиз адамга чоң иштерди, жоопкерчиликти тапшырбай калышат. Натыйжада ийгиликке жетүү мүмкүнчүлүгү азаят.
7. Уят жана өкүнүч сезими пайда болот
   Айрым учурда адам өзүнүн туура эмес иши үчүн уялып, кийин өкүнөт.
8. Коомдук тартипке терс таасир берет
   Эгер көпчүлүк убадага турбаса, коомдо ишеним азайып, тартип бузулат.

Убадага туруу – бул жөн гана сөз эмес, адамдын абийири, тарбиясы жана жоопкерчилигинин көрсөткүчү. Ал эми убадага турбоо адамды акырындык менен ишенимден, урматтан жана мүмкүнчүлүктөрдөн ажыратат.

Кааласаңыз, ушул талдоонун негизинде окуучулар үчүн талкуу суроолорун же кыскача жомок да түзүп берейин.

ПОСТЕР: “Ишеним кантип жаралат?”

Ишеним – бул адамдардын бири-бирине болгон сый-урматы, чынчылдыгы жана жоопкерчилиги аркылуу түзүлгөн баалуулук.

 Ишенимдин жаралуу жолдору:

🔹 Чынчыл болуу
– Калп айтпай, дайыма чындыкты сүйлөө.

🔹 Убадага туруу
– Айткан сөздү аткаруу, иш менен далилдөө.

🔹 Жоопкерчиликтүү болуу
– Өз милдеттерин так жана убагында аткаруу.

🔹 Башкаларды урматтоо
– Ар бир адамга сылык мамиле кылуу.

🔹 Жардам берүү
– Кыйын учурда кол сунуу.

🔹 Сабырдуулук
– Кыйынчылыктарда шашпай, туруктуу болуу.

 Ишенимди эмне бузат?

❌ Калп айтуу
❌ Убадага турбоо
❌ Кошоматчылык
❌ Жоопкерчиликсиздик
❌ Урматсыздык

Текст менен иштөө:

УБАДАГА ТУРУУ

Айбек аттуу бала бар эле. Ал ак көңүл, шайыр болсо да, кээде берген убадасын унутуп аткарбай койчу. Бир күнү апасы ага:

– Балам, бүгүн мектептен эрте келип, иниңе сабак карашып бер,  – деди.

Айбек: –Макул апа, сөзсүз жардам берем, – деп убада берди. Бирок мектептен кийин достору аны футбол ойноого чакырып калышты. Айбек бир аз ойлонуп туруп:
– Аз эле убакыт ойнойм, анан үйгө барам, – деп кетип калды.

Оюн кызып, убакыт кантип өткөнүн байкабай калды. Кеч кирип, үйүнө келгенде иниси бурчта жалгыз отуруп, китебин карап ыйлап жатканын көрдү.

– Эмне болду? – деп сурады Айбек.

Иниси: – Сен жардам берем дедиң эле… Мен түшүнбөй калдым, – деп жооп берди.

Ошол учурда апасы да келип: – Балам, убада – бул жөн эле сөз эмес. Аны аткарбасаң, бирөөнүн үмүтүн актай албай каласың, – деди.

Айбек катуу уялып, өз катасын түшүндү. Ал инисинен кечирим сурап:
– Мындан кийин убада берсем, сөзсүз аткарам, – деди.

Ошол күндөн баштап Айбек ар бир айткан сөзүнө жоопкерчилик менен мамиле кыла баштады. Ал убадасын аткарган сайын, апасынын ишеними да, инисинин сүйүүсү да күчөдү.

Жыйынтык: Убадага туруу – бул ишенимдин негизи. Адам сөзүнө турса гана урматка ээ болот.

“Убадага туруу” аңгемеси боюнча суроолор:

1. Аңгеменин башкы каарманы ким?
2. Айбек кандай мүнөздөгү бала эле?
3. Апасы Айбекке кандай тапшырма берди?
4. Айбек апасына эмне деп убада берди?
5. Айбек эмне үчүн убадасын аткарбай калды?
6. Үйүнө келгенде ал эмнени көрдү?
7. Иниси эмне себептен ыйлап жаткан эле?
8. Апасы Айбекке кандай насаат айтты?
9. Айбек өз катасын түшүндүбү? Ал эмне кылды?
10. Бул окуядан кийин Айбек кандай өзгөрдү?
11. Аңгеменин негизги мааниси эмнеде?
12. Сен Айбектин ордунда болсоң эмне кылмаксың?
13. Убадага туруу эмне үчүн маанилүү деп ойлойсуң?

Жыйынтык: Ишеним – бат жаралбайт, бирок бат бузулат.
Ошондуктан ар бир сөзүбүзгө жана ишибизге жоопкер бололу!

1. IV. Интерактивдүү тапшырма

Окуучуларды топко бөлүп:
1-топ: Убадага турган адам тууралуу мисал келтирет
2-топ: Убадасын аткарбаган адамдын кесепеттерин айтат
3-топ: “Эмне үчүн убадага туруу керек?” темасында ой бөлүшөт.

1. V. Макал-лакаптар менен иштөө

• “Убада – эрдин сөзү”.
• “Сөзүңө турбасаң, өзүңө ишенишпейт” .
• “Жакшы адам сөзүнөн таанылат” .
• “Сөз – адамдын жүзү”.

Окуучулар маанисин түшүндүрөт.

1. VI. Жыйынтык

Мугалим:
Балдар, ар дайым айткан сөзүңөргө жооп бергиле. Убада берсеңер – аткаргыла. Анткени адамдын баалуулугу анын сөзүнө карап бааланат.

VII. Баалоо жана рефлексия (3-5-мүнөт)

Окуучулар төмөнкү сүйлөмдөрдү улантат:

• Бүгүн мен түшүндүм…
• Мен үчүн маанилүү болду…
• Мындан ары мен…

VIII. Үй тапшырма

“Мен убадага кандай турам?”, “Менин созүм – менин жүзүм”, “Убадага туруу – менин жашоодогу принцибим” деген темада кыскача эссе жазуу

Бермет Алымбаева, Кыргыз билим берүү академиясы