Мамлекет жана анын формалары

Мугалим: Шаабаева Айзат
Мектеп: Бишкек шаарындагы №21 жалпы орто билим берүү мектеби
Класс: 6-класс
Предмет: Адам жана коом

Сабактын тиби: Жаңы материалды өздөштүрүү
Сабактын формасы: Аралаш сабак
Предмет аралык байланыш: Тарых
Сабактын жабдылышы: Техникалык каражаттар, сүрөттөр, тексттик тиркемелер, Кыргызстандын картасы, ватман, А4 форматындагы кагаздар, маркерлер, таблицалар жана Венн диаграммасы.

Сабактын максаттары

Билим берүүчүлүк максаты: Окуучулар мамлекет, анын негизги белгилери жана башкаруу формалары жөнүндө маалымат алышат.

Өнүктүрүүчүлүк максаты: Окуучулардын маалыматтарды талдоо, салыштыруу, текст менен иштөө, өз оюн билдирүү жана жыйынтык чыгаруу көндүмдөрү өнүгөт.

Тарбиялык максаты: Окуучуларды биргелешип иштөөгө, бири-биринин пикирин угууга, жоопкерчиликке жана жарандык аң-сезимге тарбиялоо.

Күтүлүүчү натыйжалар. Сабактын аягында окуучулар:

• мамлекет түшүнүгүн жана анын негизги белгилерин түшүндүрө алышат;
• унитардык мамлекет, федерация жана конфедерация түшүнүктөрүн айырмалай алышат;
• монархиялык жана республикалык башкаруу формаларын салыштырышат;
• Кыргызстандын мамлекеттик түзүлүшү жана башкаруу формасы жөнүндө маалымат беришет;
• топтук тапшырмаларды аткарып, өз жыйынтыктарын класска сунушташат.

Сабактын жүрүшү

1. Уюштуруу этабы. Мугалим окуучулар менен саламдашып, класстын тазалыгына, окуучулардын сабакка даярдыгына жана иш орундарын уюштурууга көңүл бурат. Класстын катышуусу такталат.

Андан соң жагымдуу маанай түзүлүп, окуучулар топторго бөлүнөт. Сабак учурунда сакталуучу «Алтын эрежелер» эске салынып, баалоо критерийлери түшүндүрүлөт.

«Алтын эрежелер»:

• бири-бирин кунт коюп угуу;
• өз оюн сылык билдирүү;
• топто кызматташып иштөө;
• берилген тапшырманы өз убагында аткаруу;
• башкалардын пикирин урматтоо.

2. Өткөн теманы кайталоо. Өткөн сабактагы материал Google Drive аркылуу берилген тапшырмалардын негизинде кайталанат. Окуучулар суроолорго жооп берип, мурда алган билимдерин эске түшүрүшөт. Мугалим жоопторду толуктап, жаңы тема менен байланыштырат.

3. Жаңы теманы түшүндүрүү. 

Сабактын темасы: «Мамлекет жана анын формалары»

Мугалим мамлекет түшүнүгүн, анын белгилерин, мамлекеттик түзүлүш формаларын жана башкаруу формаларын түшүндүрөт. Окуучуларга темага байланыштуу үч тиркеме таратылып, алар топтордо иштешет.

1-тиркеме. Мамлекет түшүнүгү жана анын белгилери

Мамлекет — белгилүү бир аймакта жашаган калкты бириктирип, коомдук турмушту уюштурган, башкарууну жүзөгө ашырган жана мыйзамдардын аткарылышын камсыз кылган саясий уюм.

Мамлекеттин негизги белгилери:

• Аймак — мамлекеттин бийлиги жүргөн белгилүү географиялык мейкиндик.
• Калк — ошол аймакта жашаган адамдар.
• Мамлекеттик бийлик — коомду башкарууну жана мыйзамдардын аткарылышын камсыз кылган органдар.
• Эгемендүүлүк — мамлекеттин ички жана тышкы иштерде өз алдынча чечим кабыл алуу укугу.
• Мыйзамдар жана укуктук система — коомдук мамилелерди жөнгө салуучу эрежелер.

Кыргыз Республикасы — эгемендүү, демократиялык, укуктук, светтик, унитардык жана социалдык мамлекет.

2-тиркеме. Мамлекеттик түзүлүш формалары

Унитардык мамлекет — бирдиктүү мамлекеттик бийлик системасы жана жалпы мыйзамдары бар мамлекет. Анын курамындагы административдик-аймактык бирдиктер өз алдынча мамлекеттик эгемендүүлүккө ээ болбойт. Кыргыз Республикасы — унитардык мамлекет.

Федерация — конституциялык негизде бириккен, курамдык бөлүктөрү белгилүү бир ыйгарым укуктарга ээ болгон федеративдик мамлекет. Мисалы, Германия жана Америка Кошмо Штаттары.

Конфедерация — көз карандысыз мамлекеттердин белгилүү бир максаттар үчүн түзгөн союзу. Ага мүчө мамлекеттер өз эгемендүүлүгүн сактап калышат. Конфедерациянын макамы тарыхый жана укуктук жагдайларга жараша өзгөрүшү мүмкүн.

3-тиркеме. Башкаруу формалары

Монархия — мамлекет башчысы монарх болгон башкаруу формасы. Көп учурда бийлик мураска берилет. Монархтын ыйгарым укуктары өлкөнүн мыйзамдарына жана конституциясына жараша айырмаланат. Мисалы, Улуу Британия жана Япония — конституциялык монархиялар.

Республика — мамлекеттик бийликтин негизги органдары шайлоо аркылуу түзүлүүчү башкаруу формасы. Республикада бийлик мыйзамдарга ылайык жүргүзүлөт.

Мамлекеттик бийликтин негизги бутактары:

• мыйзам чыгаруу бийлиги;
• аткаруу бийлиги;
• сот бийлиги.

Бул бийлик бутактарынын ыйгарым укуктары мыйзамдар менен аныкталат.

4. Топтук иштер

Окуучулар алган маалыматтарын бышыктоо үчүн топторго бөлүнүп, ар кандай тапшырмаларды аткарышат.

1-топ. «Кыргызстан — менин мекеним»

Топко Кыргызстандын картасы жана ватман берилет. Окуучулар картага Кыргызстандын мамлекеттик түзүлүшү жана башкаруу формасы жөнүндө негизги маалыматтарды жайгаштырып, плакат даярдашат.

2-топ. «Салыштыруу таблицасы»

Окуучулар унитардык мамлекет, федерация жана конфедерациянын өзгөчөлүктөрүн таблицага түшүрүшөт.

3-топ. «Венн диаграммасы»

Окуучулар монархия менен республиканы салыштырып, алардын окшоштуктарын жана айырмачылыктарын Венн диаграммасына түшүрүшөт.

• Монархия: мамлекет башчысы — монарх; көп учурда бийлик мураска берилет.
• Окшоштуктары: экөө тең мамлекетти башкаруунун формалары; мамлекеттик органдар жана мыйзамдар аркылуу башкаруу жүзөгө ашырылат.
• Республика: мамлекеттик бийликтин негизги органдары шайлоо аркылуу түзүлөт.

Ар бир топ тапшырмасын бүтүргөндөн кийин бир өкүл чыгып, ишинин жыйынтыгын класска тааныштырат. Башка окуучулар суроо берип, пикирлерин билдиришет.

5. Бышыктоо

Мугалим окуучуларга төмөнкү суроолорду берет:

1. Мамлекет деген эмне?
2. Мамлекеттин негизги белгилерин атагыла.
3. Унитардык мамлекет менен федерациянын айырмасы эмнеде?
4. Монархия менен республиканын негизги өзгөчөлүктөрү кайсылар?
5. Кыргыз Республикасы кандай мамлекет болуп эсептелет?
6. Эмне үчүн мамлекеттик бийлик мыйзамдарга ылайык иш алып барышы керек?

Окуучулар суроолорго жооп берип, өз ойлорун мисалдар менен түшүндүрүшөт.

6. Баалоо

Окуучулардын билими жана сабакка катышуусу төмөнкү критерийлер боюнча бааланат:

• мамлекет жана анын белгилери жөнүндө түшүнүгүн туура билдирүүсү;
• мамлекеттик түзүлүш формаларын айырмалай алышы;
• монархия менен республиканы салыштыра алышы;
• топтук тапшырманы аткарууга катышуусу;
• өз оюн так жана түшүнүктүү жеткирүүсү.

Мугалим окуучулардын жоопторуна кайтарым байланыш берип, ийгиликтерин белгилейт жана жакшыртууга тийиш болгон жактарын түшүндүрөт.

7. Рефлексия

Окуучулар төмөнкү сүйлөмдөрдү улантышат:

• Бүгүн мен … үйрөндүм.
• Мен үчүн эң кызыктуу маалымат …
• Мен дагы … жөнүндө билгим келет.

8. Үй тапшырмасы

1. «Мамлекет жана анын формалары» темасын окуп, негизги түшүнүктөрдү кайталоо.
2. Унитардык мамлекет, федерация жана башкаруу формалары боюнча мисалдарды даярдоо.
3. «Кыргыз Республикасы — эгемендүү мамлекет» деген темада 5–7 сүйлөмдөн турган чакан текст жазуу.