ФОРМУЛАДАН — ИЗИЛДӨӨГӨ: АЛА-БУКАДА ХИМИЯ САБАГЫНЫН ЖАҢЫ ДЕМИ

Старттык эксперимент, заманбап жабдуулар жана окуучуну илимий изилдөөгө жетелеген практикалык сабак

Кээде баланын илимге болгон кызыгуусун ойготуу үчүн бир гана суроо жетиштүү. Кээде колуна кармаган жөнөкөй модель, микроскоптон көргөн белгисиз түзүлүш же датчик көрсөткөн күтүүсүз натыйжа бүтүндөй бир дүйнөнүн эшигин ачат. Химиянын сыйкыры да ушунда: ал даяр жоопту жаттатуу менен чектелбейт, адамды суроо берүүгө, байкоого, салыштырууга жана далил издөөгө үйрөтөт.

2026-жылдын 23-октябрында Ала-Бука районундагы Д. Осмоналиев атындагы №13 жалпы орто билим берүү мектебинде өткөн химия мугалимдеринин семинары дал ушул ойду иш жүзүндө көрсөттү. «Химия сабагында заманбап окутуу ыкмаларын жана практикалык иш-аракеттерди натыйжалуу колдонуу» деген темада уюштурулган иш-чара салттуу сабактын чегинен чыгып, окуучуну илимий изилдөөнүн катышуучусуна айлантууга багытталды.

Сабактын башталышы кызыгуунун учкуну

Заманбап педагогикада старттык эксперименттин өзгөчө орду бар. Ал сабактын башында окуучунун көңүлүн буруп, анын мурдагы билими менен жаңы түшүнүктүн ортосунда көпүрө түзөт. Эксперимент окуучуга даяр маалыматты бербейт; тескерисинче, «Эмне үчүн мындай болду?», «Кандай мыйзам ченемдүүлүк бар?», «Муну кантип далилдей алабыз?» деген суроолорго жетелейт.

Мындай мамиле химияны формулалардын жыйындысы катары кабыл алуудан алыстатып, аны жандуу изилдөө процессине айлантат. Окуучу көргөн көрүнүшүн түшүндүрүүгө аракет кылат, божомол айтат, байкоосун талдайт жана жыйынтык чыгарууга үйрөнөт. Демек, эксперимент — жөн гана көрсөтмө эмес, ой жүгүртүүнү ишке киргизген педагогикалык курал.

«Моль», «Молдук масса», «Авогадро»: илимий түшүнүктөргө жан киргенде

Семинардын өзгөчө көңүл бурдурган бөлүгү — химия мугалими Атыркан Өскөнбаеванын «Заттын саны. Моль. Молярдык масса» темасындагы көрсөтмөлүү сабагы болду.

Окуучулар «Моль», «Молдук масса» жана «Авогадро» топторуна бөлүнүп, тапшырмаларды биргелешип аткарышты. Бул жерде топтордун аталыштары эле химиялык түшүнүктөрдү эске салбастан, сабактын мазмуну менен да үндөшүп турду. Окуучулар билимди угуп кабыл алуучулар эмес, тапшырманы талкуулаган, бири-биринин оюн толуктаган жана өз жыйынтыгын негиздөөгө аракет кылган катышуучулар болушту.

Сабакта PASCO датчиктери, микроскоптор, молекулалык модель комплекттери жана санариптик технологиялар колдонулду. Бул каражаттар окуучунун теориялык билимин практикалык иш-аракет менен байланыштырууга, абстракттуу химиялык түшүнүктөрдү байкоо жана моделдөө аркылуу өздөштүрүүгө мүмкүнчүлүк түзөт.

Мындай сабакта мугалимдин милдети маалыматты айтып берүү менен бүтпөйт. Ал окуучунун изилдөөсүнө багыт берип, туура суроо коюуга, далилдерди салыштырууга жана илимий тыянак чыгарууга көмөктөшөт. Ал эми окуучу даяр жоопту күтпөстөн, жоопко өзүнүн акыл эмгеги менен жакындайт.

Заманбап жабдуу — максат эмес, мүмкүнчүлүктү пайдаланып илгерилөө керек.

Лабораториялык жабдуулардын болушу өзүнөн өзү сапаттуу билимге кепилдик бербейт. Анын чыныгы баалуулугу мугалим аны кандай максатта колдонгонуна байланыштуу. PASCO датчиктери, микроскоптор жана молекулалык моделдер окуучунун байкоосун тереңдетип, теория менен тажрыйбанын байланышын көрсөтүүгө кызмат кылганда гана натыйжа берет.

Ала-Букадагы семинар ушул мүмкүнчүлүктү мугалимдердин кесиптик тажрыйбасы менен айкалыштыруунун маанилүүлүгүн көрсөттү. Заманбап технологияны сабакка киргизүү — жөн гана жаңылык колдонуу эмес, окуучунун билимди өз алдынча өздөштүрүүсүнө шарт түзүү.

Мында дагы бир маанилүү жагдай бар: илимий жабдууларды коопсуз колдонуу, байкоолорду туура жүргүзүү жана алынган маалыматты сын көз менен талдоо көндүмдөрү да калыптанат. Бул — химия сабагынын чегинен чыккан, келечектеги кесиптик жана турмуштук чечимдер үчүн зарыл болгон жөндөмдөр.

Билимдин дагы бир өлчөмү — ЖРТга даярдык

Семинарда окуучуларды жалпы республикалык тестирлөөгө (ЖРТ) даярдоонун натыйжалуу ыкмаларына да көңүл бурулду. Теориялык билимди түшүнүү, тапшырманын шартын талдоо, туура стратегия тандоо жана убакытты сарамжалдуу пайдалануу — даярдыктын маанилүү бөлүктөрү.

Практикалык сабак менен тестке даярдык бири-бирине каршы келбейт. Тескерисинче, окуучу түшүнүктүн маңызын аңдап, анын ортосундагы байланыштарды түшүнгөндө, билимди жаңы тапшырмада колдонуу мүмкүнчүлүгү кеңейет. Демек, максат тесттин жообун жаттатуу эмес, жоопко алып барган логиканы калыптандыруу болушу керек.

Кесиптештердин баасы — тажрыйбанын уландысы:

Семинардын жүрүшүндө Жылдыз Термечикова, Рахила Жээнкулова, Гуланда Сатикеева, Гүлнара Айтакалова жана Азизбек кызы Айгерим жарыш сөзгө чыгышты. Алар көрсөтмөлүү сабактын жогорку методикалык деңгээлин, лабораториялык жабдуулардын натыйжалуу колдонулушун, окуучулардын топтук иштерин жана ЖРТга даярдоо боюнча тажрыйбаларды белгилешти.

Талкуунун жүрүшүндө семинардын уюштурулушуна жана Атыркан Өскөнбаеванын сабагына «ЭҢ ЖАКШЫ» деген баа берилди. Мындай баа — бир сабактын жыйынтыгын белгилөө менен катар, пайдалуу педагогикалык тажрыйбаны кесиптештер арасында бөлүшүүнүн маанисин да айгинелейт.

Семинардын негизги багыттарынын бири — көрсөтүлгөн ыкмаларды район мектептеринде жайылтуу, заманбап лабораториялык каражаттарды натыйжалуу пайдалануу жана химия мугалимдеринин кесиптик кызматташтыгын бекемдөө.

Айыл мектебинен башталган илимий ой жүгүртүү

Бүгүн билим берүүнүн сапаты окуучунун канча маалымат жаттаганы менен гана өлчөнбөйт. Анын суроо бере алышы, байкоосун түшүндүрүшү, маалыматты талдашы, далилге таянышы жана өз алдынча жыйынтык чыгарышы да маанилүү.

Ала-Букадагы семинар ушул багыттагы изденүүнүн бир көрүнүшү болду. Заманбап жабдуулар менен жабдылган кабинет, максаттуу уюштурулган топтук иш, старттык эксперимент жана практикалык изилдөө — мунун баары бир чоң максатка кызмат кылат: баланын илимге болгон кызыгуусун ойготуу жана билимди турмушта колдонууга үйрөтүү.

Химия сабагындагы эң маанилүүреакция кээде пробиркада эмес, окуучунун аң-сезиминде жүрөт. Ал «Эмне үчүн?» деген суроодон башталып, «Мен муну изилдеп көрөм» деген чечимге жеткенде гана чыныгы билимге айланат.

Ала-Букадагы тажрыйбанын баалуулугу да ушунда: химияны формуладан башталган милдет катары эмес, дүйнөнү таанып-билүүнүн илимий жолу катары көрсөтүү.

Даярдаган: Ашира Кулишева