ЭРКЕК БАЛДАР МЕНЕН КЫЗ БАЛДАР БИЛҮҮЧҮ НАРКТУУЛУКТАР

Ангемелешүүнүн багыты: Нарктуулук тууралуу (материалдык жана руханий баалуулуктар) аңгемелер.

Максаты:  Материалдык баалуулуктарды колдоно билүү тууралуу.

1-тема: Эркек балдар менен кыз балдар билүүчү нарктуулуктар. Эркек балдардын эт тууроо маданиятын билүүсү, кыз балдардын кол менен камыр жайып, кесме кесүүнү билиши, үйгө мейман келгенде ата-энеге көмөк көрсөтүү, тамак ичерде жана ичип бүткөндө тасмалга бата тилегенди билүү, колго суу куюунун маданиятын (Тамак жээрде конокторго баш жагынан ылдый жакты көздөй, тамак ичип бүткөндө аяк-өйдө суу куюу маданияты) адатка айландыруу жана колго суу куюудагы («Өмүрүң суудай узун болсун») бата берүү нарктуулуктары тууралуу маектешүүлөр.

Практикалык иш:  Эркек балдар менен кыз балдар билүүчү нарктуулуктар боюнча долбоор түзүп, сценкаларды жасоо, талкуулар, ойлор, пикирлер, презентацияларды уюштуруу.

Методдору жана ыкмалары: топто иштөө, талкуулоо.

Ресурстар:

Плакаттар, накыл сөздөр жазылган карточкалар, маркер, сүрөттөр

кыска видео же анимация компьютер, сүрөт тартуу үчүн кагаз жана боектор, проектор, ватман кагазы, маркерлер, макал-лакаптар, интернет булактары.

Сабактын тиби: чыгармачылык бышыктоо.

Сабактын формасы: аралаш сабак.

Сабактын методу: маалымат берүү, түшүндүрүү, аңгемелешүү, практикалык.

Максаты:

Окуучуларга улуттук жана жалпы адамзаттык нарктарды түшүндүрүү, эркек жана кыз балдардын коомдогу орду, жоопкерчилиги жана өзүн алып жүрүү маданияты тууралуу түшүнүк берүү.

Милдеттери:

• Эркек жана кыз балдардын өзүнө тиешелүү сапаттарын түшүндүрүү
• Урмат-сый, адеп-ахлак, жоопкерчилик жөнүндө түшүнүк берүү
• Окуучуларды бири-бирин сыйлоого, туура мамиле кылууга тарбиялоо
• Улуттук салт-санаага болгон кызыгууну арттыруу

Керектелүүчү материалдар:

• Слайд же сүрөттөр
• Макал-лакаптар жазылган карточкалар
• Видео (эгер мүмкүн болсо)
• Доска, маркер

Сабактын жүрүшү:

1. Уюштуруу бөлүгү (2-3 мин):

• Саламдашуу
• Көңүл бурдуруу
• Теманы жарыялоо

2. Киришүү сөз (мугалим):

Ар бир коомдо эркек жана кыз балдардын өзүнө жараша орду, милдети жана жоопкерчилиги бар. Биздин кыргыз элибизде бул өзгөчө нарк катары каралып, муундан-муунга өтүп келген. Бүгүн биз ошол нарктуулуктар тууралуу сүйлөшөбүз.

3. Негизги бөлүк:

а) Түшүндүрүү:

Эркек балага мүнөздүү нарктар:

• Жоопкерчиликтүү болуу
• Сөзүнө туруу
• Күчтүү, сабырдуу болуу
• Үй-бүлөнү коргой билүү
• Улууларды сыйлоо

Кыз балага мүнөздүү нарктар:

• Адептүүлүк, ыймандуулук
• Ыймандуу кийиниш, өзүн алып жүрүү
• Боорукердик, жумшактык
• Улууну урматтоо, кичүүнү сыйлоо
• Үй иштерине көнүккөндүк

б) Талкуу суроолору:

• Нарктуулук деген эмне?
• Азыркы жаштар бул сапаттарды сактап жатабы?
• Эркек бала кандай болушу керек?
• Кыз бала кандай болушу керек?
• Урмат деген эмне?

Окуучулардын жооптору:

Нарктуулук – бул адамдын жакшы сапаттарынын жыйындысы, башкача айтканда адамдын адеп-ахлагы,

тарбиясы, өзүн алып жүрүүсү жана башкаларга болгон мамилеси.

Жөнөкөй тил менен айтканда:
Нарктуулук – адамдын ички маданияты жана адамгерчилиги.

Нарктуулукка эмнелер кирет:

• Улууну урматтоо, кичүүнү сыйлоо
• Чынчылдык, ак ниеттүүлүк
• Боорукердик, кайрымдуулук
• Сөзгө туруу
• Уят-сыйытты билүү
• Жоопкерчиликтүү болуу

Кыскача түшүндүрмө:

Нарктуу адам – бул туура сүйлөгөн, туура жүргөн, башкаларды сыйлаган жана жаман иштерден алыс болгон адам.

Макал менен:

«Наркы жоктун баркы жок»
(Нарктуу адам гана элге сыйлуу болот)

1. Азыркы жаштардын арасында нарктуулукту сактагандар да,

унутуп бараткандар да бар.

Оң жагы:

Көптөгөн жаштар:

• Ата-энесин сыйлашат
• Билим алууга умтулушат
• Жакшы менен жаманды айырмалай билишет
• Улуттук баалуулуктарга кызыгышат

Кыйынчылыктар:

Кээ бир жаштар:

• Телефон, интернетке көп алаксып
• Улууну урматтоо, адеп-ахлак сыяктуу сапаттарды экинчи орунга коюп
• Чет элдик маданиятты туура эмес кабыл алып калышат

Жыйынтык:

Баары тарбиядан көз каранды. Үй-бүлө, мектеп жана коом бирге иштесе, жаштар нарктуу болуп өсөт.

Кыскача айтканда: Нарктуулук жоголгон жок, бирок аны сактап калуу ар бирибиздин милдетибиз.

3. Эркек бала кандай болушу керек?

Эркек бала кандай болушу керек? – бул суроого жооп берүүдөн мурда, ар бир эркек бала эң оболу нарктуу, жоопкерчиликтүү адам болушу керек деп айтылат.

Эркек балага мүнөздүү негизги сапаттар:

• Жоопкерчиликтүү – үй-бүлөгө, окууга, ишине жооп бере билген
• Сөзүнө турган – убадасын аткарган, ишенимдүү
• Улууну урматтаган – ата-энени, мугалимди, улуу адамдарды сыйлаган
• Кичүүгө камкор – боорукер, жардам берүүгө даяр
• Кайраттуу жана сабырдуу – кыйынчылыктан качпаган
• Адептүү, тарбиялуу – өзүн туура алып жүргөн
• Эмгекчил – аракетчил, жалкоо эмес
• Чынчыл – калп айтпаган, ак ниет

Кыскача жыйынтык:

Чыныгы эркек бала –  бул күчтүү гана эмес, акылдуу, тарбиялуу жана жүрөгү таза адам.

Макал менен бекемдөө:

• «Жигитке жетимиш өнөр аздык кылат»
• «Эр жигит эл четинде, жоо бетинде»

4. Урмат деген эмне?
   Урмат – бул адамды баалоо, сыйлоо, ага жакшы мамиле кылуу дегенди билдирет.

Жөнөкөй сөз менен айтканда: Урмат – бул башка адамга болгон жакшы мамиле жана сый-сыпат.

Урмат кандайча көрүнөт:

• Улууларга салам берүү
• Сөзүн бөлбөй угуу
• Жакшы сүйлөө, орой болбоо
• Жардам берүү
• Кичүүлөргө камкор болуу
• Башкалардын оюн сыйлоо

Кыскача түшүндүрмө:

Урматтуу адам – бул өзү да башкаларды сыйлайт жана башкалардан да урмат көрөт.

Макал менен:

• «Улууну урматтаган – өзү урмат табат»
• «Сыйласаң – сый көрөсүң»

в) Топтук иш:

Окуучуларды 2 топко бөлүү:
1-топ: Эркек балдардын сапаттары
2-топ: Кыз балдардын сапаттары

Ар бир топ плакатка жазып, коргоп берет.

1-топ: Эркек балдардын сапаттары – бул анын адамдык, моралдык жана тарбиялык өзгөчөлүктөрүн көрсөтөт.

Төмөндө 9-класс окуучуларына түшүнүктүү, негизги сапаттар:

Эркек балага мүнөздүү жакшы сапаттар:

• Жоопкерчиликтүүлүк – өз ишине, үй-бүлөсүнө, окуусуна жооп бере билүү
• Сөзүнө туруу – убадасын аткаруу, ишенимдүү болуу
• Кайраттуулук – кыйынчылыктан коркпоо, бекем болуу
• Сабырдуулук – шашпай, ойлонуп иш кылуу
• Улууну урматтоо – ата-энени, мугалимди сыйлоо
• Кичүүгө камкор болуу – жардам берүү, боорукер болуу
• Адептүүлүк – өзүн маданияттуу алып жүрүү
• Чынчылдык – калп айтпоо, ак ниет болуу
• Эмгекчилдик – аракетчил, тырышчаак болуу
• Коргоочулук – үй-бүлөсүн, жакындарын коргой билүү

Кыскача жыйынтык:

Чыныгы эркек бала – бул күчтүү гана эмес, акылдуу, тарбиялуу, жоопкерчиликтүү жана жүрөгү таза адам.

2-топ: Кыз балдардын сапаттары – бул анын тарбиясын, адебин жана ички дүйнөсүн көрсөтөт.

Кыз балага мүнөздүү жакшы сапаттар:

• Адептүүлүк – өзүн таза, маданияттуу алып жүрүү
• Ыймандуулук – уят-сыйытты билүү, ички тазалык
• Улууну урматтоо – ата-энени, улууларды сыйлоо
• Кичүүгө камкор болуу – боорукер, мээримдүү болуу
• Жумшак мүнөздүүлүк – сылык, сабырдуу болуу
• Тыкандык – таза, иреттүү жүрүү
• Эмгекчилдик – ишке аракетчил болуу
• Акылдуулук – туура ой жүгүртүү, акыл менен иш кылуу
• Сабырдуулук – чыдамкай, токтоо болуу
• Сый-урматты сактоо – өзүнүн жана башканын абийирин коргоо

Кыскача жыйынтык:

Чыныгы кыз бала – бул адептүү, акылдуу, мээримдүү жана тарбиялуу инсан.

Макал-лакаптар:

• «Кыздын кырк чачы улуу»
• «Кыз – үйдүн көркү»

Түшүндүрүп берүү.

д) Кыска ролдук оюн (сахна):

Мисалы:

• Бир окуучу улууга орун бербей жатат
• Экинчиси туура мамиле кылып жатат

→ Кайсысы туура? Эмне үчүн?

4. Жыйынтыктоо:

• Нарктуулук – адамдын көркү
• Урмат, адеп – ар бир адамга керек
• Эркек да, кыз да өз ордун билип, туура жүрүшү керек

Текст менен иштөө

Башкалардын оюн сыйлоо

Бир күнү 9-класстын окуучулары сабакта талкуу жүргүзүп жатышты. Мугалим:
– Балдар, «бакыт деген эмне?» – деп суроо берди.

Окуучулар ар кимиси өз оюн айта баштады.
Акылбек: – Бакыт – бул байлык, – деди ишенимдүү.
Алина болсо: – Жок, бакыт – бул үй-бүлө, – деп жооп берди.

Ошол учурда Бекзат күлүп:
– Экөөңөр тең туура эмес айтып жатасыңар! –деп катуу сүйлөп

жиберди.

Класс тынч болуп калды. Акылбек менен Алина уялып, унчукпай

калышты.

Мугалим жай гана жылмайып:
– Бекзат, сен өз оюңду айттың, бул жакшы. Бирок башкалардын оюн

сыйлоо да маанилүү. Ар бир адамдын өз түшүнүгү болот. Бирөөнүн оюн шылдыңдоо – бул тарбиясыздык, – деди.

Бекзат ойлонуп калды. Ал ордунан туруп: – Кечирип койгула, мен

туура эмес кылдым. Ар кимдин ою маанилүү экен, – деди.

Акылбек менен Алина жылмайып, аны кечиришти.

Ошондон кийин класста баары бири-бирин угуп, урматтап сүйлөшө

башташты.

Жыйынтык: Башкалардын оюн сыйлоо – бул маданияттуулуктун

жана нарктуулуктун белгиси.

5. Баалоо:

• Активдүү катышкан окуучуларды мактоо
• Ойлорун угуу

1. Үй тапшырма:

«Мен кандай нарктуу адам болом?» деген темада чакан эссе жазуу

Бермет Алымбаева, Кыргыз билим берүү академиясы