ЭКОЛОГИЯЛЫК ПРОБЛЕМАЛАР: ТАБИЯТТЫ САКТОО — АР БИРИБИЗДИН МИЛДЕТИБИЗ

Мугалим: Турдубаева Гүлбарчын 
Мектеп: № 9 Мамасалы Тешебаев атындагы жалпы билим берүү мектеби
Өткөрүлгөн жери: Кара-Дөбө айылы
Класс: 11-класс
Өткөрүлгөн күнү: 2026-жылдын 6-октябры

Сабактын тиби: Жаңы билимди өздөштүрүү жана практикалык талдоо.

Сабактын формасы: Топтук иш, талкуу, көйгөйлүү кырдаалды чечүү.

Колдонулуучу ыкмалар: Мээге чабуул, сүрөт, маалымат талдоо, топтук презентация, рефлексия.

Керектүү каражаттар: Экологиялык көйгөйлөрдү чагылдырган сүрөттөр, ватман, маркер, стикер, окуу китеби, проектор (мүмкүн болсо).

Сабактын максаты: Окуучуларга экологиялык проблемалардын негизги түрлөрү, алардын келип чыгуу себептери жана жаратылышка, адамдын ден соолугуна тийгизген таасири жөнүндө түшүнүк берүү. Топто иштөө, көйгөйлөрдү талдоо жана аларды чечүүнүн жолдорун сунуштоо көндүмдөрүн өнүктүрүү. Жаратылышка жоопкерчиликтүү мамиле кылууга, ресурстарды үнөмдөөгө жана экологиялык демилгелерге активдүү катышууга тарбиялоо.

Күтүлүүчү натыйжалар: Сабактын аягында окуучулар экологиялык проблема түшүнүгүн өз сөзү менен аныктап, абанын, суунун жана топурактын булганышы, токойлордун кыйылышы, климаттын өзгөрүшү жана биологиялык ар түрдүүлүктүн азайышы сыяктуу көйгөйлөргө мисал келтире алышат. Ошондой эле алардын себептерин жана кесепеттерин аныктап, чечүү жолдорун сунуштоого үйрөнүшөт.

Сабактын жүрүшү: 5E модели

1. Кызыктыруу — 5 мүнөт. Сабактын башында мугалим суу булганган, таштандыга толгон аймактын же түтүн каптаган шаардын сүрөттөрүн көрсөттү. «Бул көрүнүштөр эмнеден улам пайда болот? Алар адамга жана жаратылышка кандай таасир тийгизет?» деген суроолорду берип, окуучуларды ой жүгүртүүгө чакырды. Окуучулар сүрөттөрдү талдап, өз ойлорун ортого салышты жана мурда алган билимдерин эске түшүрүштү.
2. Изилдөө — 10 мүнөт. Класс төрт топко бөлүнүп, ар бир топко экологиялык көйгөйлөрдүн бир багыты берилди: абанын булганышы, суунун булганышы, топурактын булганышы жана таштандылар, климаттын өзгөрүшү жана биологиялык ар түрдүүлүктүн азайышы. Топтор «Себеп — кесепет — чечүү жолу» схемасынын негизинде маалыматтарды талдап, өз ойлорун ватманга түшүрүштү.
3. Түшүндүрүү — 10 мүнөт. Ар бир топ өз ишинин жыйынтыгын кыскача баяндап берди. Окуучулар бири-бирине суроолорду берип, жоопторду толукташты. Мугалим булгануу, парник газдары, климаттын өзгөрүшү, жаратылыш ресурстарын ашыкча пайдалануу жана биологиялык ар түрдүүлүк түшүнүктөрүн тактап түшүндүрдү.
4. Тереңдетүү жана колдонуу — 12 мүнөт. Окуучуларга көйгөйлүү кырдаал сунушталды: «Мектептин айланасында пластик бөтөлкөлөр жана кагаздар көбөйдү. Бир айдын ичинде бул абалды жакшыртуу үчүн кандай иш-чараларды уюштурса болот?» деген суроонун негизинде топтор практикалык пландарды түзүштү. Алар таштандыларды бөлүп чогултуу, кайра колдонуу, маалыматтык бурч уюштуруу, тазалык акцияларын өткөрүү, сууну жана электр энергиясын үнөмдөө боюнча сунуштарын беришти.
5. Баалоо жана рефлексия — 8 мүнөт. Сабактын акырында мугалим окуучуларга экологиялык проблемалар боюнча суроолорду берип, өзүн-өзү баалоону уюштурду. Окуучулар «Бүгүн эмнени билдим?», «Кайсы экологиялык аракетти өзүм баштай алам?» деген суроолорго жооп беришти. Ар бири жаратылышты коргоого байланыштуу жеке милдеттенмесин жазды.

Бекемдөө үчүн суроолор: Сабакта окуучулар экологиялык проблема деген эмне экенин, абанын жана суунун булганышына кандай факторлор себеп болорун, климаттын өзгөрүшү экосистемаларга кандай таасир этерин талкуулашты. Ошондой эле биологиялык ар түрдүүлүктү сактоонун маанисин жана экологиялык көйгөйлөрдү азайтуу үчүн мектепте, үйдө аткарууга мүмкүн болгон иштерди карашты.

Баалоо критерийлери: Окуучулардын билими жана ишмердүүлүгү төмөнкү көрсөткүчтөр боюнча 10 баллдык система менен бааланды:

• экологиялык көйгөйдү туура аныктоо жана түшүндүрүү — 2 балл;
• себеп-натыйжа байланышын көрсөтүү — 2 балл;
• реалдуу жана коопсуз чечүү жолдорун сунуштоо — 2 балл;
• топто кызматташуу жана талкууга катышуу — 2 балл;
• жыйынтыкты түшүнүктүү баяндоо жана мисалдар менен негиздөө — 2 балл.
• Жыйынтыгы 9–10 балл болсо — «эң жакшы», 7–8 балл — «жакшы», 5–6 балл — «канааттандырарлык» деп бааланат. 0–4 балл алган окуучуларга кошумча колдоо көрсөтүлөт.

Үй тапшырмасы: «Менин аймагымдагы экологиялык проблема» деген темада бир бет көлөмүндө чакан билдирүү даярдоо. Окуучулар өз аймагындагы бир экологиялык көйгөйдү тандап, анын себептерин, кесепеттерин жана аны азайтуу боюнча сунуштарын жазып, сүрөт же схема менен толуктап келишет.

Мугалимдин рефлексиясы: Сабактын максаттарына жетишилди. Окуучулар үчүн практикалык тапшырмалар, өзгөчө мектептин айланасындагы таштандыларды азайтууга багытталган көйгөйлүү кырдаалды талдоо натыйжалуу болду. Топтук иш окуучулардын кызматташуу, өз оюн билдирүү жана экологиялык көйгөйлөрдү чечүү боюнча сунуштарды иштеп чыгуу көндүмдөрүн өнүктүрүүгө шарт түздү.

Жыйынтык: Экологиялык көйгөйлөрдү чечүү ар бир адамдын жоопкерчиликтүү мамилесинен башталат. Жаратылышты коргоо, ресурстарды үнөмдөө жана айлана-чөйрөнү таза сактоо — келечек муундар алдындагы маанилүү милдетибиз.