Алкандардын молекулаларынын түзүлүшү, гомологиясы, изомериясы жана номенклатурасы

Облус: Жалал-Абад облусу
Район: Аксы району
Мектеп: Ж. Мамытбеков атындагы №10 жалпы билим берүү мектеби
Мугалим: Надырбекова Жээнбүбү
Предмет: Химия

Сабактын тиби. Жаңы билимди өздөштүрүү жана бекемдөө сабагы.

Сабактын формасы. Жуптук жана топтук иш, суроо-жооп, практикалык тапшырмалар.

Колдонулган стратегиялар. «Ойлон – Жупташ – Бөлүш», аңгеме-суроо-жооп, INSERT ыкмасы.

Сабактын ресурстары

• алкандардын гомологиялык катары жазылган таблица;
• презентация/интерактивдүү доска;
• карточкалар;
• маркер, ватман;
• окуу китеби.

Сабактын максаттары. Билим берүүчүлүк:

Окуучулар:

• алкандардын молекулаларынын түзүлүшүн;
• алкандардын жалпы формуласын;
• гомологиялык катарын;
• изомерия түшүнүгүн;
• алкандардын номенклатурасын үйрөнүшөт.

Өнүктүрүүчүлүк:

• молекулалык жана түзүлүш формулаларын жазуу;
• изомерлерди аныктоо;
• формула боюнча заттын аталышын табуу;
• аталышы боюнча түзүлүш формуласын жазуу көндүмдөрүн өнүктүрүшөт.

Тарбия берүүчүлүк: Окуучуларды өз алдынча ой жүгүртүүгө, топто иштөөгө, бири-биринин оюн угууга жана өз ара баалоого тарбиялоо.

Күтүлүүчү натыйжалар

Сабактын аягында окуучу:

✅ алкандардын жалпы формуласын билет;
✅ метандан пентанга чейинки алкандардын формулаларын жаза алат;
✅ гомологдук катарды түшүндүрө алат;
✅ бутандан башталган изомерияны түшүндүрөт;
✅ изомерлерге IUPAC эрежеси боюнча ат бере алат;
✅ берилген аталыш боюнча түзүлүш формуласын жаза алат;
✅ өзүнүн жана классташтарынын ишин баалай алат.

САБАКТЫН ЖҮРҮШҮ

Уюштуруу этабы – 2 мүнөт

Мугалим: – Саламатсыңарбы, балдар! Бүгүнкү сабакта силердин активдүү катышып, өз алдынча ойлонуп, бири-бириңер менен пикир алышып иштөөңөрдү каалайм.

Окуучулар менен саламдашып, сабакка даярдыгын текшерет.

Психологиялык жагымдуу маанай түзүү:

– Бүгүнкү сабакта ар бириңердин оюңар маанилүү. Түшүнбөгөн нерсеңерди суроодон тартынбагыла. Ката кетирүү – үйрөнүүнүн бир бөлүгү.

Кызыгууну ойготуу – 7 мүнөт

Мугалим өткөн теманы эске түшүрүү үчүн «Илмек суроолорду» берет.

Суроолор:

• Органикалык заттардын көп түрдүүлүгүнүн себептери эмнеде?
• Органикалык заттар кандай класстарга бөлүнөт?
• Органикалык заттардын түзүлүшүн түшүндүргөн химиялык түзүлүш теориясынын негизги жоболорун айтып бергиле.

«Ойлон – Жупташ – Бөлүш»

Окуучулар:

• адегенде өз алдынча ойлонушат;
• жупта талкуулашат;
• класска жооп беришет.

Мугалим: – Демек, органикалык заттардын түзүлүшү алардын касиеттерине таасир берет. Бүгүн биз органикалык заттардын эң жөнөкөй класстарынын бири болгон алкандарды карайбыз.

Жаңы темага өтүү – 3 мүнөт

Мугалим интерактивдүү тактадан метандын формуласын көрсөтөт: CH₄

– Бул кандай зат?

Окуучулар: Метан.

– Эгер көмүртек атомдорунун саны көбөйсө, кандай заттар пайда болот?

Окуучулардын божомолдору угулат.

Мугалим: – Бүгүн биз алкандардын молекулалары кандай түзүлөрүн, алардын бири-биринен кандай айырмаланарын жана эмне үчүн айрым алкандар бирдей молекулалык формулага ээ болуп туруп, түзүлүшү боюнча айырмаланарын изилдейбиз.

1. Түшүнүктү куруу – 15 мүнөт
2. Алкандардын жалпы формуласы

Мугалим метандан пентанга чейинки алкандардын формуласын жазат.

Окуучулар формулалардын өзгөрүшүнө байкоо жүргүзүшөт.

Мугалим: Алкандардын жалпы формуласы: CₙH₂ₙ₊₂

– Формуладан көрүнүп тургандай, көмүртек атомдорунун саны көбөйгөн сайын суутек атомдорунун саны да өзгөрөт.

2. Гомологиялык катар

Мугалим түшүндүрөт: Гомологдор – курамы жана түзүлүшү боюнча окшош, бири-биринен –CH₂– тобу менен айырмаланган органикалык бирикмелер.

Мисалы:

CH₄ → C₂H₆ → C₃H₈ → C₄H₁₀ → C₅H₁₂

Окуучулар катардагы ар бир кийинки заттын мурункусунан эмнеси менен айырмаланарын аныкташат.

1. Изомерияны түшүндүрүү

Мугалим:

– Эми кызыктуу суроо: бир эле молекулалык формула менен эки башка түзүлүштөгү зат болушу мүмкүнбү?

Мисал катары бутанды алабыз:

C₄H₁₀

Анын эки түзүлүшү бар:

н-бутан:
CH₃–CH₂–CH₂–CH₃

2-метилпропан:
CH₃–CH(CH₃)–CH₃

Мугалим:

– Бул эки заттын молекулалык формуласы бирдей, бирок түзүлүшү ар башка.

Бул кубулуш изомерия деп аталат.

1. Изомерлердин номенклатурасы

Мугалим IUPAC боюнча аталыш берүү эрежелерин түшүндүрөт.

Негизги эрежелер:

• Эң узун көмүртек чынжырын табабыз.
• Негизги чынжырды номерлейбиз.
• Орун басардын ордун аныктайбыз.
• Орун басардын атын жазабыз.
• Негизги чынжырдын атын жазабыз.

Мисалы:

CH₃–CH(CH₃)–CH₂–CH₃

Эң узун чынжыр – 4 көмүртек: бутан

Метил тобу 2-көмүртекте жайгашкан.

Демек:

2-метилбутан

Түшүнүктү бекемдөө – 10 мүнөт

Окуучулар 3 топко бөлүнөт.

1-топ. Гександын изомерлерин жазгыла.

2-топ. Берилген түзүлүш формулалары боюнча заттардын аттарын атагыла.

3-топ. Берилген аталыштар боюнча түзүлүш формулаларын жазгыла.

Ар бир топ өз тапшырмасын аткарып, жыйынтыгын класска түшүндүрөт.

Өз ара баалоо. Окуучулар бири-биринин жоопторун текшеришет.

Баалоо критерийлери:

• формуланы туура жазды – 1 балл;
• негизги чынжырды туура аныктады – 1 балл;
• номерлөөнү туура жүргүздү – 1 балл;
• аталышты туура жазды – 1 балл.

Билимди байытуу – 8–10 мүнөт

Мугалим алкандардын турмуштагы мааниси жөнүндө кыскача маалымат берет.

Алкандар:

• отун катары;
• жаратылыш газында;
• мунайдын курамында;
• химиялык өнөр жайда;
• ар кандай органикалык заттарды алуу үчүн баштапкы чийки зат катары колдонулат.

Практикалык тапшырма

• Октандын изомерлерин карап көрөлү.
• Октандын молекулалык формуласын жазгыла.
• н-октандын түзүлүш формуласын жазгыла.
• Октандын көмүртек скелетинин изомерлерин аныктагыла.
• Изомерлерге аталыш бергиле.

Мугалим окуучулардын ишин көзөмөлдөп, зарыл учурда багыт берет.

Сабакты жыйынтыктоо – 5 мүнөт

«INSERT» ыкмасы

Окуучулар төмөнкү белгилер менен өз билимдерин белгилешет:

V – муну мурда билчүмүн.
+ – бүгүн жаңы маалымат алдым.
– – бул маалымат мен үчүн түшүнүксүз.
? – дагы билгим келет.

Рефлексиялык суроолор:

– Бүгүн эмнени үйрөндүңөр?

– Гомолог деген эмне?

– Изомерия деген эмне?

– Эмне үчүн бутандан баштап изомерлер пайда болот?

– Изомерлерге аталыш берүүдө биринчи кезекте эмнеге көңүл бурабыз?

Баалоо – 3 мүнөт

Мугалим окуучулардын сабактагы активдүүлүгүн, тапшырмаларды аткаруусун жана жоопторун эске алуу менен баалайт.

Баалоодо төмөнкүлөр эске алынат:

• жаңы түшүнүктөрдү өздөштүрүүсү;
• формулаларды туура жазуусу;
• изомерлерди аныктай алышы;
• IUPAC боюнча аталыш бере алышы;
• топтук ишке активдүү катышуусу.

Үй тапшырмасы

1. Алкандардын гомологиялык катарын кайталоо.
2. Гептандын 4 изомеринин түзүлүш формулаларын жазып, алардын аттарын IUPAC эрежеси боюнча атоо.
3. Кошумча тапшырма:
   «Алкандардын күнүмдүк турмуштагы колдонулушу» боюнча 3 мисал келтирүү.