ЖАСАЛМА ИНТЕЛЛЕКТ ДООРУНДАГЫ МЕКТЕП: ЭРТЕҢКИ КҮНДӨ КЫРГЫЗСТАНДЫН БИЛИМ БЕРҮҮ СИСТЕМАСЫ КАНДАЙ БОЛОТ?

 Адамзат жаңы доорго — жасалма интеллект (ЖИ) дооруна кадам басты. Мындан бир нече жыл мурда жасалма интеллект технологиялары келечектин куралы катары гана кабыл алынса, бүгүнкү күндө алар миллиондогон адамдардын күнүмдүк турмушунун ажырагыс бөлүгүнө айланды. Жасалма интеллект тексттерди жазууга, сүрөттөрдү жаратууга, тилдерди которууга, маалыматтарды талдоого, ал тургай ар бир адам үчүн жеке насаатчынын милдетин аткарууга жөндөмдүү.

Ошондуктан анын таасири эң оболу билим берүү тармагында өзгөчө байкала башташы мыйзам ченемдүү көрүнүш.

Кыргызстан үчүн бул процесс билим берүү системасында жүрүп жаткан кеңири реформалар менен дал келди. Өлкө билим берүүнүн мазмунун жаңылоону, санариптик технологияларды кеңири жайылтууну, компетенттүүлүккө негизделген окутуу моделин өнүктүрүүнү жана жаңы муунду тез өзгөрүп жаткан дүйнөдө жашоого даярдоону максат кылууда.

Мындай шартта мыйзам ченемдүү суроо жаралат: келечектеги мектеп кандай болот жана жасалма интеллект мугалимдердин, окуучулардын жана ата-энелердин жашоосун кандай өзгөртөт?

Жасалма интеллект — билим берүү процессинин жаңы катышуучусу

Кылымдар бою мектеп үч негизги фигуранын айланасында өнүгүп келген: мугалим, окуучу жана окуу китеби. Бүгүн болсо билим берүү процессине төртүнчү катышуучу — жасалма интеллект кошулууда.

Заманбап жасалма интеллект системалары татаал темаларды түшүндүрүүгө, окуучунун билим деңгээлине жараша тапшырмаларды тандоого, иштерин текшерүүгө, жетишкендиктерин талдоого жана андан аркы окуусу боюнча сунуштарды берүүгө жөндөмдүү.

Башкача айтканда, ар бир окуучу суткасына жыйырма төрт саат жеткиликтүү болгон жеке санариптик жардамчыга ээ болуу мүмкүнчүлүгүн алууда.

Бул Кыргызстан үчүн өзгөчө маанилүү. Анткени өлкөдө шаардык жана айылдык мектептердин мүмкүнчүлүктөрүнүн ортосунда дагы эле олуттуу айырмачылыктар бар.

Эгерде жасалма интеллект технологиялары туура жана натыйжалуу киргизилсе, анда ал алыскы аймактардагы квалификациялуу адистердин жетишсиздигин белгилүү деңгээлде компенсациялап, баланын жашаган жерине карабастан сапаттуу билим берүү ресурстарына жеткиликтүүлүктү камсыздай алат.

Ошол эле учурда жасалма интеллект мектептин ордун баспайт. Ал болгону билим алуунун ыкмаларын өзгөртөт.

Мугалимдин ролу кандай өзгөрөт?

Көпчүлүктү тынчсыздандырган негизги суроолордун бири — жасалма интеллект мугалим кесибин керексиз кылып койбойбу?

Бирок тарых башка нерсени көрсөтүп турат: жаңы технологиялар мугалим кесибин жок кылбайт, тескерисинче, анын мазмунун өзгөртөт.

Мурда педагогдун убактысынын негизги бөлүгү жаңы темаларды түшүндүрүүгө жана үй тапшырмаларын текшерүүгө жумшалса, келечекте бул сыяктуу күнүмдүк иштердин көбү автоматташтырылат.

Жасалма интеллект төмөнкү иштерди аткара алат:

• тесттерди жана жазуу иштерин текшерүү;
• ар бир окуучу үчүн жекече тапшырмаларды даярдоо;
• класстын жетишкендиктерин талдоо;
• сабактарды даярдоого жардам берүү;
• отчетторду жана башка документтерди түзүү.

Натыйжада мугалим алгоритмдер толук аткара албаган эң маанилүү иштерге көбүрөөк көңүл бура алат. Аларга тарбия берүү, сынчыл ой жүгүртүүнү өнүктүрүү, адамдык баалуулуктарды калыптандыруу, окуучунун окууга болгон кызыгуусун колдоо жана эмоционалдык жактан коштоп жүрүү кирет.

Демек, келечектеги педагог маалыматтын булагы болуудан көрө, окуучуга жол көрсөтүүчү насаатчыга, билим берүү чөйрөсүн уюштуруучуга жана билим дүйнөсүнө багыт берүүчү жетекчиге айланат.

Бул өзгөчө Кыргызстан үчүн актуалдуу. Анткени өлкөдө жүргүзүлүп жаткан билим берүү реформалары фактыларды жаттоого эмес, компетенцияларды өнүктүрүүгө багытталган. Жасалма интеллект болсо ушул өтүүнү кыйла тездетет.

Келечектин окуучусу: билимди керектөөчүдөн изилдөөчүгө

Салттуу мектеп индустриалдык доордун талаптарына ылайык калыптанган. Ал мезгилде коомго тартиптүү, көрсөтмөлөрдү так аткара билген кызматкерлер керек болгон.

Бирок XXI кылымдын экономикасы адамдан таптакыр башка сапаттарды талап кылууда.

Бүгүнкү күндө керектүү маалыматты бир нече секунданын ичинде табууга болот. Ошондуктан төмөнкү жөндөмдөр мурдагыдан да маанилүү болуп калды:

• маалыматты талдай билүү;
• чындыкты жалган маалыматтан айырмалай алуу;
• туура суроо бере билүү;
• командада натыйжалуу иштөө;
• жаңы идеяларды жаратуу;
• жоопкерчиликтүү чечим кабыл алуу.

Кызыгы, технологиялар канчалык «акылдуу» болгон сайын, адамдар ошончолук өзүнүн адамдык сапаттарын өнүктүрүшү зарыл.

Мындай шартта мектептин негизги милдети — окуучунун сынчыл ой жүгүртүүсүн өнүктүрүү болуп калат.

Эгерде окуучу дилбаян жазууну же математикалык маселени чыгарууну жасалма интеллектке тапшырса, анда мугалим акыркы жыйынтыкты гана эмес, баланын теманы түшүнүү, талдоо жана алган билимин турмушта колдоно билүү жөндөмүн да баалоого тийиш.

Кыргызстан үчүн бул билим берүү системасын акырындык менен эс тутумду текшерүүгө негизделген моделден компетенцияларды баалоого негизделген моделге өткөрүү зарылдыгын билдирет. Бул багыт бүгүнкү күндө жаңыланып жаткан мамлекеттик билим берүү стандарттарынын негизги принциптерине толук шайкеш келет.

Ата-энелердин жаңы ролу

Жасалма интеллект кеңири жайылган сайын үй-бүлөнүн да ролу өзгөрөт.

Мурда ата-энелер көбүнчө балдардын үй тапшырмаларын аткаруусун көзөмөлдөшчү. Эми болсо алардын негизги милдети — балдарга маалымат өтө көп болгон, бирок анын баары эле ишенимдүү боло бербеген санариптик дүйнөдө туура багыт алууга жардам берүү болуп калат.

Үй-бүлөнүн алдында жаңы милдеттер турат:

• санариптик маданиятты калыптандыруу;
• технологияларды жоопкерчиликтүү пайдаланууга үйрөтүү;
• маалыматтык коопсуздуктун негиздерин үйрөтүү;
• жасалма интеллект менен иштөөдөгү этикалык нормаларды калыптандыруу.

Мурда бала кеңеш сураса ата-энесине же мугалимине кайрылчу. Азыр болсо ал суроосун нейротармакка бере алат.

Ошондуктан ата-энелер технологиялар менен атаандашууга аракет кылбастан, балдарын аларды туура, коопсуз жана жоопкерчиликтүү пайдаланууга үйрөтүшү керек.

Кыргызстандагы билим берүү реформалары жана жасалма интеллекттин чакырыгы

Акыркы жылдары Кыргызстан билим берүү системасында кеңири реформаларды жүзөгө ашырууда.

Алардын негизги багыттары төмөнкүлөр болуп саналат:

• билим берүүнүн мазмунун жаңылоо;
• мектептерди санариптештирүү;
• STEM багытындагы билим берүүнү өнүктүрүү;
• педагогдордун квалификациясын жогорулатуу;
• заманбап билим берүү технологияларын киргизүү;
• окуучулардын функционалдык сабаттуулугун өнүктүрүү.

Жасалма интеллекттин пайда болушу бул реформалардын маанисин мурдагыдан да арттырууда.

Эгер мурда санариптештирүү компьютерлер жана интернет менен камсыз кылуу катары түшүнүлсө, бүгүнкү күндө сөз таптакыр жаңы билим берүү экосистемасын түзүү жөнүндө болууда.

Мектептерди заманбап техника менен жабдуу гана жетишсиз. Педагогдорду жасалма интеллекттин мүмкүнчүлүктөрүн натыйжалуу пайдаланууга үйрөтүү, тиешелүү укуктук-ченемдик базаны түзүү жана жаңы технологиялар менен иштөөнүн усулдарын иштеп чыгуу зарыл.

Кыргызстан бүгүн уникалдуу мүмкүнчүлүккө ээ.

Анткени өлкөнүн билим берүү системасы жаңылануу этабында тургандыктан, жасалма интеллектти колдонуу боюнча негизги принциптерди жана компетенцияларды жаңы мамлекеттик билим берүү стандарттарына азыртан эле киргизүүгө болот.

Бул келечекте башка өлкөлөр кетирген көптөгөн каталарды кайталабоого шарт түзөт.

 Мүмкүн болуучу тобокелдиктер

Жасалма интеллект билим берүү үчүн зор мүмкүнчүлүктөрдү ачканы менен, аны кеңири колдонуу белгилүү бир тобокелдиктерди да жаратышы мүмкүн.

Биринчиден, окуучулардын өз алдынча ой жүгүртүү жана иштөө жөндөмүнүн төмөндөп кетүү коркунучу бар. Эгерде окуучу нейротармактар сунуштаган жоопторду эч ойлонбой көчүрүп алса, анда окуу процессинин негизги максаты жоголот. Билим даяр жоопту алуу эмес, аны издеп табуу, түшүнүү жана турмушта пайдалана билүү аркылуу калыптанат.

Экинчиден, мектептер менен аймактардын ортосундагы санариптик теңсиздик күчөшү мүмкүн. Интернетке жана заманбап технологияларга жеткиликтүүлүгү жакшы болгон мектептер тез өнүгөт, ал эми мүмкүнчүлүгү чектелген билим берүү мекемелери артта калуу коркунучуна туш болот.

Үчүнчүдөн, окуучулардын жеке маалыматтарынын купуялуулугун сактоо жана санариптик платформаларды коопсуз пайдалануу маселеси өзгөчө мааниге ээ болот.

Мындан тышкары, технологиялык өнүгүү адамдын адеп-ахлактык баалуулуктарынан алдыга кетип калуу коркунучу да бар.

Ошондуктан жасалма интеллектти билим берүү системасына киргизүү техникалык чечимдер менен гана чектелбестен, тарбиялык иштерди күчөтүү, санариптик этиканы өнүктүрүү жана жоопкерчиликтүү пайдалануу маданиятын калыптандыруу менен коштолушу керек.

Келечектин мектеби: Кыргызстан үчүн божомол

Адистердин баамында, жакынкы 10–15 жыл ичинде Кыргызстандын мектеби бүгүнкү күндөгүдөн олуттуу айырмаланат.

Окуу программалары мурдагыга караганда кыйла ийкемдүү жана ар бир окуучунун жеке өзгөчөлүгүнө ылайыкташтырылган болот. Жасалма интеллект ар бир окуучуга өзүнүн билим алуу траекториясы боюнча өнүгүүгө жардам берет.

Үй тапшырмалары баланын даярдык деңгээлине жараша автоматтык түрдө ылайыкташтырылат. Билимди текшерүүнүн жана баалоонун көпчүлүк бөлүгү автоматташтырылат.

Ошол эле учурда алгоритмдер алмаштыра албаган адамдык сапаттардын мааниси мурдагыдан да өсөт.

Аларга төмөнкүлөр кирет:

• адеп-ахлак;
• боорукердик жана эмпатия;
• лидерлик сапаттар;
• жоопкерчилик;
• кызматташуу жөндөмү;
• чыгармачылык ой жүгүртүү.

Демек, келечектеги мектеп маалымат берүүчү жай эмес, инсандын ар тараптуу өнүгүүсүнө шарт түзгөн билим берүү мейкиндигине айланат.

Жыйынтык

Жасалма интеллект билим берүү үчүн коркунуч эмес. Тескерисинче, ал окутууну жеткиликтүүрөөк, сапаттуураак жана ар бир окуучунун өзгөчөлүгүнө ылайыкташтырууга мүмкүндүк берген жаңы курал болуп саналат.

Бирок ийгилик технологиялардын өзүнөн эмес, коомдун аларды канчалык туура жана жоопкерчиликтүү пайдалана билүүсүнөн көз каранды.

Кыргызстан үчүн жасалма интеллект доору билим берүү системасында жүргүзүлүп жаткан терең реформалар менен дал келди. Бул өлкөгө заманбап, атаандаштыкка жөндөмдүү жана жаштарды билим тез жаңыланып турган дүйнөдө жашоого даярдай алган жаңы мектепти түзүүгө өзгөчө мүмкүнчүлүк түзөт.

Келечектеги эң негизги суроо — машиналар балдарды окута алабы же жокпу деген маселе эмес.

Андан алда канча маанилүү суроо бар: мектеп адамды адам кылып турган сапаттарды сактап, өнүктүрө алабы?

Дал ушул суроого берилген жооп XXI кылымдагы Кыргызстандын билим берүү системасынын келечектеги жүзүн аныктайт.

Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министрлигинин «Социалдык заказ» долбоорунун алкагында даярдалды

Сейитжан Апышев