ТАБИЯТТАГЫ ХИМИЯ: ЖАРАТЫЛЫШТЫ САКТАГАН АДАМ – ӨЗ ДЕН СООЛУГУН САКТАЙТ

Табият — эң чоң химиялык лаборатория. Кыргыз эли тоо-таштын, өсүмдүктөрдүн, суунун жана жаныбарлардын касиеттерин кылымдар бою байкап, күнүмдүк турмушунда туура пайдаланган. Алар химиялык формулаларды билбесе да, табигый заттардын касиеттерин тажрыйба аркылуу өздөштүрүшкөн. Бул бөлүмдө ошол элдик билимди азыркы химия илиминин көз карашы менен түшүндүрүүгө аракет кылабыз.

Дары чөптөрдүн химиясы

Ата-бабалардын акылмандыгы
Кыргыз эли: «Ар чөптүн өз дарты бар» деп бекеринен айткан эмес. Жаз келгенде тоо-талаалар жашылданып, ар кандай дары чөптөр өсөт. Ата-бабаларыбыз алардын гүлүн, жалбырагын, тамырын, мөмөсүн жана уругун белгилүү мезгилде чогултуп, көлөкөдө кургатып, кышка сакташкан.
Дары чөптөрдү жөн эле үзүп алышкан эмес. Ар бир өсүмдүктүн жыйноо убактысы болгон. Айрымдарын гүлдөп турганда, айрымдарын мөмө байлаганда, кээ бирлерин күзүндө
тамыры менен казып алышкан.

Элдик тажрыйба
Кыргыздар дары чөптөрдү төмөнкүдөй колдонушкан: демдеп чай катары ичишкен; кайнатма даярдашкан; жараатка таңышкан; бууга дем алдырган; майга же сары майга аралаштырып сүйкөшкөн. Ар бир өсүмдүктүн өзүнүн колдонуу жолу болгон.

Илим эмне дейт?

Өсүмдүктөрдүн дарылык касиети алардын курамындагы биологиялык активдүү заттарга байланыштуу. Алардын негизгилери: эфир майлары – жыт берип, айрым микроорганизмдерге каршы таасир көрсөтүшү мүмкүн; флавоноиддер – антиоксиданттык касиетке ээ; танниндер – айрым ткандарды жыйрылтууга жардам бере алат; алкалоиддер – айрым өсүмдүктөрдө күчтүү физиологиялык таасир көрсөтүүчү заттар; витаминдер жана минералдар – организмдин нормалдуу иштешине катышат. Өсүмдүктүн кайсы бөлүгү колдонуларына жараша бул заттардын өлчөмү да өзгөрөт.

Химиялык түшүндүрмө
Өсүмдүктөр күндүн энергиясынын жардамы менен миңдеген органикалык заттарды синтездейт. Бул заттар өсүмдүктү зыянкечтерден коргойт, жытын жана түсүн түзөт жана айрымдары адамдар үчүн пайдалуу касиеттерге ээ болушу мүмкүн. Ошондуктан бир эле өсүмдүктүн гүлү менен тамырынын химиялык курамы ар башка болушу мүмкүн.

Сабакта колдонуу
Тажрыйба:

Жалбыз, ромашка же башка жыпар жыттуу өсүмдүктүн жалбырагын жылуу сууга демдеп, анын түсүн, жытын жана даамын байкоо.

Суроо: Эмне үчүн ысык сууга салганда өсүмдүктүн жыты күчөйт?

Изилдөөгө арзыйт
Кыргызстандын ар бир өрөөнүндө өзгөчө өсүүчү дары чөптөр бар. Алардын көпчүлүгүнүн химиялык курамы толук изилденип бүтө элек. «ХимМурастын» максаты – ошол өсүмдүктөр тууралуу элдик билимди чогултуу жана заманбап илим менен байланыштырууга салым кошуу.

Табигый губканын химиясы: Өсүмдүк кабыгы менен тазалоо

Ата-бабалардын акылмандыгы
Кыргыз эли жаратылыш менен толук шайкеш жашап, күнүмдүк турмуштагы көптөгөн көйгөйлөрдү айлана-чөйрөдөн алынган табигый ресурстар аркылуу чечкен. Идиш-аяк жуучу синтетикалык губкалар жок кезде ата-бабаларыбыз чырмооктун же айрым ийилчээк өсүмдүктөрдүн кабыгын табигый губка катары колдонушкан. Бул кабыктар жеңил, ийилчээк жана бекем болгондуктан, казандын бетин чийбестен жакшы тазалаган.

Элдик тажрыйба
Кабыкты жаңы сыйрып алып же сууга бир аз жумшартып колдонушкан.
Ал аркылуу: казандарды; чоюн идиштерди; жыгач идиштерди; сүт идиштерин тазалашкан. Майлуу идиштерди жууганда көбүнчө жыгач күлү менен бирге колдонушкан.

Илим эмне дейт?
Өсүмдүк кабыгынын негизги курамы: целлюлоза; гемицеллюлоза; лигнин.
Бул булалар бири-бири менен тыгыз байланышып, кабыкка бекемдик жана ийкемдүүлүк берет.
Айрым өсүмдүктөрдүн кабыгында сапониндер, танниндер же башка табигый кошулмалар болушу мүмкүн. Алар суунун катышуусунда майдын бөлүнүшүнө жардам бериши мүмкүн.

Химиялык түшүндүрмө
Идиш жуууда эки процесс бир убакта жүрөт:
1. Механикалык тазалоо кабыктын булалуу түзүлүшү кирди сыйрып чыгарат.
2. Химиялык тазалоо жыгач күлүнүн курамындагы щелочтуу заттар майларды ажыратууга жардам берет; айрым өсүмдүктөрдүн табигый кошулмалары тазалоо процессин күчөтүшү мүмкүн.

Экологиялык мааниси
Ата-бабалар колдонгон табигый губка: микропластик чыгарбайт; толугу менен чирийт; айлана-чөйрөнү булгабайт; кайрадан топуракка сиңет.
Бул бүгүнкү күндө дүйнөдө кеңири жайылып жаткан "Zero Waste" (калдыксыз жашоо) жана туруктуу өнүгүү принциптерине шайкеш келет.

Сабакта колдонуу
Тажрыйба:
Бир майланган идишти: өсүмдүк кабыгы менен, экинчисин синтетикалык губка менен жууп, натыйжасын салыштыруу.
Окуучулар механикалык жана химиялык тазалоонун айырмасын өз көзү менен байкай алышат.

Изилдөөгө арзыйт
Кыргыздар колдонгон өсүмдүктөрдүн кайсы түрлөрү идиш жуууга ылайыктуу болгон?
Алардын курамында сапониндер же башка активдүү заттар барбы?
Табигый губканын экологиялык артыкчылыгы кандай?
Элдик мурас
Жаратылыштын өзү адамга керектүү нерсенин баарын берген. Аны туура пайдаланууну ата-бабаларыбыз жакшы билишкен.

Жаратылышты сактаган адам – өз ден соолугун да сактайт. Кыргызстандын дарылык өсүмдүктөрү — элибиздин кылымдар бою топтолгон тажрыйбасынын жана жаратылыштын баа жеткис белеги. Аларды илимий негизде изилдөө, туура пайдалануу жана кийинки муундар үчүн сактап калуу — бүгүнкү күндүн маанилүү милдеттеринин бири.

“Улуттук дем — дүйнөлүк бийиктик” уңгужолу.
Ашира Кулишева.
“Химмурас” китебинен үзүндү