ПЕДАГОГДОР — ЗАМАНЫБЫЗДЫН БААТЫРЛАРЫ

Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министрлигинин «Социалдык заказ» долбоорунун алкагында даярдалды

Кыргызстандын билим берүү тармагында кеңири масштабдагы өзгөрүүлөр жүрүп жаткан азыркы учурда, өлкө 12 жылдык билим берүү моделине өтүүдө. Мындай шартта педагогдун ролу мурдагыдан да өзгөчө мааниге ээ болууда. Бирок «педагог» түшүнүгү кайдан келип чыккан? Ал байыркы доорлордон бүгүнкү күнгө чейин кандай өзгөрүүлөргө дуушар болду? Заманбап өзгөрүүлөр тууралуу сөз кылуудан мурда ушул кызыктуу тарыхка кайрылып көрөлү. Анткени мугалим – бул жөн гана кесип эмес, ал муундарды бири-бири менен байланыштырып турган түбөлүктүү көпүрө, улуттун келечегин калыптандыруучу инсан.

«Педагог» түшүнүгүнүн тарыхы

Элестетип көрүңүз: биздин заманга чейинки V–IV кылымдардагы Байыркы Греция. Афинанын ызы-чуу көчөлөрүндө бай үй-бүлөлөр балдарын мектепке коштоп жүрүү үчүн атайын кызматчыларды жалдашкан. Бул кызматчылар көбүнчө кулдар болгон. Алар балдарды мектепке жеткирип, окуу буюмдарын көтөрүп, керек болсо сабак учурунда да кызмат кылышкан. Гректер аларды «paidagogos» деп аташкан. Бул сөз «pais» – «бала» жана «agogos» – «жетелөөчү», «алып жүрүүчү» деген сөздөрдөн келип чыгып, түз маанисинде «баланы жетелөөчү» дегенди билдирген.

Ал кездеги педагог бүгүнкү түшүнүктөгү мугалим эмес, көбүнчө кароочу менен тарбиячынын милдетин аткарган адам болгон. Бирок дал ушул сөз кийинчерээк терең мазмунга ээ болуп, асыл мааниге жеткен.

Рим империясынын мезгилинде бул түшүнүк дагы өнүгүп, педагогдор балдарга сабаттуулуктун жана адеп-ахлактын негиздерин үйрөтө башташкан. Орто кылымдарда, христиан дининин жайылышы менен педагогдун милдети адамдын руханий дүйнөсүн тарбиялоо миссиясы менен айкалышкан.

XVII кылымда белгилүү педагог Ян Амос Коменскийдин «Улуу дидактика» эмгегинин негизинде педагогика өз алдынча илим катары калыптанып, окутуу жана тарбиялоо мыйзам ченемдерин изилдеген тармакка айланган.

Бүгүнкү күндө педагог – бул билимди гана бербестен, инсанды калыптандырган, сынчыл ой жүгүртүүнү өнүктүргөн жана окуучуларды санариптик доордун талабына ылайык жашоого даярдаган кесипкөй адис.

Кыргызстанда да бул түшүнүк өзгөчө өнүгүү жолун басып өткөн. Илгери элдик тарбиянын негизинде улуулар жаштарга акыл-насаатын, турмуштук тажрыйбасын оозеки түрдө өткөрүп келишкен. Азыр болсо мугалим билим берүү реформаларынын негизги катышуучусу болуп саналат. Бирок түшүнүктүн өзөгү өзгөргөн жок: педагог – бул баланы билим жолуна баштап, анын акылын гана эмес, жүрөгүн да тарбиялаган инсан.

Педагогдун жаш муунду тарбиялоодогу жана окутуудагы ролу

Бул түбөлүктүү процессте педагог кандай орунду ээлейт?

Санариптик доорго чейин мугалимдин иши кыйла жөнөкөй эле. Ал тактанын алдында туруп сабак түшүндүрчү, окуучулар болсо маалыматтарды жаттап алышчу. Тарбия берүү негизинен тартипти сактоого жана негизги билим-билгичтиктерди өздөштүрүүгө багытталган.

Ал эми бүгүн, гаджеттер менен жасалма интеллект доорунда, педагогдун милдети түп-тамырынан өзгөрдү. Эми ал маалыматты жаттаткан адам эмес, окуучуну ойлонууга, талдоого жана өз алдынча чечим чыгарууга үйрөткөн насаатчы. Ал эмоционалдык интеллектти өнүктүрөт, команда менен иштөөгө үйрөтөт жана маалыматтын чексиз агымында туура багыт алууга көмөктөшөт.

Кыргызстанда жаштар калктын үчтөн бир бөлүгүн түзгөндүктөн, мугалимдин тарбия берүүдөгү ролу өзгөчө маанилүү. Педагогдор математика, тилдер жана башка предметтер боюнча билим берүү менен гана чектелбестен, окуучуларда жаратылышка аяр мамиле кылуу, көп улуттуу коомдо өз ара урмат-сыйды сактоо жана дүйнөлүк чакырыктарга даяр болуу сыяктуу баалуулуктарды да калыптандырышат.

Эксперттер белгилегендей, күчтүү педагогдорсуз билим берүү реформалары ийгиликке жетпейт. Анткени дал ушул мугалимдер балдарды жаңы ийгиликтерге шыктандырып, алардын келечекке болгон ишенимин бекемдейт.

12 жылдык билим берүү моделине өтүү: мугалимдер үчүн жаңы чакырык

Ушул жаңы окуу жылынан тартып Кыргызстанда 12 жылдык билим берүү моделине өтүүгө расмий түрдө старт берилди. Бул реформанын негизги максаты – окуучулардын жөнөкөй сабаттуулук деңгээлин гана камсыз кылбастан, XXI кылымдын компетенцияларын калыптандыруу. Эми балдар мектепке алты жашынан кабыл алынып, мектепке чейинки даярдоо жылы киргизилет. Ал эми жогорку класстарда кесиптик багыт берүү күчөтүлөт. Санариптик платформаларды пайдалануу, көп тилдүү билим берүү жана STEM багытындагы предметтер жаңы билим берүү системасынын ажырагыс бөлүгүнө айланууда.

Бирок бул өзгөрүүлөрдүн шартында педагогдун ролу мурдагы реформаларга чейинки мезгилге салыштырмалуу кандай өзгөрдү?

Мурда, 11 жылдык билим берүү системасында, мугалим негизинен «билимдин булагы» катары кабыл алынчу. Сабактар салттуу усул менен өтүлүп, кагаз окуу китептери колдонулуп, негизги көңүл маалыматты жаттап алууга бурулчу. Айрыкча айыл мектептеринде компьютерлердин жана интернеттин жетишсиздиги билим берүү мүмкүнчүлүктөрүн олуттуу чектеп келген.

2023-жылы жүргүзүлгөн изилдөөлөр коңгуроо каккандай болду: окуучулардын 64 пайызы математика боюнча жетиштүү деңгээлде билим көрсөтө алган эмес, ал эми 42 пайызы окуган тексттин мазмунун толук түшүнбөй турганы аныкталган.

Бүгүнкү күндө педагогдун ролу түп-тамырынан өзгөрдү. Ал эми жөн гана билим берүүчү эмес, окуу процессин уюштуруучу, багыт берүүчү жана шыктандыруучу фасилитатор болуп калды. Мугалим долбоордук окутуу ыкмаларын колдонот, онлайн-ресурстарды пайдаланат, окуучуларды сынчыл ой жүгүртүүгө жана өз алдынча билим алууга үйрөтөт.

Бишкек жана Ош шаарларындагы айрым мектептерде бир класста 60ка чейин окуучу билим алганы менен, жаңы реформа ар бир балага жекече мамиле жасоону талап кылат. Ошондуктан педагогдор маалыматтык технологияларды өздөштүрүп, үзгүлтүксүз квалификациясын жогорулатуу курстарынан өтүүдө. Бул эми каалоо эмес, заман талабы болуп калды.

Кечээ жана бүгүн: өзгөрүүлөрдүн салыштырмасы

Төмөнкү таблица педагогдун ролу кандай өзгөргөнүн айкын көрсөтөт.

Санариптик доордо эмнени окутуу керек?

Бүгүнкү күндө көбөйтүү таблицасын билүү эле жетиштүү болгон мезгил артта калды. Азыркы педагогдор окуучуларды жалган маалыматтарды (фейктерди) айырмалоого, программалоонун негиздерин өздөштүрүүгө жана бир нече тилде эркин баарлашууга үйрөтүшү керек.

Ошондой эле экологиялык аң-сезимди калыптандыруу, эмоционалдык интеллектти өнүктүрүү жана глобалдык көйгөйлөрдү түшүнүү заманбап билим берүүнүн артыкчылыктуу багыттарына айланды.

2030-жылга чейинки билим берүүнү өнүктүрүү концепциясында белгиленгендей, англис тили менен информатикага өзгөчө көңүл буруу өлкөнүн атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн камсыз кылуунун негизги шарттарынын бири болуп саналат.

Ошол эле учурда чечилбей жаткан көйгөйлөр да бар. Айыл жерлериндеги көптөгөн мектептерде интернет жетишсиз же таптакыр жок. Улуу муундагы мугалимдер жаңы техникаларды жана санариптик технологияларды өздөштүрүүдө кыйынчылыктарга дуушар болушууда.

Эксперттердин пикиринде, бул көйгөйлөрдү чечүү үчүн педагогикалык кадрларды даярдоого жана мектептерди заманбап техникалык жабдуулар менен камсыз кылууга инвестицияларды көбөйтүү зарыл.

Педагог мотивацияланган жана укуктук жактан корголгон болушу керек

Кыргызстанда мугалимдер билим берүү тармагындагы реформалардын алдыңкы сабында турушат. Алар өлкөнүн келечегин түзө турган жаңы муунду тарбиялап, билим беришет. Алардын кесипкөйлүгү, шыктануусу жана заманбап көндүмдөрү болмоюнча, 12 жылдык билим берүү системасына өтүү ийгиликтүү ишке ашпашы мүмкүн.

Илим менен техниканын өнүгүшү, онлайн-платформалардын, жасалма интеллекттин жана виртуалдык реалдуулуктун кеңири жайылышына карабастан, мугалим билим берүү жана тарбиялоо процессиндеги негизги фигура бойдон калууда.

Тилекке каршы, 2001-жылы кабыл алынган Кыргыз Республикасынын «Мугалимдин статусу жөнүндө» Мыйзамы 2023-жылы жаңы «Билим берүү жөнүндө» Мыйзамдын кабыл алынышына байланыштуу күчүн жоготту. Натыйжада педагогдордун укуктук жактан өзгөчө корголушунда олуттуу боштук пайда болду.

Ошол эле учурда коңшу мамлекеттер – Казакстан жана Өзбекстан – билим берүүнүн сапатын жогорулатууда педагогдун ролунун өзгөчө маанисин эске алып, тескерисинче, «Педагогдун статусу жөнүндө» өзүнчө мыйзамдарды кабыл алышты.

Күчүн жоготкон Кыргыз Республикасынын «Мугалимдин статусу жөнүндө» 2001-жылдагы Мыйзамында педагогдордун укуктары, милдеттери жана социалдык кепилдиктери так аныкталган эле. Анда мугалимдин ар-намысын жана кадыр-баркын коргоо, материалдык камсыздоо, кесиптик өнүгүү мүмкүнчүлүктөрү жана башка кепилдиктер каралган. Мыйзам мугалимди жөн гана кызматкер катары эмес, өлкөнүн келечегин калыптандыруучу негизги инсан катары баалаган.

Бирок 2023-жылдын август айында аталган мыйзам күчүн жоготуп, анын жоболору жалпы «Билим берүү жөнүндө» мыйзамга киргизилди. Мунун натыйжасында педагогдорду коргоонун атайын механизмдери жокко чыгып, бүгүнкү күндө алар негизинен Конституциянын жана Эмгек кодексинин жалпы жоболоруна гана таянышат. Бирок мындай жалпы укуктук ченемдер педагогикалык кесиптин өзгөчөлүктөрүн толук эске албайт.

Өлкөбүздө педагогдордун укуктук жактан жетиштүү корголбогондугун жана анын кесиптик ишмердүүлүккө тийгизген таасирин изилдеген атайын илимий изилдөөлөр азырынча жүргүзүлгөн эмес.

Ошол эле учурда Россия Федерациясында Президенттин алдындагы Адам укуктары боюнча кеңеш жүргүзгөн сурамжылоонун жыйынтыгы көрсөткөндөй, мугалимдердин 65 пайыздан ашыгы окуучулар жана алардын ата-энелери тарабынан орой мамилеге кабылышат. Ал эми сурамжылоого катышкандардын жарымы учурдагы укуктук коргоо механизмдери жетишсиз деп эсептешет.

Ушундай эле көрүнүш Кыргызстанда да байкалууда. Так укуктук ченемдер жок болгондуктан, айрым ата-энелер окуу-тарбия процессине негизсиз кийлигишип, мугалимдин кесиптик ишине тоскоолдук жаратышат. Бул болсо педагогдордун мотивациясынын төмөндөшүнө алып келет.

Түштүк Кореяда ушундай көйгөй 2023-жылы жаш мугалимдин өз жанын кыюусу менен аяктаган. Андан кийин педагогдорду жалган айыптоолордон коргоого жана ата-энелердин жоопкерчилигин күчөтүүгө багытталган атайын мыйзам кабыл алынган.

Айрыкча бүгүнкү күндө, мугалимдер жасалма интеллектти жана жаңы окутуу технологияларын өздөштүрүүгө тийиш болгон шартта, Кыргызстанга да ушундай натыйжалуу укуктук механизм зарыл.

Тилекке каршы, айрым борбор калаадагы «абройлуу» мектептерде жана айрым жеке билим берүү мекемелеринде окуучуларга өтө эле кеңири эркиндик берилип, мугалимдер көбүнчө сырттан көрсөтүлгөн басымдан өздөрүн коргоого көп убакыт жана күч жумшоого аргасыз болушууда. Бул көрүнүш муниципалдык мектептердеги абалдан олуттуу айырмаланат.

Мында педагогдордун ден соолугу жана турмуш-тиричилиги тууралуу маселелерге да токтолуу орундуу.

Россиялык медицина илимдеринин доктору Е.А. Гревцованын изилдөөлөрүнө ылайык, мугалимдер арасында өнөкөт чарчоо, психосоматикалык оорулар жана туура эмес тамактануу кеңири таралган. Изилдөөгө ылайык, педагогдордун 80 пайызы витамин жетишсиздигинен жабыркайт, ал эми алардын жарымы суткасына алты сааттан аз укташат.

Кыргызстандын мугалимдери да мектептерде өз каражаттарына тамактанууга мүмкүнчүлүк берген буфеттерди уюштуруу маселесин көтөрүп келишет. Бул айрыкча мектептин жанында коомдук тамактануу жайлары жок айылдык аймактар үчүн өтө актуалдуу.

Бирок мындай демилгелер тиешелүү укуктук негиз жок болгондуктан азырынча сунуш деңгээлинде гана калууда.

Тарбия маселеси дагы өзгөчө маанилүү. Мектеп өз ара урмат-сый өкүм сүргөн, ынтымактуу коомдун үлгүсү болушу керек.

Бүгүнкү күндө мугалимдер баңгизатка көз карандылыкка, кумар оюндарына берилүүгө (лудоманияга), рэкетчиликке (буллингге) жана зордук-зомбулукка каршы күрөштө негизги ролду аткарышат. Бул милдет үй-бүлөнүн, мектептин жана мамлекеттин биргелешкен жоопкерчилиги болуп саналат.

Бирок педагогдун укуктук статусу ишенимдүү корголбосо, бул максаттарга жетүү кыйын. Анткени мугалимдер окуу процессине тиешеси жок иштерге — ашыкча отчетторду даярдоого, айыл чарба иштерине тартылууга же мектептен тышкары болгон окуялар үчүн жоопкерчиликке тартылууга мажбур болушса, анда алар билим берүүдөгү инновацияларга толук көңүл бура алышпайт.

Эл аралык тажрыйба

Казакстанда 2019-жылы кабыл алынган «Педагогдун статусу жөнүндө» мыйзам педагогго өзгөчө укуктук макам берет. Анда педагогдун кесиптик этикасы, укуктары, материалдык камсыздоосу (илимий даражасы үчүн кошумча төлөмдөр, жумасына 16–30 сааттык ченемдик жүктөм), социалдык кепилдиктери (56 календардык күндүк эмгек өргүүсү, ден соолукту чыңдоого жөлөкпул, турак жай алууда артыкчылык берүү) жана чектөөлөрү (кесиптик ишине тиешеси жок жумуштарга тартууга жана негизсиз текшерүүлөргө тыюу салуу) так белгиленген.

Ошондой эле педагогдор үчүн аттестациядан өтүү жана насаатчылык (менторлук) институту милдеттүү болуп саналат. Кесиптик этиканын бузулушу атайын кеңеш тарабынан каралат. Мыйзам педагогду анын ишмердүүлүгүнө негизсиз кийлигишүүдөн коргоону жана кесиптик жетишкендиктери үчүн сыйлоону өзгөчө баса белгилейт.

Өзбекстанда болсо 2024-жылы кабыл алынган «Педагогдун статусу жөнүндө» мыйзам ушул сыяктуу принциптерге негизделген. Анда педагогдордун окутуу усулдарын эркин тандоо укугу, алардын ишине мыйзамсыз кийлигишүүдөн корголушу, окуу-усулдук колдонмолор менен акысыз камсыз болушу жана милдеттүү медициналык кароодон өтүүсү каралган.

Мыйзам педагогдорду алардын кесиптик милдетине тиешеси жок иштерге — аймактарды көрктөндүрүү иштерине, салык боюнча маалымкаттарды же башка отчетторду чогултууга — тартууга тыюу салат. Ошондой эле насаатчылык системасы киргизилип, жаш адистерге жардам көрсөткөн тажрыйбалуу мугалимдерге кошумча төлөмдөр белгиленген.

Социалдык жактан педагогдор үчүн кыскартылган жумуш убактысы, 56 күнгө чейинки эмгек өргүүсү, алыскы аймактарда иштегендер үчүн турак жайга байланыштуу компенсациялар жана акысыз эмдөө сыяктуу кепилдиктер каралган.

Мындан тышкары, Казакстандагыдай эле, соттолгон же мыйзамда белгиленген негиздер боюнча педагогикалык ишмердүүлүк жүргүзүүгө укугу жок адамдардын бул кесипке келишине чектөөлөр киргизилген.

Бул мыйзамдардын кабыл алынышы мугалимдик кесиптин кадыр-баркын жогорулатууга оң таасирин тийгизди. Маселен, Казакстанда педагогдордун аттестациядан өтүү деңгээли 15 пайызга өстү. Өзбекстанда болсо кошумча төлөмдөрдү камтыган эмгек акы системасы жаш адистерди билим берүү тармагына тартууга олуттуу түрткү берүүдө.

Кыргызстан үчүн да ушул тажрыйбаларды улуттук шарттарга ылайыкташтыруу пайдалуу болмок. Ошону менен бирге мыйзамда санариптик доордун өзгөчөлүктөрү дагы эске алынышы зарыл. Тактап айтканда, педагогдорду социалдык тармактардагы мазактоолордон, жалган маалыматтардан жана санариптик буллингден коргоого багытталган укуктук механизмдер киргизилиши керек.

Эгерде биз билим берүүнүн сапатын чындап жакшыртууну көздөсөк, анда мугалим өз ишине кызыкдар болуп, мамлекет тарабынан ишенимдүү корголушу зарыл.

Атайын мыйзам болбогон шартта педагогдор дагы эле аялуу бойдон калууда. Прокуратура же башка мамлекеттик органдар айрым мыйзам бузууларга чара көрүшү мүмкүн, бирок бул маселени системалуу түрдө чечүүгө жетишсиз.

Жаңы «Педагогдун статусу жөнүндө» мыйзам мугалимдерди өздөрүнө тиешелүү эмес милдеттерден бошотууга, алардын ар-намысын жана кадыр-баркын коргоонун натыйжалуу механизмдерин түзүүгө (Түштүк Кореянын тажрыйбасындагыдай), турак жай жана саламаттыкты сактоо боюнча социалдык кепилдиктерди кеңейтүүгө, ошондой эле алардын кесиптик өнүгүүсүнө шарт түзүүгө тийиш.

Мындай мыйзам билим берүү тармагындагы сапаттык секирик үчүн бекем негиз болуп, эң мыкты адистерди педагогикалык кесипте калууга шыктандырат.

Бул бүгүнкү күндө өзгөчө актуалдуу. Анткени өлкөдө билим берүү системасында кеңири реформалар жүргүзүлүп жатат: 12 жылдык билим берүү моделине өтүү ишке ашырылып, Кыргызстан эл аралык билим берүү мейкиндигине активдүү интеграцияланууда.

Белгилей кетүүчү жагдай, акыркы жылдары Кыргызстан билим берүү тармагында бир катар олуттуу жетишкендиктерге жетишти.

Ушул жагдайда насаатчылык институтун өнүктүрүү маселеси өзгөчө мааниге ээ. Анткени улуу муундагы педагогдор үчүн жаңы санариптик технологияларды өздөштүрүү оңой эмес. Бирок алардын көп жылдык тажрыйбасы, окутуунун салттуу ыкмаларын мыкты билиши жаш мугалимдер үчүн баа жеткис мектеп болуп саналат.

Бүгүнкү күндө Кыргызстанда пенсионер курагындагы (55 жаштан жогору) мугалимдердин саны 18 миңден ашып, жалпы педагогдордун 19,2 пайызын түзөт.

Эмгек жолун аяктап жаткан тажрыйбалуу педагогдор сааттык негизде иштеп, жаш мугалимдерге насаатчы катары жардам берип, бул үчүн кошумча акы алышса, билим берүү системасы үчүн чоң пайда болмок.

Белгилүү болгондой, 2025-жылы Кыргызстандын жогорку окуу жайларын аяктаган болжол менен 1,2 миң бүтүрүүчү мектептерде педагогикалык эмгек жолун баштайт.

Кыргызстан технологиялык өнүгүүнүн жаңы босогосунда турат. Бирок күчтүү, кесипкөй жана мамлекет тарабынан колдоого алынган мугалимдер болмоюнча, бул өнүгүү жайлап калышы мүмкүн.

Ошондуктан Жогорку Кеңештин депутаттарына жана Кыргыз Республикасынын Агартуу министрлигине педагогдун коомдогу өзгөчө ордун бекемдей турган жаңы «Педагогдун статусу жөнүндө» мыйзамды иштеп чыгуу демилгесин көтөрүү максатка ылайыктуу болмок.

Анткени мугалим ар дайым билим берүү менен тарбиялоо системасынын башкы фигурасы бойдон кала берет.

Сейитжан Апышев