ОКУУ КИТЕБИ — БИР МИНИСТРДИН ЭМЕС, БҮТҮНДӨЙ СИСТЕМАНЫН МАСЕЛЕСИ

Жаңы окуу жылы башталган сайын мектептердеги окуу китептеринин жетишсиздиги кайрадан коомдук талкуунун чордонуна айланууда. Бул маселенин көтөрүлүшү мыйзам ченемдүү: бала үчүн окуу китеби — жөн гана басылма эмес, билим алуунун негизги куралы. Ошондуктан ар бир мектепте китеп жетиштүү болушу, анын мазмуну сапаттуу жана заманбап болушу мамлекеттин түздөн-түз милдети.

Бирок бул маселени бир министрдин ишине гана байлап коюу анын тарыхый жана системалык себептерин түшүндүрбөйт. Кыргызстан эгемендүүлүк алгандан кийинки ондогон жылдарда окуу китептерин даярдоо, экспертизадан өткөрүү, басып чыгаруу жана мектептерге жеткирүү боюнча туруктуу, узак мөөнөттүү мамлекеттик системаны толук калыптандыра алган жок. Мунун себептеринин арасында каржылоонун жетишсиздиги, автордук жана эксперттик потенциалдын чачырандылыгы, окуу программаларынын өзгөрүшү жана китеп басып чыгаруунун үзгүлтүккө учурашы сыяктуу факторлор бар.

Мурда окуу китептерине жыл сайын жетиштүү каражат бөлүнбөгөндүктөн, мамлекет көп учурда тышкы жардамга жана донордук долбоорлорго таянууга аргасыз болгон. Мындай кызматташтык билим берүү системасына жаңы методикаларды, материалдарды жана ресурстарды алып келген учурлар да болду. Бирок окуу китебин даярдоо мамлекеттик билим берүү саясатынын өзөгүнө айланбай, ар кандай долбоорлордун жана жеке менчик басма үйлөрүнүн ишмердигинин алкагында бөлөк-бөлөк жүргүзүлүп, мазмундун бирдиктүүлүгү жана улуттук окуу-методикалык системанын ырааттуулугу боюнча көйгөйлөр жаралды. Китеп чыгарууга жетиштүү каражат бөлүнбөгөндүктөн, мектептердин муктаждыгы толук жабылбай, жаңы китептер чыккан учурда эле алардын дефицити пайда болуп турган. Маселе жыл сайын топтолуп отуруп, бүгүн чоң көйгөйгө айланды.

Бүгүн кырдаал жакшы жагына өзгөрүп, окуу китептеринин тартыштыгы маселесин чечүүгө мамлекеттик деңгээлде ири каражат жана саясий көңүл бурула баштады. Кыргызстан 12 жылдык билим берүүгө өтүү менен бир мезгилде билим берүүнүн стандарттарын, окуу программаларын, баалоо системасын жана окуу-методикалык комплекстерди жаңылоону баштады. 2025-жылы жаңы мазмундагы окуу-методикалык комплекстерди чыгарууга 856 млн сом жумшалганы, 2026-жылы да ири көлөмдө басып чыгаруу жүргүзүлүп жатканы маалымдалган. 2026-жылдын апрелинде Президент Садыр Жапаров окуу материалдарын этап-этабы менен жаңылоо жүрүп жатканын билдирген.

Андан да маанилүүсү — 2026-жылдын сентябрында окуу китептеринин тартыштыгын жоюу үчүн кошумча 7 млрд сом бөлүү чечими жарыяланган. 25-сентябрда Президент Садыр Жапаров жаңы муундагы окуу-методикалык комплекстерди иштеп чыгууга 8,5 млрд сом бөлүү тууралуу жарлыкка кол койгону маалымдалды. Ошол эле учурда «Окуу китеби» басмасынын маалыматына ылайык, билим берүү системасын толук камсыз кылуу үчүн жалпысынан 48,4 млн нуска ОМК талап кылынат; 2027–2028-жылдары 38,5 млн нускадан ашык басып чыгаруу пландалууда. Бул цифралар маселенин масштабы бир жылдык эмес экенин ачык көрсөтөт.

Демек, бүгүнкү милдет — эски китептерди мүмкүн болушунча тез көбөйтүп басып чыгарып, китеп тартыштыгын чечүү эмес. Кыргызстанга жаңы муундагы окуу китебин жеткиликтүү санда чыгаруу жолу менен чечүү керек. Ал жаңы мамлекеттик стандартка жана программага шайкеш, компетенттик мамилеге негизделген, окуучунун өз алдынча иштөөсүн өнүктүргөн, санариптик ресурстар менен айкалышкан жана илимий-педагогикалык экспертизадан өткөн болушу зарыл. Мындай китеп окуу китеби, жумушчу дептер, мугалим үчүн методикалык колдонмо жана санариптик ресурс менен байланышкан бирдиктүү окуу-методикалык комплекс болушу керек.

Дүйнөлүк тажрыйба да окуу китеби маселеси бир нече жылда эле чечиле турган маселе эмес экенин көрсөтөт. Мисалы, Түштүк Кореянын тажрыйбасы өзгөчө маанилүү. Кореяда согуштан кийинки билим берүү системасын калыбына келтирүү менен бирге окуу программасы жана окуу китептери да этап-этабы менен түзүлгөн. 1955-жылы биринчи улуттук окуу программасына ылайык окуу китептеринин мамлекеттик жана бекитүү системасы киргизилип, 1963-жылы жаңы окуу программасы менен кайра жаңыланган. 1977-жылы окуу китептери жөнүндө атайын мамлекеттик жобо кабыл алынган. Кийин 1990–2000-жылдардагы билим берүү реформаларынын жүрүшүндө окуу китептерин иштеп чыгуу жана бекитүү механизмдери дагы бир нече жолу жаңыртылган. Ал эми 2010-жылдардан тартып санариптик окуу китептерин өнүктүрүү да мамлекеттик саясаттын бөлүгүнө айланган.

Башкача айтканда, Түштүк Кореяда «бир министр келип, бир нече жылда окуу китебинин бардык көйгөйүн чечип койгон» эмес. Тескерисинче, мамлекет ондогон жылдар бою окуу программасы → окуу китеби → экспертиза → басып чыгаруу → мугалим → санариптик ресурс деген өз ара байланышкан системаны түзүп келген. Бүгүнкү күндө да Кореянын мыйзамдарында окуу китептерин иштеп чыгуу, бекитүү, басып чыгаруу, жеткирүү жана тандоо маселелери мамлекеттик деңгээлде жөнгө салынат.

Сингапур, Япония жана Кытайдын тажрыйбалары да ушуга жакын сабак берет. Системаны түзүү үчүн туруктуу мамлекеттик институттар, узак мөөнөттүү каржылоо, адистер, экспертиза жана үзгүлтүксүз жаңылоо керек. Финляндиянын модели башкача болгону менен, ал жакта да окуу материалдары жалпы билим берүү системасынын сапаттуу стандарттары жана кесипкөй мугалимдер менен байланышта өнүгүп келген.

Ошондуктан Кыргызстан үчүн негизги суроо «ким күнөөлүү?» деген суроо эмес, «кандай система түзөбүз?» деген суроо болушу керек. Парламенттик талкууда депутаттардын көңүлү министрди жеке сындап коюу же аны кызматтан кетирүү маселесине гана бурулбастан, жакынкы беш-он жылдык жана андан узак мөөнөттө окуу китептерин өнүктүрүү стратегиясын, туруктуу каржылоону, авторлорду жана эксперттерди даярдоо системасын, илимий-педагогикалык экспертизаны, басып чыгаруу кубаттуулугун жана санариптик окуу ресурстарын талкуулоого багытталса натыйжалуу болмок.

Анткени министрди алмаштыруу менен окуу китебинин системалык тартыштыгы өзүнөн-өзү жоюлбайт. Тескерисинче, жаңы жетекчи келген сайын стратегия, команда жана башталган иштер кайра өзгөрүп турса, көп жылдык реформанын үзгүлтүккө учурашы мүмкүн. Азыр негизги маселе — башталган чоң ишти туруктуу улантуу, анын сапатына коомдук жана кесиптик көзөмөл жүргүзүү жана белгиленген максаттарга жетүүгө шарт түзүү. Ошондуктан министрди жеке айыптоонун ордуна, билим берүү тармагындагы реформаны аягына чыгарууга, Агартуу министрлигинин системалуу иштерин улантууга жана ошол эле учурда анын ишине ачык профессионалдык баа берүүгө мүмкүнчүлүк түзүү туура болот.

Президенттин саясатына карата ар кандай саясий көз караштар болушу мүмкүн. Министрдин ишин парламент жана коом сындашы да мыйзам ченемдүү. Бирок окуу китеби сыяктуу улуттук маанидеги маселени саясий тирештин, жеке кызыкчылыктын гана предметине айландыруу көйгөйдүн өзүн чечпейт. Тескерисинче, бүгүн бөлүнүп жаткан ири мамлекеттик каражаттарды бир жолку басып чыгарууга эмес, ондогон жылдарга иштей турган улуттук окуу китептер системасын түзүүгө багыттоо маанилүү.

Президент Садыр Жапаров тарабынан бөлүнгөн каражаттар Кыргызстанда окуу китеби тартыштыгын жакынкы жылдарда олуттуу азайта алат. Бирок сапаттуу жана туруктуу окуу китептер системасын түзүү — бир нече жылдык эмес, этап-этабы менен ишке ашырылуучу узак мөөнөттүү мамлекеттик долбоор. Азыркы мүмкүнчүлүктү министрди алмаштыруу менен эмес, системаны түзүү менен пайдаланып калуу — мамлекеттин жана коомдун алдында турган негизги милдет.

Иманкулов М.К.,

педагогика илимдеринин кандидаты, доцент