ОКУТУУНУН ТЕРЕҢДИГИБИ ЖЕ СЫРТКЫ ЭФФЕКТИБИ?

Билим берүүдөгү жасалма эксперттик көрүнүш жөнүндө

Азыр билим берүү тармагында өзгөрүү көп. Жаңы технологиялар чыгып жатат. Ар кандай окутуу ыкмалары сунушталууда. Жасалма интеллект да мугалимдин ишине акырындык менен кирип жатат. Мунун баары жакшы көрүнүш.

Бирок ушул өзгөрүүлөрдүн арасында мени ойлондурган дагы бир нерсе бар. Ал — билим берүүдөгү сырткы көрүнүшкө ашыкча басым жасоо.

Кээде адамдын билимин анын сүйлөгөн сөзүнө, кооз презентациясына, социалдык тармактагы активдүүлүгүнө же колдонгон жаңы терминдерине карап баалап калабыз.

“Инновация”, “заманбап билим берүү”, “нейротехнология”, “AI”, “креативдүү окутуу” деген сөздөр көп айтылат. Бирок ошол сөздөрдүн артында чыныгы билим жана тажрыйба барбы деген суроону дайыма эле бере бербейбиз.

Көрүнүү менен билимдин айырмасы

Сабактын кооз өтүшү, жакшы жасалган презентация же кызыктуу оюн окуучуга жагышы мүмкүн. Булардын баары сабакта керек. Бирок алар максат эмес, каражат.

Мисалы, презентациясы абдан кооз сабак өтүлдү дейли. Окуучулар күлүштү, оюндарга катышты, сүрөткө түшүштү. Сабак сыртынан абдан ийгиликтүү көрүнөт.

Бирок сабактан кийин окуучу эмнени түшүндү?

Ал теманы өз алдынча түшүндүрө алабы?

Буга окшош жаңы маселени чече алабы?

Эмне үчүн мындай болгонун түшүндүрө алабы?

Мына ушул суроолорго жооп жок болсо, анда сабактын сырткы эффекти менен чыныгы билимди аралаштырып алган болобуз.

“Эксперт” болуу оңой болуп калды

Азыр маалымат табуу мурдагыдан кыйла жеңил. Интернетте миңдеген даяр сабактар, презентациялар, видеолор, методикалык материалдар бар. Жасалма интеллект болсо бир нече секундда сабактын планын, тапшырмаларды же тесттерди түзүп бере алат. Бул мугалим үчүн чоң мүмкүнчүлүк. Бирок мүмкүнчүлүк менен даяр билимдин айырмасы бар.

Даяр материалды алып колдонуу оңой. Аны эмне үчүн колдонуп жатканыбызды түшүнүү кыйыныраак.

Кээде мугалим же тренер жаңы ыкманы өзү терең түшүнбөй туруп эле башкаларга сунуштай баштайт. Интернеттен көргөн нерсесин класска алып келет. Бир жерде жакшы иштеген ыкма башка жерде да сөзсүз иштейт деп ойлойт.

Мына ушул жерде көйгөй башталат.

Педагогикада тереңдик керек

Мугалимдин негизги күчү анын канча жаңы метод билгенинде эмес. Анын күчү — эмнени, эмне үчүн жана кандай жол менен окутууну түшүнгөнүндө. Мисалы, информатика мугалими Python тилинде ондогон программаларды жазып бере алат. Бирок окуучуга алгоритм деген эмне экенин, алгоритмдик ой жүгүртүү кантип калыптанарын түшүндүрө албаса, анын техникалык билими толук педагогикалык билим боло албайт.

Ошол сыяктуу эле, жаңы педагогикалык ыкмалардын аттарын көп билүү дагы мыкты мугалим болуунун белгиси эмес.

Негизги суроо башка:

Бул ыкма окуучунун түшүнүгүн чындап тереңдетип жатабы?

Сыналбаган нерсеге этият болушубуз керек. Билим берүүдө “муну колдонсоңуз, натыйжа дароо чыгат” деген сунуштар көп кездешет. Бирок билим берүүдө баары эле тез натыйжа бербейт.

Баланын ой жүгүртүүсү бир күндө өзгөрбөйт. Логикасы, жоопкерчилиги, өз алдынча иштөө жөндөмү акырындык менен калыптанат. Ошондуктан ар бир жаңы ыкмага “бул кызыктуубу?” деген суроодон мурда: “Бул чындап пайдалуубу?” деген суроону беришибиз керек.

Ал эми мүмкүн болсо, анын кандай шартта жана кимдер менен сыналганын да карашыбыз зарыл.

Эң чоң коркунуч — баланын билиминде

Псевдо-экспертизмдин коркунучу мугалимдин өзүнө эле тиешелүү эмес. Анын кесепети окуучуга тийет.

Эгер бала дайыма даяр жооп алууга көнсө, өз алдынча изденүүнү үйрөнбөйт. Эгер сабакта негизинен сырткы эффект маанилүү болсо, бала “көрсөтүү” менен “үйрөнүүнүн” айырмасын байкабай калат. Эгер мугалим өзү даяр шаблонго гана таянса, окуучу да даяр нерсеге көз каранды болуп калат.

Ал эми мектептин негизги милдети — даяр жоопторду гана берүү эмес. Ойлонгон адамды тарбиялоо.

Жаңы технологиядан коркпош керек

Бул жерде жаңы технологияларга каршы чыгуу жөнүндө сөз болуп жаткан жок. Тескерисинче, бүгүнкү мугалим технологияны билүүгө тийиш. Жасалма интеллектти, санариптик платформаларды, жаңы окутуу каражаттарын колдонуу заман талабы. Бирок технология мугалимдин ордун баспайт. Ал мугалимдин мүмкүнчүлүгүн кеңейтет. Жакшы мугалим AI колдонгондо да өзүнүн педагогикалык көз карашын жоготпойт. Ал даяр жоопту дароо кабыл албайт. Текшерет, өзгөртөт, окуучунун деңгээлине ылайыкташтырат.

Башкача айтканда, куралды билүү менен кесипти билүү — эки башка нерсе.

Чыныгы мугалим кандай болот?

Менин түшүнүгүмдө, чыныгы мугалим дайыма өзүн “экспертмин” деп көрсөтүүгө аракет кылбайт.

Ал көп учурда “мен дагы үйрөнүп жатам” деп айтуудан тартынбайт.

Ал жаңы нерсеге кызыгат, бирок ар бир жаңы нерсеге сокур ишенбейт.

Ал технологияны колдонот, бирок технологияга кул болбойт.

Ал кооз сабак өткөрөт, бирок кооздук үчүн билимди курмандыкка чалбайт.

Эң негизгиси — ал окуучунун бүгүнкү таасирине эмес, эртеңки жөндөмүнө көбүрөөк

көңүл бурат.

Акырында

Билим берүүдө сырткы көрүнүш керек. Кызыктуу сабак да керек. Жаңы технология да керек. Бирок алардын баары негизги максатка кызмат кылганда гана маанилүү. Биз мугалимди презентациясынын кооздугу менен эмес, окуучусунун ой жүгүртүүсүнө тийгизген таасири менен баалашыбыз керек. Тренерди канча жаңы термин билери менен эмес, татаал нерсени жөнөкөй түшүндүрө алабы же жокпу деп баалашыбыз керек.

Ал эми “экспертти” социалдык тармактагы көрүнүшүнө эмес, билиминин тереңдигине, тажрыйбасына жана айткан сөзүнүн жоопкерчилигине карап таанышыбыз керек. Анткени билим берүүдө эң коркунучтуу нерсе — эч нерсе билбеген адамдын унчукпай отурганы эмес.

Эң коркунучтуусу — өзүнүн үстүртөн билимин терең билим катары көрсөтүп, аны башкаларга үйрөтө баштаганы.

Мектепке бүгүн дагы бир нерсе керек: көп көрүнгөн эксперттер эмес, терең ойлонгон мугалимдер.

Исмаил Кошмурзаев,

Мурза Гапаров атындагы жалпы билим берүү жатак-мектеп комплексинин

информатик мугалими.