МУГАЛИМДЕРДИН КЕСИПТИК ДАЯРДЫГЫН ЖОГОРУЛАТУУГА АР ТАРАПТУУ КОЛДОО КЕРЕК

12 жылдык мектепке өтүү камылгасы көп жагынан азыркы агай-эжейлердин кесиптик даярдыгына көз каранды экендиги айдан ачык болуп калды. Бул иште эмне маанилүү?

Басымдуу бөлүгү жогорку билимдүүлөр

Кыргызстандын мектептериндеги
мугалимдердин басымдуу бөлүгү жогорку билимдүү адистерден турат. Статистикалык маалыматка ылайык, Кыргызстанда жалпы 124 миңге жакын педагогикалык кызматкер бар. Алардын дээрлик 87% жогорку билимдүүлөр. Мисалы, 2022-2023-окуу жылынын башында 87% мугалимдин жогорку билими бар экени катталган, ал эми жалпы 78 миңдей мектеп мугалиминин ичинен жогорку билими жок болгондору болгону 110 (адатта дене тарбия жана эмгек сабагын окуткан мугалимдер) экени маалымдалган. Учурда Кыргызстанда жалпы билим берүү тармагында иштеген мугалимдердин саны 88 миң экени айтылып, алардын үчтөн экиси айыл жеринде эмгектенет.

Мугалимдердин 85% жакыны аялдар (2024-жылы 88 миңден ашуун мугалимдин 85% аял болчу). Орточо эсеп менен бир мугалимге 16 окуучу туура келет.

Буга кошумча Кыргызстандын жогорку окуу жайларында жыл сайын 7 миңден ашык студент педагогикалык адистикти бүтүрүп, мугалим кесибине даярданып жатат.

Мугалимдердин кесиптик билимин жогорулатуу — орчундуу маселе

Агартуу  министрлиги буга чейин мугалимдердин кесиптик деңгээлин жогорулатуу максатында ар жылы 72 сааттык программанын негизинде квалификацияны жогорулатуу курстарын уюштуруп келчү. Өкмөт бекиткен жобо боюнча ар бир мугалим беш жылда кеминде 72 сааттык курстан өтүшү шарт эле. Республикалык мугалимдердин кесиптик чеберчилигин жогорулатуу жана педагогикалык кадрларды кайра даярдоо институтунун директору Алмаз Токтомаметовдун айтуусунда, учурда мугалимдерди беш жылда эмес, жыл сайын курстан өткөрүү маселеси каралууда. Мындай курстарга  бюджеттен  болжол менен 80–90 миллион сом бөлүнөт. Быйыл заманбап методика боюнча 2025-жылдын башына чейин эле 5-11-класстын мугалимдеринин 40 миңден ашыгы квалификациялык курстардан өтүштү.

Мугалимдердин методикалык даярдыгын жакшыртуу үчүн вебинар, онлайн семинар жана  тренингдер өткөрүлүүдө. Маселен, Ош шаарындагы педагогикалык институттар 2024-2025-окуу жылында жасалма интеллект, Сингапур окуу ыкмалары жана башка инновациялык темалар боюнча тренингдерди өз планына киргизген. Агартуу министрлиги ошондой эле ар бир облустук методикалык бөлүмдө «жергиликтүү тренерлерди» даярдап, алар региондо жаңы стандарттарды, окуу программаларын жана окуу китептерин
пайдалануу боюнча мугалимдерге кеңеш берүүдө.

Аттестация жана стандарттар

Мугалимдердин экзамендик аттестациясы 2012-жылдан бери өткөрүлбөй калгандыктан, анын ордуна чыгармачылык тесттер, портфолио ж.б. ыкмалар каралууда. Мындан тышкары, өлкөдө мугалимдердин өз каалоосу боюнча өткөрүлүүчү ыктыярдуу аттестациясы  кеңири кулач жайып жаюуда.  Кыргызстанда айрым реформалар кынтыксыз ишке ашууда: мисалы быйыл мугалимдер үчүн кесиптик стандарттар иштелип чыгып, Кыргыз өкмөтү  билим берүү ишиндеги өзгөрүүлөрдүн өзөгү – педагогикалык кызматкерлердин кесиптик стандартын бекитти. Кабыл алынган стандарттардын негизинде окуу программалары, окуу китептери түзүлүп жатат.

Санарип платформалар жана ресурстар

Министрлик мугалимдерге заманбап окуу материалдарын түзүмдүү түрдө сунуш кылууда. Атап айтканда, Дүйнөлүк банктын колдоосу менен иштелип чыккан «Санарип кампа» электрондук платформасы 5-11-класстын STEM (математика, физика, химия, биология, география) сабактары боюнча кыргыз жана орус тилдеринде видеосабактарды, презентацияларды, интерактивдүү симуляторлорду, 3D-моделдерди, тесттик тапшырмаларды сунуштайт.  Мугалимдер ошол платформа аркылуу сабактарды интерактивдүү өткөрүп,
окуучулардын жыйынтыктарын онлайн баалап, окутуунун жаңы жолдорун колдонушса болот. «Санарип кампа» платформасына «Э-күндөлүк» окуу-усулдук тутуму да интеграцияланган, ал билим берүү процессин санариптештирүүгө жана окуунун сапатын жогорулатууга багытталган. Жакында эле жер-жерлердеги СТЕМ мугалимдерине таратылган «Алтын казык» ноутбуктарында жогорудагы санарип ресурстардын баары киргизилген.

Жаңы ноутбуктар үч ай бою Караколдогу инновациялык мектепте апробациядан ийгиликтүү өттү. Алардагы шрифтер үч тилде: орус, англис жана кыргызча берилген.

Санариптик билим берүүдөгү дагы бир жаңылык Агартуу министрлигинин сайтында мугалимдер жана окуучулар үчүн кыргыз тилинде, ошондой эле орус тилинде электрондук китепканалар жана окутуу ресурстары иштеп жатат.
Мугалимдер «Электрондук китепкана», «Билимдүү муун», «IBilim» онлайн-платформалары жана «Bilim Bulagy» мультимедиа комплекси аркылуу өздөрүнө зарыл материалдарды издеп таба алышат. Ал эми  «Кут Билим» медиа борбору мугалимдерге педагогикалык жактан кеңеш берүүчү маалыматтарды, жаңылыктарды байма-бай жайылтып турат.

Эмгек акы жана колдоо

Агартуу министрлигинин маалыматына караганда, Кыргызстанда учурда мугалимдин эң төмөнкү айлыгы – 12 000 сом, эң жогорку айлыгы – 72 000 сом. СТЕМ сабактары боюнча мугалимдер үчүн минималдуу айлык – 10 700 сом, максималдуу – 65 000 сом. Айыл жериндеги мектептерде иштеген мугалимдерге кошумча 1800 сом жана башка компенсациялар каралган. Мугалимдердин үчтөн эки бөлүгү айылда эмгектенет.

Азыркы тапта мугалимдин эмгек акысы көбүнчө сааттык тариф аркылуу эсептелет. Бул система көп саат менен иштөөгө түрткү берет, бирок окуудагы сапатты жакшыртуу үчүн жетиштүү стимул боло албайт. Айыл жериндеги мугалимдер көбүнчө кошумча каражат табыш үчүн башка жумуштар
менен алектенүүгө мажбур (аялы менен чарба жүргүзүү ж.б.). Эксперттердин пикиринде, 30 жашка чейинки жаш мугалимдердин үлүшү 10%
канааттандырарлык деңгээлде аз, бул келечекте мугалимдердин бул кесипте калышына коркунуч жаратууда.
2012-жылдан бери мугалимдерге квалификациялык категориялар берилбей калган жана аларга байланыштуу кошумча акы төлөө тартиби каралып жатканы
кабарланды. Кээ бир мугалимдердин айтымында, квалификациялык жөлөк пулдун көлөмү азыркы айлыктын 30% дан кем болбошу керек. Эл аралык уюмдар  мугалимдердин кесиптик өсүүсүнө мотивация берүү үчүн заманбап баалоо тутумдарын киргизүү зарыл деп эсептешет.

Келерки 2026-жылы мугалимдердин жана райондук билим берүү бөлүмүнүн кызматкерлеринин эмгек акысынын өсүшү күтүлүүдө. Өкмөт облустук/райондук билим берүү бөлүмдөрүнө кызматтык автоунааларды берүүнү да  чечти. Бул аракеттер аймактарда көчмө методикалык жардам уюштурууга, мугалимдердин мотивациясын көтөрүүгө багытталып отурат. Ошондой эле министрлик заманбап билим берүү стандарттарын жана окуу программаларын киргизүү аркылуу мугалимдерди колдоо иштерин жүргүзүүдө.

Билим берүү тармагындагы негизги көйгөйлөр

Өлкөнүн билим берүү тармагындагы эң чоң көйгөй — билим берүү сапатынын төмөндүгү. Буга бир мисал, окуучулардын көпчүлүгү — республика боюнча 4-класс жана 8-класс боюнча тесттердин натыйжаларына караганда, окуу, математика жана табигый илимдер сабаттуулугу жагынан гана жарымы жетиштүү деңгээлде экендиги аныкталган. Мындай жай натыйжалар 15 жылдан бери Кыргызстанда кайра-кайра катталып, PISA, PIRLS сыяктуу эл аралык изилдөөлөрдө өлкө акыркы орундарды ээлеп келди. Эксперттер билим берүү системасындагы мындай узак мөөнөттүү  “окуу кризиси” мугалимдердин кесиптик сапатына жана методикасына байланыштуу олуттуу маселелерди жаратты деп баалашууда.
Эксперттер белгилешкендей, мектеп директорлорунун жана райондук/шаардык билим берүү бөлүмдөрүнүн башкаруу ыкмалары замандын талабына ылайык болбогондуктан, ресурстардын эффективдүү бөлүштүрүлүүсү жана билим берүү сапатын жогорулатуу көйгөйү жаралууда.  Көптөгөн реформалар инклюзивдик билим берүүнү күчөтүүгө, билим берүү системасында ачыктыкты жогорулатууга жана мугалимдердин кесиптик стандарттарына таянып кызмат өтөө тажрыйбасын жаңылоого багытталганын байкоого болот. Эл аралык тажрыйба мугалимдердин кесипкөйлүгү менен саламаттыкты сактоонун жана окуу шарттарын жакшыртуу менен окуучулардын жетишкендиктерин көтөрүүнүн ортосунда күчтүү байланыш бардыгын тастыктап турат.

Азаттык (KG Analytica) коомдук фонду жүргүзгөн иликтөөлөр мугалимдердин кесиптик даярдыгынын жана мотивациясынын төмөндүгү, окутуу
ишмердүүлүгүнө заманбап инновацияларды киргизүүнүн жетишсиздиги, мугалимдердин карьералык өсүшү үчүн стимулдардын аздыгын ачыктаган. Мындай талдоолор мугалимдерди даярдоо жана колдоо системасын реформалоо зарылдыгын тастыктоодо.

Жогоруда айтылган көйгөйлөр бир гана Кыргызстанга таандык эмес. ЮНЕСКО жана Бүткүл дүйнөлүк банк: 2021-жылдан бери Борбор Азия өлкөлөрү – Казакстан, Кыргыз Республикасы, Өзбекстан, Тажикстан сыяктуу өлкөлөр «Skilled Teachers, Skilled Nation» программасы менен бирге мугалим саясатында реформаларды талкуулоо” үчүн биргеликте иш алып барышууда. Бул алкакта мугалимдердин тандоо, окутуу, карьера чөйрөсүндөгү саясаттар каралып, кесиптик стандарттарды киргизүү боюнча рекомендациялар иштелип жатат. Учурда региондо мугалимдердин кесиптик стандарттары кабыл алынып, алар мугалимдердин кесипкөйлүгүн жогорулатууга негиз түзүүдө.

А.АЛИБЕКОВ, «Кут Билим»