МУГАЛИМ: КЕСИПТИК ӨНҮГҮҮДӨН СИСТЕМАЛЫК ӨЗГӨРҮҮГӨ

Билим берүү системасындагы чоң өзгөрүү бир күндө жаралбайт. Ал мугалимдин күнүмдүк практикасынан, окуучуну түшүнүүгө болгон аракетинен, өз ишине сын көз менен кароосунан жана жаңы ыкмаларды сынап көрүүгө даярдыгынан башталат. Ошондуктан билим берүү реформасы жөнүндө сөз кылганда, анын өзөгүндө турган маселелердин бири — мугалимдин кесиптик өнүгүүсү.

Кыргызстанда мугалимдин кесиптик жолу бир эле мекеменин иши менен чектелбестен, бир нече өз ара байланышкан баскычтан турган системага таянат: педагогикалык жогорку окуу жайындагы баштапкы даярдыктан тартып, мектепке келгенден кийинки алгачкы жылдардагы кесиптик колдоого, андан ары Агартуу министрлигине караштуу Педагогикалык кызматкерлердин квалификациясын жогорулатуу жана кайра даярдоо республикалык институту менен райондук/шаардык методикалык борборлор аркылуу үзгүлтүксүз кесиптик өнүгүүгө чейин уланат. Бул системаны бекемдөө үчүн акыркы жылдары мугалимдер үчүн насаатчылык программасы да иштелип жатат, ал жаш адистерди тажрыйбалуу кесиптештер менен байланыштырууга багытталган.

Учурда бул система «Алтын Казык» реформасынын, жаңыланган мамлекеттик билим берүү стандарттарынын жана билим берүүнүн мазмунун жаңылоонун негизинде өзгөрүп жатат — педагогикалык жогорку окуу жайлардын программалары, Педагогикалык кызматкерлердин квалификациясын жогорулатуу жана кайра даярдоо республикалык институтунун курстары жана мектептеги кесиптик өнүгүү мезгил өткөн сайын бири-бирине жакындашууда.

Беш жылдык тажрыйба: мектептен башталган өзгөрүү

2020-жылдан тартып Кыргызстанда Ага Хан фонду «Мектептер — 2030» глобалдык программасын ишке ашырып келет. Программанын биринчи беш жылында негизги көңүл мугалимдердин кесиптик өнүгүүсүнө, лидерлик сапаттарын чыңдоого, изилдөөчүлүк жөндөмдөрүн өнүктүрүүгө жана окуучулардын реалдуу муктаждыктарына жооп берген педагогикалык инновацияларды жаратууга бурулду.

Ушул беш жыл ичинде Баткен, Ош, Нарын, Чүй облустарындагы жана Бишкек шаарындагы пилоттук мектептерде мугалимдер жүздөгөн педагогикалык инновацияларды өз алдынча иштеп чыгып, аларды өз класстарында сынап, натыйжаларын талдап келишти. Экологиялык билим берүү, STEM жана STEAM, функционалдык сабаттуулук, социалдык-эмоционалдык көндүмдөр, жергиликтүү контекстке негизделген окутуу жана маалыматтарга таянган чечим кабыл алуу сыяктуу багыттар боюнча мугалимдер жаңы ыкмаларды сынап, кесиптештери менен бөлүшүп, ошол аркылуу мектептерде жаңы педагогикалык маданияттын калыптанышына негиз түздү.

Мугалимдин кесиптик өнүгүүсү жогорку билим берүү уюмунан башталганда

Бир нече убакыт бою мугалимдин кесиптик өнүгүүсү мектепке келгенден кийин башталат деген түшүнүк болуп келди. Бирок бүгүнкү билим берүү чөйрөсүнүн өзгөрүп жаткан талаптары бул түшүнүктү кайра карап чыгууну талап кылууда.

Эгер болочок мугалим жогорку окуу жайында окуп жүргөндө эле окуучунун муктаждыгын аныктоону, изилдөө жүргүзүүнү, көйгөйдү талдоону, инновациялык чечимдерди иштеп чыгууну, аларды практикада сынап көрүүнү жана өз ишине рефлексия жасоону үйрөнсө, мектепке келгенде ал реформанын жөн гана аткаруучусу эмес, өзгөрүүнүн активдүү жаратуучусу боло алат.

Беш жылдык тажрыйбанын жыйынтыгында, «Мектептер — 2030» программасы алдында жаңы милдет турат: жаңы инновацияларды жаратуу менен гана чектелбестен, натыйжалуулугу практикада далилденген тажрыйбаларды билим берүү системасынын туруктуу бөлүгүнө айландыруу.

Маселенин өзөгү — мектепте жаралган жакшы тажрыйба кантип бир мектептин же айрым мугалимдердин гана жетишкендиги бойдон калбастан, жалпы билим берүү системасынын өнүгүшүнө түрткү боло алат? Бул үчүн тажрыйба алгач так документтелип, натыйжасы баалоо куралдары менен ырасталып, андан кийин гана башка мектептерге жана мугалимдерди даярдоо программаларына өтүшү керек — башкача айтканда, жакшы тажрыйба өзүнөн-өзү жайылбайт, аны системалуу түрдө документтөө, баалоо жана бөлүшүү зарыл.

Дал ушул идея «Мектептер — 2030» программасынын жаңы багытынын негизги концепциясы болгон «From Classroom to System» — «Класстан системага» түшүнүгүндө камтылган. Бул багытта педагогикалык жогорку окуу жайлары менен кызматташууну кеңейтүү, мугалимдердин үзгүлтүксүз кесиптик өнүгүүсүнө натыйжалуу ыкмаларды киргизүү жана мектеп жетекчилеринин инновацияларды колдоо жана жайылтуу мүмкүнчүлүктөрүн күчөтүү негизги артыкчылыктуу багыттар катары белгиленүүдө.

Бул — өзгөрүүнүн масштабы гана эмес, анын механизми да өзгөрүп жатат дегенди билдирет: эгер алгачкы этапта мектеп мугалими жаңы ыкманы өз классында сынап көрүп, анын натыйжасын байкаса, кийинки этапта ошол тажрыйба талданып, бөлүшүлүп жана жаңы мугалимдерди даярдоонун мазмунуна өтүшү керек. Ошондо гана инновация жеке тажрыйбадан системалык практикага айланат.

Ушул түшүнүк «Мектептер — 2030» программасынын алкагында педагогикалык жогорку окуу жайлары менен кызматташууну жаңы деңгээлге чыгарууга негиз болууда. 2026-жылдын июнь–декабрь мезгилинде программа үч өнөктөш ЖОЖ менен иш алып барууда: И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университети, Т. Эрматов атындагы Бишкек мамлекеттик педагогикалык институту жана Ош мамлекеттик педагогикалык университети. Бул кызматташуунун максаты жөн гана жаңы окуу курсун киргизүү эмес, мугалимдерди даярдоонун жаңы моделин калыптандырууга салым кошуу болуп саналат.

И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин билим берүү программаларын лицензиялоо, аккредитациялоо жана сапатына мониторинг жүргүзүү департаментинин начальниги Гүлзада Дуйшебаева бул өзгөрүүнүн маанисин мындайча белгилейт:

«Бүгүнкү күндө педагогикалык билим берүүнүн сапатын жогорулатуу мугалимге даяр билимди жана даяр методикаларды берүү менен гана чектелбейт. Жаңыланган мамлекеттик билим берүү стандартынын негизги багыты — болочок мугалимдин окуучунун муктаждыктарын жана жеке өзгөчөлүктөрүн аныктоо, педагогикалык көйгөйлөрдү талдоо, изилдөө жүргүзүү, маалыматтарды жана далилдерди критикалык баалоо жана далилдерге негизделген педагогикалык чечимдерди иштеп чыгуу жөндөмдөрүн калыптандыруу.

Ушуга байланыштуу педагогдорду даярдоодо теория менен практиканын интеграциясын күчөтүү, студенттерди реалдуу педагогикалык кырдаалдарды талдоого жана чечүүгө тартуу маанилүү. Адамга багытталган дизайн-ой жүгүртүү ыкмасын колдонуу аркылуу студенттер окуучунун муктаждыктарын терең түшүнүүгө, көйгөйлөрдү так аныктоого, чыгармачыл жана инновациялык чечимдерди иштеп чыгууга, аларды практикада сынап көрүүгө жана алынган натыйжаларды талдоого үйрөнүшөт.

Заманбап мугалим ошондой эле санариптик технологияларды жана жасалма интеллекттин мүмкүнчүлүктөрүн педагогикалык максаттарга ылайык жоопкерчиликтүү жана натыйжалуу колдоно алган, инклюзивдүү, коопсуз жана өнүгүүгө багытталган билим берүү чөйрөсүн түзө алган адис болушу керек. Ал ар түрдүү окуучулардын билим алуу муктаждыктарын эске алып, окутууну дифференциациялоого, окуу жетишкендиктерин баалоого жана өзүнүн педагогикалык ишмердигине системалуу рефлексия жүргүзүүгө даяр болушу зарыл.

Мындай мамиле болочок мугалимдин кесиптик компетенттүүлүгүн гана эмес, анын критикалык жана чыгармачыл ой жүгүртүүсүн, изилдөөчүлүк жана санариптик компетенттүүлүгүн, инновациялык чечимдерди иштеп чыгуу жана өзгөрүп жаткан билим берүү талаптарына ыңгайлашуу жөндөмүн өнүктүрөт. Натыйжада педагогикалык ЖОЖдун бүтүрүүчүсү даяр методикаларды гана колдонгон адис эмес, окуучуга багытталган, изилдей алган, талдай алган, далилдерге таянган чечимдерди иштеп чыккан жана өзүнүн педагогикалык практикасын үзгүлтүксүз өркүндөтө алган кесипкөй мугалим катары калыптанат. Бул өз кезегинде билим берүүнүн сапатын, инновациялуулугун, инклюзивдүүлүгүн жана туруктуу өнүгүүсүн камсыз кылууга өбөлгө түзөт.»

Адамга багытталган долбоорлоо — жаңы педагогикалык ой жүгүртүү

Жаңы моделдин маанилүү компоненттеринин бири — Human-Centred Design (адамга багытталган долбоорлоо, кыскача — ЧОП) ыкмасы.

ЧОП — жөн гана жаңы методика эмес, бул көйгөйдү чечүүгө болгон мамиленин өзгөрүшү. Ал даяр жооптон эмес, адамдын муктаждыгын түшүнүүдөн башталат: мугалим окуучуну угат, анын көйгөйүн жана тажрыйбасын түшүнөт, маалыматтарды талдайт, идеяларды иштеп чыгат, аларды практикада сынайт жана алынган натыйжага жараша кайра өркүндөтөт. Мындай цикл мугалимди «кайсы маалыматты берем?» деген суроодон «окуучу эмнеге муктаж жана анын окуусун кантип жакшырта алам?» деген суроого алып келет.

Бул мамиле жаңы мамлекеттик билим берүү стандарттарында окуучуга багытталган окутууну күчөтүү аракети менен да үндөшөт. Ошондуктан педагогикалык университеттерде ЧОП, дизайн-ой жүгүртүү, санариптик компетенциялар, изилдөөчүлүк педагогика жана далилдерге негизделген окутуу сыяктуу багыттарды өнүктүрүү келечектеги мугалимдин кесиптик даярдыгын жаңы мазмун менен толуктай алат.

2026-жылдын августунан тартып үч өнөктөш ЖОЖдо ЧОП боюнча окутуучуларды даярдоо жана пилоттук курстарды өткөрүү каралган. Окутуучулар ЧОП фасилитатору катары даярдалып, студенттер менен бирге изилдөөлөрдү жүргүзүп, прототиптерди иштеп чыгып, аларды практикада сынап көрүшөт. Мында өзгөчө маанилүүсү — студент жаңы ыкма тууралуу теориялык маалымат алып гана тим болбостон, аны реалдуу көйгөйдү чечүүдө колдонуп көрөт: ушундайча педагогикалык билим берүү акырындык менен «билүү — колдонуу — талдоо — өркүндөтүү» циклине өтөт.

Насаатчылык — үзгүлтүксүз кесиптик өнүгүүнүн негизи

Мугалимдин кесиптик өнүгүүсү диплом алган күнү аяктабайт. Тескерисинче, ошол күндөн кийин анын эң маанилүү кесиптик сапары башталат.

Айрыкча жаш мугалимдин мектептеги алгачкы жылдары өзгөчө маанилүү. Сабакты уюштуруу, классты башкаруу, окуучу жана ата-эне менен иштөө, кесиптештер менен кызматташуу, өзүнүн педагогикалык стилин табуу — мунун баары практикада калыптанат. Ошондуктан жаш адистин жанында аны угуп, багыт берип, кайтарым байланыш бере алган тажрыйбалуу кесиптештин болушу чоң мааниге ээ.

Ушул багытта педагогикалык ЖОЖдор үчүн улуттук насаатчылык системасын өнүктүрүү каралууда. Ал студенттен тартып жаш адиске жана жаш окутуучуга чейин педагогикалык коомчулуктун ар кандай деңгээлдерин камтыган туруктуу колдоо механизмин түзүүгө багытталган. Насаатчылык бул жерде жөн гана «тажрыйбалуу мугалим жаш мугалимге кеңеш берет» деген түшүнүк менен чектелбейт — ал жеке кесиптик өнүгүү планын түзүү, рефлексия жүргүзүү, кайтарым байланыш алуу жана санариптик портфолио аркылуу кесиптик өсүштү байкоо сыяктуу инструменттер менен толукталган системалуу процесс катары каралууда.

И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин доценти Калиман Джунушалиева насаатчылыктын бул кеңири маанисине токтолуп, мындай дейт:

«Мугалимдин кесиптик өсүшү үзгүлтүксүз колдоону талап кылат. Университеттеги даярдык менен мектептеги алгачкы жылдардын ортосунда бекем көпүрө түзүлсө, жаш адис өзүнүн мүмкүнчүлүгүн ишенимдүү ачып, кесиптик чөйрөгө жеңил ыңгайлашат. Мектептеги насаатчылык жаш мугалимге даяр кеңештерди берүү менен гана чектелбеши керек. Анын негизги максаты — жаш адиске өз алдынча чечим кабыл алууга, өзүнүн педагогикалык тажрыйбасын талдоого, катачылыктарынан сабак алууга жана дайыма өзүн өнүктүрүүгө шарт түзүүдө. Ошондой эле насаатчылык эки тараптуу үйрөнүү процессине айланышы маанилүү: тажрыйбалуу мугалим өзүнүн практикалык тажрыйбасын бөлүшсө, жаш мугалим жаңы идеяларды, заманбап ыкмаларды жана жаңыча көз караштарды алып келет. Ошондуктан насаатчылык — бир гана жаш мугалимди колдоо эмес, жалпы мектептин кесиптик өнүгүүсүнө жана билим берүүнүн сапатын жогорулатууга инвестиция.»

Мектеп-ЖОЖ: бирдиктүү кесиптик мейкиндик

Кыргызстанда жүрүп жаткан «Алтын Казык» реформасы, жаңыланган мамлекеттик билим берүү стандарттары жана билим берүүнүн мазмунун жаңылоо мектептен жаңы сапатты талап кылууда. Бирок кандай гана жакшы реформа болбосун, анын жыйынтыгы аны күн сайын практикада ишке ашыра турган мугалимге байланыштуу. Ошондуктан мугалимди даярдоо — жөн гана кадр даярдоо эмес, билим берүү системасынын келечегин даярдоо.

Мектеп менен университеттин кызматташтыгы дал ушул түшүнүктүн негизинде жаңы мазмунга ээ болууда. Мектептеги реалдуу көйгөйлөр жана натыйжалуу педагогикалык тажрыйбалар университеттин окуу процессине кирет. Студенттер аларды изилдеп, жаңы чечимдерди иштеп чыгып, практикада сынашат. Университетте даярдалган жаңы мугалим болсо кайра мектепке келип, изилдөөчүлүк жана инновациялык маданиятты өзүнүн күнүмдүк практикасына алып келет. Ошентип, өзгөрүү бир багытта гана жүрбөйт:

Системалык цикл: «Мектеп ➔ ЖОЖ ➔ Жаңычыл мугалим (новатор) ➔ Мектеп ➔ Система»

Бул чынжыр «Класстан системага» концепциясынын маңызын ачат: мектепте жаралган жакшы тажрыйба ошол мектептин гана жетишкендиги бойдон калбастан, мугалимдерди даярдоонун мазмунуна, кесиптик өнүгүү системасына жана педагогикалык практикага өтүшү керек. Мына ошондо мектептеги инновация кайрадан мектепке жаңы сапатта кайтып келет: жаңы мугалим аркылуу, жаңы кесиптик маданият аркылуу жана кеңири педагогикалык коомчулук аркылуу.

Кесиптик өнүгүү — үзгүлтүксүз өзүн-өзү өнүктүрүү процесси

Бүгүн мугалимге дагы бир семинарды, дагы бир методиканы сунуштоо жетишсиз. Эң маанилүүсү — өз алдынча изденген, изилдеген, сынаган, жыйынтык чыгарган жана кесиптештери менен бөлүшкөн мугалимдин кесиптик маданиятын калыптандыруу: мугалим изилдейт, жаңы чечимди практикада сынайт, натыйжасын талдайт жана аны кесиптештери менен бөлүшөт, ал эми кесиптик коомчулук ошол тажрыйбаны өнүктүрүп, башка контексттерге ылайыкташтырып, кеңири жайылтууга шарт түзөт.

Ошентип, мектеп менен ЖОЖдун ортосунда жаңы кесиптик көпүрө курулат. Мектеп — тажрыйбанын булагы, университет — аны илимий жана педагогикалык жактан өнүктүрүп, кийинки муунга өткөрүп берүүчү өнөктөш, ал эми мугалим — ушул өзгөрүүнүн негизги кыймылдаткычы.

«Мектептер — 2030» программасы дал ушул байланыштарды бекемдеп, мектептерде далилденген ийгиликтүү тажрыйбаларды мугалимдерди даярдоо жана кесиптик өнүктүрүү системасы менен айкалыштырууга жаңы мүмкүнчүлүк түзүүдө. Анткени билим берүү системасынын туруктуу өзгөрүүсү бир гана жаңы стандарттардан же жаңы программалардан турбайт — анын чыныгы күчү өз ишин өзгөртүүгө даяр, окуучуну уга билген, изилдей алган, жаңычыл чечимдерди сынап көргөн жана өз тажрыйбасын башкалар менен бөлүшкөн мугалимде.

Демек, системалык өзгөрүүнүн жолу алыстан эмес — класстан башталат. Ал эми класстагы өзгөрүүнүн башында мугалим турат.

Назира ЖОЛДОШБЕКОВА,  Ага Хан Фондунун билим берүү программасынын жетекчиси, Мектептер — 2030 программасынын улуттук координатору

Маалымат үчүн:

2020-жылдын сентябрь айынан тарта «Мектептер-2030» 100 мектепке чейинки жана мектеп билим берүү уюмдары менен иш алып барып келет. Бул иш-аракеттер БУУнун Туруктуу өнүгүү максаттары (ЦУР) аяктаганга чейинки акыркы он жылдыкта жүргүзүлүүдө. Максаты — мугалимдерге жана билим берүү процессинин башка катышуучуларына билим сапатын жакшыртуу үчүн мектеп деңгээлинде жаңы чечимдерди иштеп чыгууга, ишке ашырууга жана баалоого көмөктөшүү. Программа 2020–2030-жылдар аралыгында үч когортанын (5тен 15ке чейин, 10дон 20га чейин жана 15тен 25 жашка чейин) билим берүү өнүгүүсүндөгү өзгөрүүлөрдү жана мектеп деңгээлиндеги чечимдер менен болгон байланышын көзөмөлдөйт.