МЕКТЕП ӨЗГӨРӨТ. МУГАЛИМЧИ?

Бишкекте өткөн «Доор өзгөрткөн билим: жаратман мугалим — өнүккөн өлкө» аттуу Улуттук педагогикалык форумдун биринчи күнүндө билим берүү тармагындагы реформалардын багыты гана эмес, алардын мектептеги реалдуу көрүнүшү да талкууланды. Форум 21-августта башталып, эки күнгө созулду. Ага 400дөн ашуун билим берүү кызматкери, жетекчилер, мугалимдер, кесиптик лицейлердин өкүлдөрү жана башка адистер чогулду.

Расмий баяндамаларда ири сандар айтылды: 2026-жылы билим берүү кызматкерлеринин эмгек акы фонду 99 млрд сомдон ашты, акыркы беш жылда 390дон ашык жаңы мектеп курулду, 110дон ашуун мектеп капиталдык оңдоодон өттү, мектепке чейинки билим берүү менен камтуу 51 пайызга жетти. 2025-жылы окуу китептерин чыгарууга 860 млн сом бөлүнүп, 4,8 млн нускадан ашык китеп басылган; 2026-жылы бул багытка дагы 740 млн сомдон ашык каражат каралган.

Бирок биринчи күндөгү суроо-жооптор реформанын башка жагын ачты. Мугалимдер министрликтен «эмне жаңы болот?» деп гана сураган жок. Алар «бул өзгөрүү менин мектебиме кандай жетет?», «айылдагы бала шаардагы окуучу менен кантип тең атаандашат?», «жаңы системада мугалимдин орду кандай болот?», «12 жылдык билимдин мазмуну эмнеге өзгөрөт?», «каржылоонун жаңы механизмдери качан иштейт?» деген суроолорду коюшту. Ушул суроолордун өзү реформанын азыркы баскычын түшүнүүгө мүмкүндүк берет.

Форумдагы эң курч талкуулардын бири гимназиялар, лицейлер жана жалпы билим берүүчү мектептердин ортосундагы айырмачылык жөнүндө болду. Мугалимдердин бири 2026–2027-окуу жылынан тартып олимпиадаларда гимназиялар менен жалпы мектептер өзүнчө катышабы деп сурады. Буга берилген жооп реформанын философиясын ачып берди: мамлекет мектептерди «биринчи сорт» жана «экинчи сорт» деп бөлгөн системадан баш тартууга умтулууда.

Министрликтин позициясы боюнча мындан ары басым гимназия деген аталышка эмес, профилдик билим берүүгө жасалат. Химия-биология, физика-математика, гуманитардык жана башка багыттар окуучунун келечектеги кесибине жараша күчөтүлүшү керек. Мисалы, медицина багытын тандаган окуучуга химия-биология боюнча сабактардын көлөмү көбөйөт.

Бул жерде реформадагы эң маанилүү бурулуш турат. Мектепти «мыкты» кылган өзүнчө статус эмес, анын окуучуга кандай мүмкүнчүлүк түзүп бергени негизги көрсөткүчкө айланышы керек деген логика сунушталууда. Башкача айтканда, мектептин дарбазасындагы «лицей» же «гимназия» деген жазуудан көрө, анын ичинде баланын жөндөмүнө жараша билим алуу мүмкүнчүлүгү маанилүү болот.

Бирок бул жерде министрлик үчүн дагы бир оор милдет турат.

«Бардык мектепке бирдей шарт түзөбүз» деген принцип менен «бардык мектепте бирдей натыйжа болот» деген түшүнүктү аралаштырбоо керек. Айылдагы мектеп менен Бишкектеги мектептин материалдык базасы, мугалим кадры, ата-эненин социалдык мүмкүнчүлүгү, кошумча билимге жеткиликтүүлүгү азырынча бирдей эмес. Демек, формалдуу теңдик жетишсиз. Чыныгы теңдик үчүн айрым мектептерге көбүрөөк ресурс керек болушу мүмкүн.

Форумдагы мугалимдердин суроолору дал ушул маселени көрсөттү: олимпиададагы атаандаштыкта балдардын баштапкы мүмкүнчүлүктөрү ар башка экендиги айтылды. Министрлик болсо олимпиаданын биринчи жана экинчи баскычтарын кеңейтип, дистанциялык форматты күчөтүү жана таланттуу балдарды көбүрөөк камтуу боюнча иш жүрүп жатканын билдирди.

Форумда бул суроого теориялык эмес, турмуштук мисал да келтирилди. Аламүдүн районунун чек арага жакын жайгашкан алыскы мектебинин мугалими интернеттин жеткиликтүүлүгү, интерактивдүү такталар жана ноутбуктар сыяктуу колдоолор окуучунун мүмкүнчүлүгүн кеңейткенин айтты. Анын окуучусу ЖРТдан 236 балл алып, республикалык олимпиадада да ийгилик көрсөткөн.

Бул мисал реформанын эң маанилүү сабагын берет: инфраструктура жөн гана «мектептин шартын жакшыртуу» эмес, билим берүүдө социалдык аралыкты кыскартуунун инструменти боло алат.

Бирок интернетти киргизип коюу менен тең мүмкүнчүлүк автоматтык түрдө түзүлбөйт. Аны пайдалана турган мугалим, сапаттуу контент, методика жана окуучунун өз алдынча иштөөсүнө шарт керек.

Демек, кийинки баскычтагы реформа «мектепке интернет жеттиби?» деген суроодон «интернет билимдин сапатын канчалык өзгөрттү?» деген суроого өтүшү зарыл.

Министрлер Кабинетинин Төрагасы Адылбек Касымалиевдин форумдагы сөзүндө 12 жылдык билим берүү жаңы мектептин философиясы катары мүнөздөлдү. Анын өзөгүндө маалыматты жаттоо эмес, алган билимди турмушта колдонуу, маалыматты талдоо, факт менен пикирди ажыратуу, көйгөй чечүү, сынчыл жана креативдүү ой жүгүртүү сыяктуу жөндөмдөр турат.

Касымалиев ошондой эле мектепке чейинки билим берүүнү 2030-жылга чейин 80 пайызга жеткирүү максаты коюлганын, 2020-жылдагы болжол менен 22 пайыздык камтуу 2025-жылы 51 пайызга жеткенин айтты.

Бул жерде реформадагы принципиалдуу өзгөрүү — бала бакчадан университетке чейинки билимди бир бүтүн система катары кароо.

Эгер 12 жылдык мектеп мурдагы 11 жылдык системанын бир жылга узартылган варианты болуп калса, реформанын мааниси жоголот. Жылдын кошулушу өзүнөн-өзү билимдин сапатын көтөрбөйт. Сапат окуу программасы, мугалимдин даярдыгы, окуу китеби, баалоо системасы, мектептин инфраструктурасы жана окуучунун алган билимин практикада колдоно алышы менен аныкталат.

Ошондуктан форумдагы «12 жылдык билимдин философиясы» тууралуу сөздөрдү мектептин күнүмдүк сабагына айландыруу — реформанын эң оор бөлүгү.

Мугалимдердин суроолорунун бири мамлекеттик жана жеке мектептердеги англис тилинин көлөмүндөгү айырмачылыкка байланыштуу болду. Жеке мектептерде англис тили жумасына 8–10 саатка чейин окутулары, мамлекеттик мектептерде айрым учурда эки саат менен чектелери айтылды.

Министрликтин өкүлдөрү англис тилине мурдагыдан да чоң маани берилерин, аны бала бакчадан жана биринчи класстан баштап киргизүү боюнча аракеттер жүрүп жатканын билдиришти. Ошондой эле базистик окуу планынын алкагында англис тилин бекер окутуу жана зарыл болсо кошумча сааттарды уюштуруу тууралуу сунуш айтылды.

Бул жерде да маселе «англис тилин көбөйтүү керекпи?» деген жерде эмес. Маселе — аны ким, кандай программа менен жана кандай натыйжа үчүн окутат?

Эгер жаңы сааттар эски методика менен гана толтурулса, баланын англис тилин билүүсү автоматтык түрдө өспөйт. Тескерисинче, мугалимдин даярдыгы, окуу материалдары жана тилди реалдуу коммуникацияда колдонууга мүмкүнчүлүк көбөйүшү керек.

Мындан да маанилүүсү — англис тилин кыргыз тилинин ордуна коюу эмес. Форумдагы талкууда үч тилди өзүнчө тил сабагы катары эле эмес, айрым предметтерди ошол тилдерде окутуу перспективалары да айтылды.

Бул — тил саясаты менен билим берүү реформасынын кесилишкен жери.

Өкмөт башчы билим берүүдө жасалма интеллектти кеңири колдонуу зарылдыгын белгилеп, аны мугалимдин мүмкүнчүлүгүн кеңейтүүчү жана жекелештирилген окутууга шарт түзүүчү курал катары кароону сунуштады. Ошол эле учурда окуучуну даяр жоопту көчүрбөстөн, аны талдап, текшерип, туура пайдаланууга үйрөтүү зарылдыгын белгиледи.

Бул жерде билим берүү системасы үчүн жаңы суроо пайда болот.

Мурда мугалим окуучунун дептеринен даяр жоопту көчүргөнүн байкаса, эми окуучу тапшырманы жасалма интеллектке аткарып берип, даяр жоопту өзүнүн иши катары көрсөтүшү мүмкүн. Демек, баалоонун эски механизмдери жаңы технологиянын шартында иштебей калышы ыктымал.

Мындай шартта «ИИ колдонууга болобу же болбойбу?» деген тыюу саясаты узакка барбайт. Маанилүү суроо — окуучу ИИден алынган маалыматты кантип текшерет, аны кантип талдайт жана өзүнүн оюн кантип кошот?

Ошондуктан санариптик сабаттуулук менен катар санариптик этика жана маалыматты текшерүү маданияты мектептин жаңы милдеттеринин бири болушу керек.

Форумдагы баяндамалардын дээрлик бардыгы бир чекитте кесилишти: жаңы системанын борборунда мугалим турат. Касымалиев аны окуу процессинин «архитектору» жана баланын өнүгүүсүнө жол көрсөткөн устат катары атады.

Бирок суроо-жооптор бул сөздүн артындагы реалдуу өзгөрүүнү көрсөттү.

Мектеп директорлорун тандоо боюнча жаңы механизм киргизилип жатканы, жетекчилик кызматка талапкерлер тесттен өтөрү, башкаруу системасында финансылык жана административдик менеджментке басым күчөтүлгөнү айтылды. Ошондой эле жаңы жетекчинин жөндөмүн иш жүзүндө баалоо үчүн сыноо мөөнөтү каралган.

Бул — билим берүү реформасынын көп айтылбаган, бирок эң маанилүү бөлүктөрүнүн бири. Анткени жаңы окуу программасын эски башкаруу маданияты менен ишке ашыруу мүмкүн эмес.

Мектеп директору эми жөн гана чарбалык маселени чечкен жетекчи эмес, кадр, бюджет, ата-эне, жергиликтүү бийлик, өнөктөштөр жана билим сапаты менен иштеген менеджер болууга тийиш.

Мындай талап мугалимге да тиешелүү. Жаңы мектепте мугалим маалымат берүүчү гана эмес, баланын өз алдынча ой жүгүртүүсүн уюштурган адиске айланышы керек.

Форумдагы өзгөчө маанилүү сунуштардын бири ата-энелер менен иштөөгө байланыштуу болду. Педагогика боюнча адис Зарина ата-энелердин мектеп жашоосундагы ролун күчөтүү зарылдыгын айтып, социалдык тармактардагы таасирдүү адамдардын балдарды тарбиялоо боюнча маалымат таратуудагы ролуна көңүл бурду.

Буга жооп катары мындан ары ата-энелер менен иштөөгө өзүнчө декада өткөрүү жана ар бир мугалимдин ата-эне менен иштөөсүн системалаштырган нормативдик документ даярдалып жатканы айтылды.

Бул жаңылык сыртынан караганда анча чоң көрүнбөшү мүмкүн. Бирок билим берүүдө жоопкерчиликти кайра бөлүштүрүү жагынан маанилүү.

Бала мектепке келгенде анын бардык көйгөйүн мугалим чечүүгө тийиш деген түшүнүк эскирип баратат. Баланын адаты, үйдөгү тарбиясы, санариптик чөйрөсү, ата-эненин билимге мамилеси анын окуусуна түз таасир берет. Демек, мектеп менен үй-бүлө эки башка дүйнө бойдон калса, реформанын натыйжасы чектелүү болот.

Бул жерде социалдык тармак дагы жаңы агартуу мейкиндигине айланып жатат.

Форумда музыка мугалимдеринин көйгөйлөрү да айтылды. Алар музыка сабагынын сааттарынын кыскарышы, предметтик мугалимдердин жумушунун азайышы жана комузду мектеп программасына кеңири киргизүү маселесин көтөрүштү.

Министрликтин өкүлдөрү 12 жылдык билим берүүнүн алкагында баланын музыка, көркөм өнөр, искусство, спорт жана STEM багыттары боюнча ар тараптуу өнүгүүсүнө көңүл бурулуп жатканын билдиришти. Музыка боюнча окуу материалдарын жана окуу китептерин жаңылоо иштери да пландалууда.

Бул талкуу билим берүүнүн жаңы философиясындагы дагы бир карама-каршылыкты ачат. Бир жагынан, мектеп окуучуну STEM, санариптик көндүмдөр жана кесиптик компетенциялар менен камсыз кылышы керек. Экинчи жагынан, адамды адам кылган чыгармачылык, искусство, музыка, спорт жана маданий мурас четте калбашы зарыл.

Демек, жаңы мектептин суроосу «кайсы сабак маанилүү?» эмес, «баланы ар тараптуу өнүктүрүү үчүн бул багыттардын ортосунда кандай баланс болушу керек?» деген суроого айланышы керек.

Мектепке чейинки билим берүүгө камтууну 2030-жылга чейин 80 пайызга жеткирүү максаты коюлган. Форумдагы суроо-жоопто бала бакчалар үчүн жаңы календардык-тематикалык план иштелип чыгып, 1 жаштан 6 жашка чейинки программа бекитилгени, 250 тренер даярдалып, 6000 тарбиячы окуудан өтүп жатканы айтылды.

Бул жерде реформа мектептен эрте башталат деген түшүнүк бекемделүүдө. Эгер бала алты-жети жашында гана системалуу билим берүү менен таанышса, мектеп кийин боштуктардын ордун толтурууга аргасыз болот. Ал эми эрте куракта тил, социалдык көндүм, таанып-билүү жана өз алдынча аракеттенүү жөндөмдөрү калыптанса, кийинки баскычтардын милдети өзгөрөт.

Демек, 12 жылдык мектепти бала бакчадан бөлүп кароо мүмкүн эмес.

Кесиптик лицейлердин өкүлдөрү форумда жергиликтүү бюджеттерден кошумча каржылоо мүмкүнчүлүгүн ачуу, мектептер менен биргелешип кыска мөөнөттүү кесиптик курстарды уюштуруу маселесин көтөрүштү.

Жоопто 2023–2024-жылдары Бюджеттик кодекске өзгөртүү киргизилип, кесиптик окуу жайларга окуу-өндүрүштүк ишмердиктен киреше табуу мүмкүнчүлүгү берилгени айтылды. Лицейлер өздөрү чыгарган продукцияны сатып, түшкөн каражатты атайын эсеп аркылуу кайра өндүрүшкө багыттай алышат.

Бул жерде сөз жөн гана бюджет жөнүндө эмес.

Кесиптик билим берүү экономика менен түз байланышмайынча, анын реформасы толук бүтпөйт. Эгер лицейдеги окуу программасы жергиликтүү иш берүүчүнүн талабынан артта калса, бүтүрүүчүнүн колунда диплом бар, бирок эмгек рыногунда керектүү көндүм жок болуп чыгышы мүмкүн.

Ошондуктан мектеп менен лицейдин кызматташуусу, кыска мөөнөттүү кесиптик курстар, иш берүүчүлөр менен байланыш жана окуу-өндүрүштүк иш — келечектеги кесиптик билим берүүнүн өзөгүнө айланышы мүмкүн.

Билим берүүгө мамлекеттик инвестициялар акыркы жылдары кескин өскөнү форумда айтылды. 2023-жылы тармакка 40 млрд сом бөлүнсө, 2025-жылы бул көрсөткүч 75 млрд сомдон ашкан. 2026-жылы билим берүү кызматкерлеринин эмгек акы фонду эле 99 млрд сомдон жогорулаган.

Мындан тышкары, жаңы мектептердин курулушу, капиталдык оңдоо, окуу китептерине жана инфраструктурага инвестиция көбөйүүдө.

Бирок журналисттик жана коомдук көз караштан алганда, эми башка суроо коюлушу керек.

«Канча сом бөлүндү?» деген көрсөткүч акырындап «ошол сом окуучунун билимине канча кошумча натыйжа берди?» деген көрсөткүчкө орун бошотууга тийиш.

Мисалы, жаңы мектептин курулушун имараттын саны менен гана эмес, окуучунун жетишүүсү, мугалимдин иш шарттары, класстардын толушу, лабораториялардын колдонулушу жана билим сапаты менен өлчөө зарыл.

Ошондо гана инвестиция менен натыйжанын ортосундагы байланыш көрүнөт.

Форумдагы суроо-жооптордун өзгөчөлүгү — көпчүлүк суроолор реформанын концепциясына каршы болгон жок. Тескерисинче, мугалимдер жаңы багыттарды кабыл алып, алардын практикалык механизмдерин сурашты: саат кантип бөлүнөт, олимпиада кандай өтөт, профилдик мектеп кандай иштейт, англис тили кайсы класстан кирет, директор кандай тандалат, лицей жергиликтүү бюджет менен иштей алабы, ата-эне менен иш кандай уюштурулат?

Демек, билим берүү реформасы азыр идеяларды жарыялоо баскычынан акырындык менен ишке ашыруунун деталдары чечиле турган баскычка өтүп жатат.

Бул — эң оор этап.

Анткени концепция кагазда тез жазылат. Ал эми аны 2 миңден ашык мектепке, миңдеген мугалимге, жүз миңдеген окуучуга бирдей сапатта жеткирүү таптакыр башка масштабдагы иш.

Реформа ушул жерде сыналат.

Форумда Кыргызстандагы билим берүүнүн алдыга жылган көрсөткүчтөрү да белгиленди: 2026-жылы математика жана физика боюнча эл аралык олимпиадаларда медалдар алынганы, жасалма интеллект боюнча алтын жана күмүш медалдар жеңилгендиги айтылды. ЖРТнын орточо көрсөткүчү 128 баллга жетип, 56 окуучу «Алтын сертификат» алган.

Бирок өлкөнүн билим берүү реформасынын чыныгы көрсөткүчү эл аралык олимпиададагы медалдардын саны менен гана аныкталбайт. Алтын сертификат алган 56 окуучудан тышкары жүз миңдеген баланын окуу жөндөмү, математикадан базалык билими, текстти түшүнүүсү, маалыматты талдоосу, өз оюн так айта алышы жана келечектеги кесипти аң-сезимдүү тандай алышы маанилүү.

Башкача айтканда, система эң күчтүү балдар үчүн гана эмес, ар бир бала үчүн иштеши керек.

Мына ушул жагынан алганда форумдагы «мектептерди биринчи жана экинчи сортко бөлбөө» идеясы жөн гана административдик чечим эмес, реформанын коомдук философиясы болуп турат.

Улуттук педагогикалык форумдун биринчи күнүндө айтылган маалыматтар Кыргызстан билим берүү тармагында бир нече ири өзгөрүүнү параллелдүү жүргүзүп жатканын көрсөттү: 12 жылдык билим берүүгө өтүү, мектепке чейинки билим берүүнү кеңейтүү, профилдик окутууну киргизүү, окуу программаларын жаңылоо, англис тилинин ролун күчөтүү, жасалма интеллектти жана STEMди киргизүү, мектеп директорлорун тандоо механизмин өзгөртүү, кесиптик билим берүүнү эмгек рыногу менен жакындатуу жана ата-эне менен мектептин байланышын күчөтүү.

Бирок бул реформалардын баары бир эле жерде жүргүзүлөт — мугалимдин сабагында.

Мектептин жаңы имараты, жаңы окуу китеби, жаңы программа, жаңы компьютер же жаңы мыйзам өзүнөн өзү жакшы билим бербейт. Алардын баары мугалимдин колунда ишке айланат.

Ошондуктан «жаратман мугалим — өнүккөн өлкө» деген форумдун ураанын жөн гана кооз сөз катары калтырбоо керек. Анын артында конкреттүү талап турат: мугалимге жаңы программа берилсе, аны ишке ашырууга убакыт жана даярдык да берилсин; жаңы технология кирсе, аны колдонууга көндүрүлсүн; жаңы жоопкерчилик жүктөлсө, ага жараша укук жана ресурс да берилсин.

Август кеңешмесинин биринчи күнүндөгү суроо-жооптордун эң маанилүү жыйынтыгы да ушунда. Мугалимдер реформаны сырттан карап турган көрүүчү эмес. Алар анын ичиндеги көйгөйлөрдү биринчи болуп көрүп жатышат. Ошондуктан кийинки этапта министрлик үчүн эң баалуу маалымат кабинеттеги отчеттон эмес, мектептеги мугалимдин тажрыйбасынан чыгышы керек.

Кыргызстан билим берүү системасын өзгөртүп жатат. Эми негизги маселе — канча реформа башталганы эмес, алардын канчасы класстагы баланын мүмкүнчүлүгүн чындап өзгөрткөнү.

Мына ошол суроого жооп кийинки август кеңешмесинде гана эмес, ар бир окуу жылынын жыйынтыгында берилиши керек.

Нурлан КЫДЫКОВ, “Кут Билим”