КООМДУК БИРИМДИК ЖАНА МААЛЫМАТТЫК КООПСУЗДУК – МАМЛЕКЕТТИН ТУРУКТУУЛУГУНУН НЕГИЗГИ ФАКТОРУ

Акыркы жылдары дүйнө жүзүндө маалыматтык мейкиндик мамлекеттер аралык атаандаштыктын маанилүү аянтчасына айланды. Социалдык тармактардын өнүгүшү маалыматтын ылдам таралышына мүмкүнчүлүк түзгөнү менен, ошол эле учурда жалган маалыматтардын, чагымчыл билдирүүлөрдүн жана коомду бөлүп-жарууга багытталган аракеттердин көбөйүшүнө шарт түздү. Бул көрүнүш Кыргызстан үчүн дагы актуалдуу маселелердин бири болуп саналат.

Чыныгы мекенчилдик жек көрүү менен өлчөнбөйт. Мекенчилдик – бул мамлекеттин эгемендүүлүгүн урматтоо, мыйзамды сактоо, коомдун өнүгүшүнө салым кошуу жана элдин кызыкчылыгын биринчи орунга коюу. Ал кандайдыр бир мамлекетке же элге каршы жек көрүү сезимин жаратуу эмес.

Антикытайлык, антироссиялык же башка мамлекеттерге каршы багытталган чакырыктар патриотизмдин белгиси болуп эсептелбейт. Кыргызстан көп векторлуу тышкы саясат жүргүзгөн өлкө катары бардык стратегиялык өнөктөштөр менен өз ара пайдалуу кызматташтыкты өнүктүрүүгө кызыкдар. Ошондуктан улуттук кызыкчылыкты коргоо менен бирге эл аралык өнөктөштүктү сактоо дагы мамлекеттик саясаттын маанилүү бөлүгү болуп саналат.

Коомду бөлүүгө багытталган аракеттер – улуттук коопсуздук маселеси. Азыркы шартта мамлекеттин коопсуздугу чек араларды гана эмес, маалыматтык мейкиндикти дагы камтыйт. Коом ичинде этностук, аймактык, диний же саясий кастыкты күчөтүүгө аракет кылган маалыматтык кампаниялар мамлекеттин ички туруктуулугуна терс таасир тийгизиши мүмкүн. Мындай аракеттер элдин мамлекеттик институттарга болгон ишенимин азайтып, коомдук чыңалууну күчөтүп, тышкы жана ички кызыкдар күчтөр тарабынан пайдаланылышы мүмкүн. Ошондуктан коомду бөлүүгө эмес, бириктирүүгө багытталган саясат маанилүү.

Маалыматтык гигиена – заман талабы.  Бүгүнкү күндө ар бир жаран маалыматты сын көз менен кабыл алууну үйрөнүшү керек. Маалыматтык гигиена төмөнкү принциптерге негизделет:

• маалыматтын булагын текшерүү;
• бир эле маалыматты бир нече көз карандысыз булактан салыштыруу;
• эмоцияга негизделген билдирүүлөрдү дароо бөлүшпөө;
• фото жана видеолордун аныктыгын текшерүү;
• расмий маалыматтарга артыкчылык берүү.

Бул көндүмдөр коомдун маалыматтык туруктуулугун бекемдейт.

Коомдук пикирге таасир этүү үчүн көп учурда жалган маалымат, контексттен алынган цитаталар, монтаждалган видеолор жана эмоцияга негизделген билдирүүлөр колдонулат. Ошондуктан мамлекеттик маалымат каражаттары, көз карандысыз эксперттер, журналисттер жана коомдук пикир лидерлери мындай манипуляциялардын механизмин түшүндүрүп, медиасабаттуулукту жайылтууга активдүү катышуусу зарыл.

Фейк маалымат кимге пайдалуу? Жалган маалымат көбүнчө коомдо ишеним кризисин жаратуу, адамдарды бири-бирине каршы коюу жана мамлекеттик институттардын беделине доо кетирүү максатында колдонулат.

Ошол эле учурда ар бир талаштуу маалыматты автоматтык түрдө “фейк” деп жарыялоо дагы туура эмес. Маалыматтын аныктыгы далилдерге, расмий маалыматтарга жана ишенимдүү булактарга таянып бааланышы керек.

Провокациянын негизги максаты – адамдарды эмоция аркылуу башкаруу.

Күчтүү коом биринчи кезекте маалыматты текшерет, андан кийин гана жыйынтык чыгарат. Коомдук маселелер мыйзамдын алкагында, конструктивдүү диалог аркылуу чечилгенде мамлекеттин туруктуулугу сакталат.

Окумуштуулар, мугалимдер, жазуучулар, маданият өкүлдөрү жана журналисттер коомдук пикирди калыптандырууда чоң роль ойнойт.

Алар коомду бөлүүгө эмес, бириктирүүгө, илимий негизделген маалыматты жайылтууга, жаштарды сынчыл ой жүгүртүүгө үйрөтүүгө жана сабырдуулук маданиятын бекемдөөгө көмөк көрсөтө алышат.

Туруктуу мамлекет күчтүү экономика менен гана эмес, жоопкерчиликтүү жарандары, сапаттуу маалыматтык чөйрөсү жана өз ара ишенимге негизделген коом менен айырмаланат. Коомдук биримдикти сактоо, жалган маалыматтарга каршы медиасабаттуулукту жогорулатуу жана мыйзамдуулукту бекемдөө – бул мамлекеттик органдардын гана эмес, ар бир жарандын дагы жоопкерчилиги.

Назаркул Ишекеев,

Ж.Баласагын атындагы КУУнун проректору,

УИАнын мүчө-корреспонденти, педагогика илимдеринин доктору, профессор.