КИТЕПКЕ КЕТКЕН МИЛЛИАРД: НАТЫЙЖА БАРБЫ?

Кыргызстанда окуу китептеринин жетишсиздиги көптөгөн жылдардан бери чечилбей келген көйгөй. Бирок мамлекеттин бул тармакка жумшаган каражаты акыркы жылдары кескин көбөйдү. 2014-жылы өкмөт мектептерди китеп менен камсыздоо деңгээлин 73 пайыз деп баалап, толук камсыздоо үчүн ошол кездеги эсеп менен 600 миллион сомдон ашык каражат бир жолку инвестиция катары керектигин билдирген. 2025-жылы болсо окуу китептерин басып чыгарууга 856,5 миллион сом бөлүнүп, бир жылда 4 миллиондон ашык окуу-методикалык комплект чыгарылган.

Бирок бул салыштыруунун артында маанилүү суроо турат: мамлекеттик чыгым көбөйгөнү менен, ар бир окуучунун колуна керектүү китеп жеттиби?

2026-жылдын сентябрында жарыяланган маалымат боюнча, мектептерди китеп менен камсыздоо деңгээли 72 пайызды түзгөн. Окуучулардын саны болжол менен 1,6 миллионго жетип, жумушчу дептерлерди кошкондо 48,4 миллионго жакын окуу-методикалык комплект талап кылынары айтылган. Ошол эле маалыматта 10,4 миллион нуска басылып чыгарылганы көрсөтүлгөн.

Бул жерде дароо эле бир айырманы эске алуу зарыл: 72 пайыздык камсыздоо көрсөткүчүн 10,4 миллион нусканы 48,4 миллионго бөлүү менен алынган үлүшкө теңөөгө болбойт. Биринчиси министрликтин камсыздоо деңгээли боюнча көрсөткүчү, экинчиси — комплекстерге болгон жалпы муктаждык жана басылган нускалар тууралуу маалымат. Алардын эсептөө методикасы бирдей экени өзүнчө ырасталышы керек.

Ошондуктан бул иликтөөдө үч көрсөткүчтү аралаштырбай карайбыз: мамлекет бөлгөн каражат, басылып чыккан китептердин саны жана мектептердин чыныгы камсыздалышы.

ОН ЖЫЛ МУРДА: ТАРТЫШТЫКТЫ ИЖАРА СИСТЕМАСЫ МЕНЕН ЧЕЧҮҮ АРАКЕТИ

2014–2015-жылдары мектептерди окуу китептери менен камсыздоо маселеси мамлекеттик деңгээлде ачык талкууланган. Өкмөттүн 2014-жылдын апрелиндеги маалыматына ылайык, камсыздоо деңгээли болжол менен 73 пайыз болгон. Толук камсыздоо үчүн бир жолку 600 миллион сомдон ашык каражат, андан кийин китепкана фондун сактоо жана жаңылоо үчүн жыл сайын 100 миллион сомдон ашык каражат талап кылынары айтылган.

Бул сандар көйгөйдүн көлөмүн көрсөтөт. Бирок 600 миллион сомду азыркы бюджет менен түз салыштырууга болбойт: баалар, басып чыгаруунун наркы, окуучулардын саны жана билим берүү программалары өзгөрдү. Мындан тышкары, 2014-жылдагы муктаждыкты эсептөө методикасы менен азыркы эсептөө бирдей экенин ырастаган маалымат жок.

Эмне үчүн китептер эскирип, жетишсиз болуп келген?

Китеп тартыштыгынын себеби жаңы нускаларды аз чыгаруу менен гана чектелбейт. Анын бир нече катмары бар.

• Физикалык эскирүү. Китептер көп жыл колдонулганда мукабасы, барактары бузулат. Китеп фондунда катталган нуска окуучуга колдонууга жарактуу абалда жетпеши мүмкүн.
• Окуу программаларынын өзгөрүшү. Стандарттар жаңырганда мурдагы китептин нускасын көбөйтүү жетишсиз болуп, мазмунун кайра иштеп чыгуу талап кылынат.
• Төрт тилдеги камсыздоо. Кыргыз, орус, өзбек жана тажик тилдеринде окуткан мектептер үчүн тиешелүү окуу адабияттарын даярдоо зарыл.
• Каржылоонун үзгүлтүксүз эместиги. Китеп фондун бир жолку чоң көлөмдө толуктоо менен кийинки жылдары аны жаңылап туруунун ортосунда айырма бар.

2014–2015-жылдардагы маалыматтарда да эски жана жаңы муундагы окуу китептеринин айырмасы көрсөтүлгөн. 2015-жылы башталгыч класстар үчүн жаңы китептер даярдалып жаткан учурда жогорку класстардын айрымдары мурдагы муундагы китептер менен окуп келишкен.

Эл аралык донорлор кандай роль ойногон?

Кыргызстанда окуу китептерин иштеп чыгуу жана басып чыгаруу иштери мамлекеттик каражат менен гана жүргүзүлгөн эмес. Азия өнүктүрүү банкынын алгачкы долбоорлорунун алкагында улуттук окуу китептери даярдалса, Дүйнөлүк банктын колдоосу менен да китептер чыгарылган.

Мисалы, 2018–2019-окуу жылына карата Дүйнөлүк банктын «Билим берүү секторундагы реформаны колдоо» долбоорунун алкагында 5–6-класстар үчүн төрт тилде 33 аталыштагы окуу китеби, жалпы 3,3 миллион нуска басылып чыкканы маалымдалган.

Бул жерде маанилүү айырма бар: долбоордун алкагында басылып чыккан китептердин саны белгилүү болгону менен, ошол эле мезгилдеги бардык донорлордун жалпы каржысын жана республикалык бюджеттин чыгымдарын бириктирген толук, жылдар боюнча салыштырмалуу катар азырынча көрсөтүлгөн булактарда жок. Ошондуктан донорлор канча сом бөлгөнүн так сумма катары айтууга негиз жетишсиз.

2023–2026-ЖЫЛДАР: КАРЖЫЛОО КӨБӨЙДҮ, БИРОК МУКТАЖДЫК ДА ӨСТҮ

Акыркы жылдардагы негизги өзгөрүү — окуу китептерин басып чыгарууга бөлүнгөн мамлекеттик каражаттын өсүшү. Агартуу министрлигинин маалыматына ылайык, 2023-жылы республикалык бюджеттен 152 миллион сом бөлүнгөн. Китеп ижарасынан түшкөн каражатты кошкондо, китептерди даярдоого жана басып чыгарууга каралган жалпы сумма 324 миллион сом болгон. 2024-жылы бюджеттен дагы 152 миллион сом бөлүнгөн.

2025-жылы болсо чыгым бир топ жогорулады. Министрликтин жыл жыйынтыгы боюнча маалыматына ылайык, окуу китептерин басып чыгарууга 856,5 миллион сом бөлүнүп, 4 миллиондон ашык окуу китеби чыгарылган. Башка расмий маалыматта 2025-жылы 4 084 870 комплект басылганы айтылат.

Мамлекеттик бюджеттен бөлүнгөн каражат

Окуу китептерин даярдоо жана басып чыгаруу үчүн көрсөтүлгөн суммалар. 2023-жылы ижарадан түшкөн каражат өзүнчө эсептелет.

Булак: Агартуу министрлигинин маалыматтары. 2026-жылдагы 744 млн сом — баштапкы бюджеттик бөлүнүү; кийин кошулган каражат бул графикке киргизилген жок.

Бул динамика эки нерсени көрсөтөт. Биринчиден, 2025-жылга карата китеп басып чыгарууга бөлүнгөн каражат 2023-жылдагы республикалык бюджеттик бөлүнүүдөн бир нече эсе өскөн. Экинчиден, каражаттын көбөйүшү көп жылдар бою топтолгон тартыштыкты бир эле учурда жоюуга жетиштүү болгон эмес.

2026-жылга республикалык бюджеттен 744 миллион сом каралган. Андан кийин каражатты кайра бөлүштүрүүнүн эсебинен кошумча 16,2 миллион сом бөлүнгөнү тууралуу маалымат жарыяланган. Ошол эле учурда 2026-жылдын сентябрындагы билдирүүлөрдө кошумча 600 миллион сом бөлүнгөнү айтылып, жалпы каржылоо көлөмү 1,3 миллиард сомго жакындаганы көрсөтүлгөн.

Бул суммаларды кошууда этияттык зарыл: бюджетте баштапкы каралган каражат, кошумча бөлүнгөн каражат жана иш жүзүндө өздөштүрүлгөн сумма үч башка көрсөткүч. Алардын ар бирин өзүнчө эсепке алуу керек.

КИТЕП МЕНЕН КАМСЫЗДОО: ПАЙЫЗДАР ЭМНЕНИ КӨРСӨТҮП ЖАТАТ?

Агартуу министрлигинин 2024-жылы жарыяланган маалыматына ылайык, мамлекеттик мектептердин китепкана фондунда 11 816 255 окуу китеби болгон. Министрлик эсептеген жалпы муктаждык 17 236 466 нусканы түзгөн. Бул фонд эсеп боюнча керектөөнүн 68,5 пайызына барабар.

Бул — тартыштыктын көлөмүн түшүнүүгө жардам берген маанилүү көрсөткүч. Бирок аны азыркы абалдын так сүрөтү катары кабыл алууга болбойт: бул маалымат 2024-жылы жарыяланган фонддун көрсөткүчүнө таянат, ал эми 2025–2026-жылдары миллиондогон жаңы нускалар басылып чыгарылган.

2026-жылдын сентябрындагы маалыматта мектептерди 11 жана 12 жылдык билим берүү программаларына ылайык китептер менен камсыздоо 72 пайыз деп көрсөтүлгөн. Окуучулардын саны 1,6 миллионго жакындаганы, жумушчу дептерлерди кошкондо 48,4 миллионго жакын окуу-методикалык комплект талап кылынары жана 10,4 миллион нуска басылып чыгарылганы айтылган.

Бул сандарды бириктирип, «48,4 миллиондон 10,4 миллионду алып салсак, тартыштык 38 миллион болот» деп жыйынтык чыгаруу туура эмес. Анткени жалпы муктаждыкка жумушчу дептерлер да кирет, ал эми басылып чыгарылган 10,4 миллион нусканын кайсы бөлүгү кайсы класска, предметке жана тилге туура келери өзүнчө эсептелүүгө тийиш.

Мындан тышкары, китептин басылышы анын мектепке жеткенин же окуучуга берилгенин автоматтык түрдө билдирбейт.

Окуучулардын саны да өсүп жатат

Улуттук статистика комитетинин маалыматын келтирген Агартуу министрлиги 2012–2022-жылдары окуучулардын саны 1 012 303төн 1 447 717ге чейин көбөйгөнүн билдирген. Бул — 435 414 окуучуга же болжол менен 43 пайызга өсүш.

Булак: Улуттук статистика комитетинин маалыматтарына таянган Агартуу министрлигинин жарыялоосу.

Окуучулардын саны он жыл ичинде ушундай өскөн шартта, мурда жетиштүү болгон китеп фонду да жаңы муктаждыкты жаба албай калышы мүмкүн. Анын үстүнө, жаңы стандарттарга өтүү кошумча класстар үчүн китептерди даярдоону талап кылууда.

ОН ЖЫЛДЫК САЛЫШТЫРУУ: ЭМНЕНИ ТАК АЙТА АЛАБЫЗ?

Төмөнкү таблицада расмий булактардан табылган көрсөткүчтөр топтоштурулду. Маалымат жок жерлерде сан ойлоп чыгарылган жок. Бул — маалыматтардын өз ара салыштырылышындагы чектөөнү да көрсөтөт.

Таблицанын негизги эскертүүсү: 2014-жылдагы 73 пайыз менен 2024-жылдагы 68,5 пайызды түз салыштырып, «камсыздоо начарлады» деп кескин бүтүм чыгарууга болбойт. Биринчиси — ошол кездеги камсыздоо боюнча расмий баалоо; экинчиси — китепкана фондунун санынын жалпы эсептик муктаждыкка катышы. Методика, эсепке алынган класстар жана китептердин абалы боюнча бирдей маалымат жок.

Ошол эле себептен 2026-жылдагы 72 пайызды 2024-жылдагы 68,5 пайыз менен салыштырып, эки жылда камсыздоо 3,5 пайыздык пунктка өстү деп ырастоо да эрте.

Каржы өсүшүнүн масштабы

2025-жылы бөлүнгөн 856,5 миллион сомду 2024-жылдагы 600 миллион сомдук муктаждык менен номиналдык түрдө салыштырууга болот. Бирок бул салыштыруу инфляцияны, китептин бир нускасынын наркын жана окуучулардын санынын өсүшүн эске албайт. Анын үстүнө, 2014-жылдагы 600 миллион сом — толук камсыздоо үчүн эсептелген бир жолку сумма, 2025-жылдагы 856,5 миллион сом болсо белгилүү бир жылга бөлүнгөн каражат.

Демек, акча көбөйгөнү анык болгону менен, каржылоонун реалдуу натыйжалуулугун аныктоо үчүн бир окуучуга кеткен чыгымды, бир китептин орточо наркын жана жеткирилген жарактуу китептердин санын эсептөө зарыл.

ИЖАРА СИСТЕМАСЫ ЖАНА ЭЛЕКТРОНДУК КИТЕПТЕР ТАРТЫШТЫКТЫ КАНЧАЛЫК АЗАЙТАТ?

Ижара: кошумча каржылоо булагы, бирок өзүнчө чечим эмес

2024-жылдын 5-февралындагы №48 токтом менен окуу китептерин ижарага берүү тартиби бекитилген. «Окуу китеби» басма үйүнүн расмий маалыматына ылайык, ижарадан түшкөн каражат китепкана фондун жаңылоого гана пайдаланылууга тийиш. Ижара системасы китептерди эсепке алуу жана аларды кийинки жылдары кайра колдонуу мүмкүнчүлүгүн да берет.

Расмий сайтта көрсөтүлгөн жыйынды маалымат боюнча, 2018–2019-жылдан 2025–2026-окуу жылына чейинки ижара түшүмдөрүнүн жалпы көлөмү 355,5 миллион сомдон ашкан. Анын ичинде 2025–2026-окуу жылына карата 68,1 миллион сом көрсөтүлгөн.

Бул — китеп фондун жаңылоого жумшалышы мүмкүн болгон олуттуу ресурс. Бирок ижарадан түшкөн акча тартыштыкты автоматтык түрдө жойбойт. Анын натыйжасы каражатка канча китеп басылганына, китептердин кайсы мектептерге жеткирилгенине жана үй-бүлөлөрдүн төлөө мүмкүнчүлүгүнө байланыштуу.

Ижара системасында жеңилдиктер да каралган: айрым аз камсыз болгон жана социалдык жактан колдоого муктаж үй-бүлөлөрдүн балдары китепти акысыз, ал эми үч-төрт баласы бар үй-бүлөлөрдүн балдары белгиленген шарттарда 50 пайыздык төлөм менен ала алышат.

Электрондук китепкана: жеткиликтүүлүктү кеңейтет, бирок кагаз китептин ордун толук баспайт

Министрлик электрондук китепкананы окуу китептеринин санарип нускаларын жеткиликтүү кылуучу акысыз ресурс катары көрсөтөт. «Билим булагы» жана «Айбилим» сыяктуу башка платформалар да окуу материалдарын сунуштайт.

Электрондук форматтын артыкчылыгы — китепти интернет аркылуу табууга, материалды алдын ала көрүүгө жана айрым учурда басылып чыккан нуска жетишпегенде сабакка даярданууга мүмкүнчүлүк берет.

Бирок санарип китептердин болушу мектептерди физикалык китеп менен камсыздоо пайызын автоматтык түрдө жогорулатпайт. Бул үчүн окуучулардын канчасы электрондук нускага иш жүзүндө кире алары, үйүндө же мектепте түзмөгү жана интернети бар-жогу, ошондой эле санарип материалдардын окуу программасына толук шайкештиги жөнүндө маалымат керек.

Мындан тышкары, электрондук китептердин жалпы саны, активдүү колдонуучулардын саны жана жүктөлүп алынган файлдардын статистикасы жарыяланмайынча, санарип платформалар тартыштыкты канча пайызга азайтканын эсептөө мүмкүн эмес.

2026-ЖЫЛДАГЫ ЖАҢЫ КАДАМ: 8,5 МИЛЛИАРД СОМ

2026-жылдын сентябрында мектептерди окуу китептери жана окуу-методикалык колдонмолор менен камсыздоо боюнча жаңы мамлекеттик кадам жарыяланды. Президент Садыр Жапаровдун жарлыгына ылайык, 2027–2030-жылдарга окуу адабияттарын даярдоо жана басып чыгаруу үчүн 8,5 миллиард сом бөлүү каралган. Документте мамлекеттик программаны иштеп чыгуу, авторлорду тандоо, окуу материалдарына экспертиза жүргүзүү жана китептерди QR-код менен белгилөө сыяктуу чаралар каралган.

Бул сумманы 2026-жылы толугу менен сарпталган каражат катары көрсөтүүгө болбойт. Ал — алдыдагы жылдарга каралган мамлекеттик каржылоо жөнүндө чечим. Анын иш жүзүндөгү натыйжасы акчанын кайсы жылы канча бөлүгү өздөштүрүлгөнүнө жана канча жарактуу китеп мектептерге жеткирилгенине жараша бааланат.

QR-код системасы туура ишке ашса, китептин басмаканадан чыгып, аймакка, мектепке жана класска жеткенге чейинки кыймылын көзөмөлдөөгө жардам берет. Бул — тартыштыкты гана эмес, бөлүнгөн китептердин туура эмес бөлүштүрүлүшүн жана эсепке алуудагы айырмачылыктарды аныктоого да шарт түзөт.

Ошол эле учурда 8,5 миллиард сомдук программанын ийгилигин акчанын көлөмү менен гана өлчөөгө болбойт. Негизги суроо — каражаттын эсебинен канча окуучунун муктаждыгы толук жабылат жана бул натыйжа канча убакытка сакталат?

ЭМНЕ ҮЧҮН КӨЙГӨЙ ТОЛУК ЧЕЧИЛБЕЙ ЖАТАТ?

Ачык маалыматтарга жана жарыяланган расмий көрсөткүчтөргө таянганда, бир нече себепти өзүнчө кароо зарыл.

Биринчиси — топтолгон тартыштык. Көп жыл бою жетиштүү санда китеп басылбаса, бир жылда төрт миллион нуска чыгаруу чоң секирик болгону менен, мурунку жылдардан калган бардык муктаждыкты жабууга жетпеши мүмкүн.

Экинчиси — окуучулардын санынын өсүшү. 2012–2022-жылдары окуучулардын саны 435 миңден ашык көбөйгөн. Демек, мамлекет эски фондду толуктоо менен катар жаңы окуучулар үчүн да китеп даярдоого тийиш.

Үчүнчүсү — 12 жылдык билим берүүгө өтүү. Жаңы стандарттар, программалар жана окуу-методикалык комплекстер кошумча даярдыкты талап кылат. Айрым китептерди жөн гана кайра басып чыгаруу жетишсиз: мазмуну жаңыртылып, которулуп, адаптацияланып, экспертизадан өтүшү керек.

Төртүнчүсү — тилдер жана предметтер боюнча бөлүштүрүү. Жалпы нуска көп болгону менен, конкреттүү мектепте керектүү тилдеги же предметтеги китеп жетишпей калышы мүмкүн. Мисалы, математикадан ашыкча нуска чыгаруу башка предметтеги тартыштыкты жойбойт.

Бешинчиси — китептин сапаты жана колдонууга жарактуулугу. Китептердин саны көбөйүшү алардын мазмуну, басылыш сапаты жана узак колдонууга жарактуулугу жакшырганын өзүнөн өзү далилдебейт. Муну аныктоо үчүн экспертизанын жыйынтыгы, жараксыз деп табылган нускалар жана мектептердеги инвентаризация керек.

Алтынчысы — өндүрүш жана жеткирүү чынжыры. Автордук укук, котормо, редакциялоо, экспертиза, тендер, басып чыгаруу жана аймактарга жеткирүү — ар бири өзүнчө убакытты талап кылган этаптар. Бул иштердин кайсынысы кечигүүгө көбүрөөк себеп болуп жатканын так аныктоо үчүн сатып алуу жана жеткирүү боюнча даталанган маалыматтар керек. Азыркы каралган булактар полиграфиялык кубаттуулук же автордук укук жалпы тартыштыктын канча бөлүгүнө жооп берерин сандык түрдө көрсөтпөйт.

Эксперттик баа: акча эмес, натыйжа эсептелиши керек

Бул изилдөөдө колдонулган расмий булактар бюджеттин көбөйгөнүн, жаңы китептердин ири көлөмдө басылып чыкканын жана китеп фондунда олуттуу муктаждык сакталып келгенин көрсөтөт. Бирок каражаттын өсүшү окуу сапатын канчалык жакшыртканын же бардык мектептерди толук камсыздоого жетишкенин өзүнчө далилдебейт.

Тартыштыкты азайтуунун натыйжалуу жолу — каржылоону бир жолку ири басылмага гана эмес, окуучулардын санына, класстарга, предметтерге жана окутуу тилдерине жараша жыл сайын жаңыланып туруучу камсыздоо планына байлоо.

Муну ишке ашыруу үчүн министрлик төмөнкү көрсөткүчтөрдү ачык жарыялап турса, коомчулук каражаттын натыйжасын текшере алат:

• ар бир окуу жылы үчүн класстар жана предметтер боюнча китепке болгон муктаждык;
• бюджетте каралган, келишим түзүлгөн жана иш жүзүндө өздөштүрүлгөн сумма;
• басылган, мектептерге жеткирилген жана окуучуларга берилген нускалар;
• китеп менен камсыздоонун бирдей методика боюнча эсептелген пайызы;
• эскирген же колдонууга жараксыз китептердин саны;
• ижарадан түшкөн каражаттын көлөмү жана ага сатып алынган китептер;
• электрондук китепкананын активдүү колдонуучулары жана ресурстарды пайдалануу көрсөткүчтөрү.

МИЛЛИАРДДАР ТАРТЫШТЫКТЫ ЖОЁ АЛАБЫ?

Он жыл мурда Кыргызстан мектептерди китеп менен камсыздоону 73 пайыз деп баалап, толук камсыздоо үчүн жүздөгөн миллион сом талап кылынарын билдирген. 2025-жылы окуу китептерине бөлүнгөн каражат 856,5 миллион сомго жетип, бир жылда төрт миллиондон ашык окуу-методикалык комплект чыгарылган. 2026-жылы болсо 8,5 миллиард сомдук узак мөөнөттүү программа жарыяланды.

Бул — мамлекеттик саясаттагы олуттуу өзгөрүү. Бирок акчанын көбөйүшү көйгөйдүн чечилгенин билдирбейт. Анын жыйынтыгы окуучунун колундагы китептен, китептин сапатынан жана мектептердин чыныгы камсыздалышынан көрүнүүгө тийиш.

Эң маанилүү көрсөткүч — канча миллион сом бөлүнгөнү же канча миллион нуска басылганы эмес. Ар бир окуучу өз классына, предметине жана окутуу тилине ылайык керектүү, сапаттуу китепти окуу жылынын башында алдыбы?

Мамлекеттик саясаттын натыйжасын дал ушул суроого жооп берүү менен өлчөө керек.

Нурлан КЫДЫКОВ, “Кут Билим”