ЭНЕ ТИЛИБИЗДИН ТАГДЫРЫ КИМДИН КОЛУНДА?

Тил – жөн гана баарлашуунун же маалымат алмашуунун куралы эмес. Ал – улуттун менталдык дүйнөсүн, ой жүгүртүү масштабын жана коомдук аң-сезимин калыптандыруучу башкы эстетикалык категория. Канчалаган кылымдык тарыхый кагылыштарда, саясий өзгөрүүлөрдө улутту улут катары кармап калган да — ушул нарктуу кыргыз тили. Бирок XXI кылымдын маалыматташкан коомунда «уңгу жолубуз, улуттук наркыбыз» деп куру чечендик менен канчалык сыймыктанбайлы, эне тилибиздин бүгүнкү абалы терең социолингвистикалык кризисти башынан кечирүүдө.

Бул кризистин тарыхый жана социалдык тамырлары бар. 1989-жылдын 23-сентябрында «Кыргыз ССРинин Мамлекеттик тили жөнүндө» мыйзамдын кабыл алынышы улуттук кайра жаралуунун алгачкы ири кадамы болсо, 2023-жылы кабыл алынган Конституциялык Мыйзам тилдин колдонуу чөйрөсүн укуктук жактан андан ары бекемдеди. Бирок, тилекке каршы, укуктук нормалар менен тилдик реалдуулуктун ортосунда дагы эле чоң ажырым сакталып келет. Бишкек жана Ош, Манас сыяктуу ири шаарларда орус тилдүү мектептерге болгон ашыкча суроо-талап ата-энелердин аң-сезиминдеги тилдик стереотиптин али да болсо жоюла электигин айгинелейт. Натыйжада, кыргыз тили айрым катмарларда турмуштук деңгээлде гана колдонулуп, ал эми илимдин, жогорку технологиялардын жана бизнес-коммуникациянын тилине толук айлана элек экинчи даражадагы статус менен чектелүүдө.

Маселенин экинчи жагы билим берүү тармагындагы системалуу деформацияга барып такалат. Мектеп – тилдин келечегин аныктоочу негизги лаборатория болгону менен, окуу китептеринин методикалык алсыздыгы, алардагы академиялык, кургак жана окуучунун жаш өзгөчөлүгүнө туура келбеген тил баланы тилди сүйүүгө эмес, андан качууга түртүүдө. Ал эми 12 жылдык билим берүүгө өтүүдөгү даярдыксыздык, реформалардын бат-баттан өзгөрүшү жана коммуникативдик ыкмалардын жоктугу окутуунун сапатын төмөндөтүп жатат. Грамматикалык эрежелерди жөн гана жаттатуу окуучуга тилди эркин жана таза сүйлөөгө мүмкүндүк бербей жатканы жашыруун эмес.

Соңку жылдары бул көйгөй санариптик мейкиндиктин өнүгүшү менен ого бетер курчуду. Бүгүнкү заманда коомдук пикирди жана өсүп келе жаткан муундун эстетикалык табитин мектеп эмес, TikTok, Instagram жана YouTube сыяктуу социалдык тармактар калыптандырууда. Дал ушул аянтчаларда тил болуп көрбөгөндөй катуу деградацияга туш болууда. Миллиондук аудиториясы бар блогерлердин сөз байлыгынын жардылыгы, орусча-кыргызча аралаштырып сүйлөөсү жана көчө жаргондорун трендге айландыруусу тилдин көркөмдүк деңгээлин төмөндөттү. Натыйжада, жаштар классикалык тилди эмес, дал ушул блогерлердин супсак сөздөрүн норма катары кабыл алышууда. Муну менен бирге графикалык белгилерди туура эмес колдонуу жана оор грамматикалык каталар менен жазуу социалдык тармактарда кадимки көрүнүшкө айланып, коомдо тилдик жоопкерчиликсиздикти пайда кылууда.

Эгерде бул жараянга азыр бөгөт коюлбаса, жакынкы мезгилде биз «тилдик майыптыкка» дуушар болобуз. Бул – эне тилинде өз ой-пикирин туура, логикалык жактан иреттеп айта албаган, көркөм же илимий тексттерди түшүнбөгөн жана өз тилинде терең ой жүгүртүүгө жөндөмсүз муундун калыптанышы дегенди билдирет. Тилдин деградациясы – улуттук аң-сезимдин жана маданий эс тутумдун бара-бара өчүшүнө алып келери бышык.

Көйгөйдү чечүү үчүн куру ураандардан арылып, конкреттүү аналитикалык жана системалуу кадамдарга өтүү зарыл. Биринчи кезекте, билим берүү методикасын түп-тамырынан жаңылап, кургак грамматиканы кыскартуу менен оозеки сүйлөөгө, риторикага жана дискуссияга басым жасоо керек. Экинчиден, санариптик тармакты тазалоо максатында социалдык тармактарда сабаттуу сүйлөгөн жаш блогерлерге, медиа-долбоорлорго мамлекеттик колдоо көрсөтүп, «Тил – б » өңдүү агартуучулук акцияларды өткөрүү талап кылынат. Ушуну менен бирге кыргыз тилин жасалма интеллект платформаларына жана котормо системаларына сапаттуу интеграциялоону мамлекеттик деңгээлде каржылоо – заман талабы. Акыркысы, «Эне тили – үй-бүлөдөн башталат» деген концепцияны коомдук аң-сезимге сиңирип, мамлекеттик кызматка кабыл алууда Кыргызтест системасы аркылуу В2, C1 деңгээлин улуттук стандарт катары катуу талап кылуу зарыл.

Мамлекеттик тилдин эртеңки тагдыры – трибунадагы оттуу сөздөрдө же кагаздагы токтомдордо эмес. Ал – ар бир жарандын аң-сезиминде, ар бир үй-бүлөнүн куттуу очогунда, ар бир мектептин партасында жана социалдык тармактарда жазылган ар бир сөздө чечилет. Эне тилибизди заманбап, туруктуу жана кадырлуу тилге айландыруу – азыркы муундун улуттук жана тарыхый милдети. Тилди сактоо – улуттун өзүн сактоо.

Бактыгуль Байтикова