ЭЛИРА ТУРДУБАЕВА: “ЖАСАЛМА АКЫЛДЫ КОЛДОНУУДА МАМЛЕКЕТ МИНИМАЛДУУ СТАНДАРТТЫ БЕЛГИЛЕШИ КЕРЕК”

Жасалма интеллекттин мүмкүнчүлүктөрү кеңейген сайын ал жогорку окуу жайлардын аудиториясына да кирип, окутуучу менен студенттин иштөө ыкмасын өзгөртүп жатат. Эми студент маалыматты бир нече секундда таап, текст түзүп, ал эми окутуучу сабакты даярдоодо жана окуу материалдарын иштеп чыгууда. Бирок технологиянын мындай ылдам өнүгүшү билим берүүгө байланыштуу жаңы суроолорду да жаратууда. Жаңы технологияларды колдонуунун артыкчылыктары жана этикалык маселелери Кыргызстандагы жогорку билим берүү системасы үчүн өтө актуалдуу бойдон калууда. ЖИни окуу процессине туура киргизүү, анын мүмкүнчүлүктөрүн натыйжалуу пайдалануу жана мүмкүн болгон тобокелдиктерди азайтуу маселелери тууралуу коммуникация илимдеринин доктору (PhD), Жасалма акыл боюнча эксперт, Германиянын Бремен университетинде илимий изилдөөчү, Элира Турдубаева менен маектештик.

— Жасалма интеллект окуу процессин кантип өзгөртүүдө жана университеттерге ал азыр керекпи?

— Жасалма интеллект университеттеги иштин негизги бирдигин өзгөртүп жатат. Көп жылдар бою биз студенттен маалымат таап, аны текстке айлантууну талап кылып, анан ошол текстти баалап келдик. Азыр машина бир нече секунддун ичинде жарактуу текст жазып берет, ошондуктан тексттин өзү студенттин чыныгы билими жөнүндө мурдагыдан алда канча аз айтат. Эми анын айланасындагы иш баалуу болуп баратат: жакшы суроо коюу, булак тандоо, жооптун туура экенин текшерүү жана өз оюңду өз сөзүң менен коргой билүү.

Окуу үчүн чыныгы пайдасы да бар. Студент түнкү саат экиде да татаал түшүнүктү кыргызча, орусча же англисче түшүндүрүп берүүнү сурап, уялбай кошумча суроолорду бере алат. Кыргызстан үчүн мунун мааниси чоң, анткени азыркы илимий эмгектердин басымдуу бөлүгү англис тилинде чыгат, ал эми көп студенттер аны эркин окуй албайт. ЖИ аркылуу которуу жана кыскача мазмунун алуу беш жыл мурун аларга дээрлик жабык болгон адабиятка жол ачты.

Бул зарылбы деген суроо жаралбай койбойт. Расмий саясат эмне десе да, студенттер аны буга чейин эле колдонуп жатышат. Муну көрмөксөнгө салган университетте ЖИ жашыруун жана жетекчиликсиз колдонулат, мындан тышкары теңсиздик пайда болот, анткени акы төлөнүүчү куралдарды сатып ала алган студенттер жакшыраак натыйжа алышат. Ошондуктан университеттер азыр эле бул маселе менен иштеши керек: студенттерди ЖИни туура колдонууга үйрөтүп, баалоо системасын ага ылайык кайра куруусу зарыл. Лицензия сатып алып, «санариптик университет» деп жарыялоо иштин эң оңой бөлүгү.

— Мындайда окутуучунун ролу кантип өзгөрүшү керек?

— Окутуучу жоопторго болгон монополиясынан ажырап жатат. Лектор билимдин негизги булагы болгон, лекциялар көбүнчө айтып жаздыруу түрүндө өткөн постсоветтик академиялык салтта бул чоң сокку жана көп кесиптештерим эмне үчүн коркунуч сезип жатканын түшүнөм. Бирок ЖИ жакшы аткарган иштер эч качан окутуунун эң баалуу бөлүгү болгон эмес. Лекцияны үн чыгарып окуу, грамматиканы оңдоо, окуу материалынын кыскача мазмунун жазуу, бири-бирине окшош жыйырма тест суроосун түзүү: мындай иштерде машина жардам берсин.

Окутуучунун негизги милдети эми ой калчап баа берүүгө өтөт. Окутуучу эмнени жана кандай тартипте үйрөнүү керектигин чечет, чыныгы ой жүгүртүүнү талап кылган тапшырмаларды түзөт жана сырткы жылтырактын ордуна ой жүгүртүүнүн жүрүшүн баалайт. Мындан тышкары окутуучу интеллектуалдык чынчылдыктын үлгүсү болуп калат. Мен өз сабактарымда ЖИни колдонгондо, студенттерге аны кантип колдонгонумду, кайсы жерде жардам бергенин жана кайсы жерде маанисиз нерсе чыгарганын көрсөтөм. Бул ар кандай эрежеден көбүрөөк үйрөтөт.

Кээ бир милдеттер принцип боюнча адамда калышы керек. Жыйынтыктоочу баалар, академиялык бузуулар боюнча чечимдер, дипломдук ишке жетекчилик кылуу, кыйналып жүргөн студентке насаатчы болуу: мунун баары адамга карата жоопкерчиликти талап кылат, ал эми жоопкерчиликти программага өткөрүп берүүгө болбойт.

– Бүгүн студенттер ЖИни окутуучулардан да активдүү колдонуп жаткан учурлар бар. Мындай шартта педагогдун ЖИ боюнча билими кандай деңгээлге чыгышы керек жана ЖОЖдор окутуучуларды буга кантип даярдашы зарыл?

— Ар бир окутуучуга базалык деңгээл керек, жана ал көп адамдар ойлогондон жогору. Ага генеративдик ЖИ кантип иштээрин жана кайсы жерде жаңылышарын түшүнүү, аны өз сабагында сабаттуу колдонуу, ЖИни эске алган тапшырмаларды түзүү жана маалыматтарды коргоонун негиздерин билүү кирет (мисалы, студенттердин жеке маалыматтарын же жарыялана элек изилдөөлөрдү ачык чат-ботко эч качан жүктөбөө). Окутуучу ошондой эле өз курсундагы ЖИ эрежелерин студенттерге түшүндүрүп, негиздеп бере алышы керек. Өзүң эч качан колдонбогон куралды ишенимдүү жөнгө сала албайсың.

Тарыхчылардан же филологдордон нейрондук тармактарды программалоону эч ким күтпөйт. Бирок ар бир кафедрада андан ары барган бир нече адам болушу керек: алар жаңы куралдарды сынап, кесиптештерине кеңеш беришет. ЮНЕСКОнун 2024-жылкы окутуучулар үчүн компетенциялар алкагы бул өсүштү жакшы сүрөттөйт: базалык көндүмдөрдү өздөштүрүүдөн баштап, аларды тереңдетүүгө, андан ары ЖИ менен жаңы нерсе жаратууга чейин. Кыргызстандын университеттери аны таяныч катары кабыл алса болот.

Бир жолку сертификат жетишсиз. Куралдар ар бир нече айда өзгөрүп турат, ошондуктан окутуу үзгүлтүксүз болушу жана окутуучунун жүктөмүндө жана эмгек акысында эске алынышы керек. Айлыгы аз окутуучулардан бош убактысында кайра окууну талап кылуу реформалардын кагаз жүзүндө калышынын себеби. Менин тажрыйбамда негизги тоскоолдук сейрек учурда гана техникалык болот. Көпчүлүк педагогдор студенттердин алдында билбеген адам болуп көрүнүүдөн коркпой сынап көрө турган коопсуз шарт болгондо гана куралдарды тез өздөштүрүшөт.

– Жасалма интеллектти студенттердин реферат, курстук жана дипломдук иштерди даярдоодо колдонушу академиялык ак ниеттүүлүк маселесин курчутууда. Сиздин оюңузча, ЖИни колдонуу менен студенттин өз алдынча эмгегинин ортосундагы чек кайсы жерде болушу керек?

— ЖИ академиялык ак ниеттүүлүктүн эски моделин талкалады, муну ачык айтканды туура көрөм. Плагиат боюнча эрежелер башка бирөөнүн текстин көчүрүү үчүн жазылган. ЖИ түзгөн текст башка адамдан көчүрүлгөн да эмес, студент өзү жазган да эмес, ошондуктан эски аныктамалар ылайык келбейт жана антиплагиат программалары аны кармабайт.

Детекторлор бул маселени чечпейт. Алар жаңылыш айыптоолорду чыгарат жана так биздин студенттерге окшогондорго карата калыс эмес: 2023-жылы Стэнфорд университетинин изилдөөсү белгилүү детекторлор англис тили эне тили болбогон адамдардын эсселеринин жарымынан көбүн машина жазган деп белгилегенин көрсөттү. Детектордун көрсөткүчүнө таянып студентти алдамчылыкка айыптоо адилетсиздик жана ишенимди жок кылат.

Контекст тууралуу да чынчыл болушубуз керек. Биздин аймакта курстук ишти, ал тургай дипломдук ишти сатып алуу ChatGPT пайда боло электе эле калыптанып калган кызмат болчу. ЖИ бул жолду арзаныраак жана тезирээк кылды. Негизги көйгөй баалоодо: биз даяр документке баа беребиз да, студент аны түшүнөбү же жокпу, текшербейбиз.

Ошондуктан мен эки багытта иштөөнү сунуштайт элем. Биринчиден, ар бир курс үчүн так эрежелер: кайсы колдонууга уруксат берилет (мисалы, идея издөө же тилин оңдоо), кайсысына уруксат берилбейт жана ЖИни колдонгонун милдеттүү түрдө билдирүү. Экинчиден, процессти карай турган баалоо: алгачкы нускалар, изилдөө жазуулары, аудиторияда жазуу, оозеки коргоо. Дипломдук ишиндеги ар бир аргументти түшүндүрүп, коргой алган студент бир нерсени үйрөнгөн болот. Өз ишине байланыштуу жөнөкөй суроолорго жооп бере албаган студент кайсы курал колдонулганына карабай эч нерсе үйрөнгөн эмес болот.

— Окутуучулар менен студенттерди ЖИ берген маалыматты текшерүүгө кантип үйрөтүү керек? Анткени ЖИ берген маалыматтын баары чындыкка дал келе бербейт го.

— Бул системалар кантип иштээрин түшүндүрүүдөн баштоо керек, анткени каталардын көбү туура эмес түшүнүктөн келип чыгат. Студенттер чат-ботту издөө системасы же энциклопедия катары кабыл алышат. Ал экөө тең эмес. Тил модели ыктымалдуу текстти болжолдоп түзөт. Ал издөө системасына туташтырылбаса фактыларды издебейт, туташтырылса да тапканын туура эмес түшүнүп калышы мүмкүн. Студенттер муну түшүнгөндө ойдон чыгарылган шилтемелер табышмак болбой калат: модель шилтемеге окшош нерсе жазат, анткени шилтемелер адатта ушундай көрүнөт.

Андан кийин текшерүүнү практикалык көндүмгө айлантуу керек. Мага студенттер өз тармагы боюнча ЖИ жазган жоопту алып, андагы каталарды табуусу керек болгон тапшырмалар жагат: алар ар бир шилтемени текшерип, ар бир статистиканын кайдан алынганын издеп табышат. Бир нече жолудан кийин алар жылмакай жазылган текстке автоматтык түрдө ишенбей калышат. Ишенимдүү үн тактык жөнүндө эч нерсе айтпайт.

Азыраак көңүл бурулган саясий жагы да бар. Ар бир модель аны жараткан компаниянын жана өлкөнүн маалыматтарын жана эрежелерин чагылдырат. Кытай моделинен Тяньаньмэнь жөнүндө, же орус моделинен Украинадагы согуш жөнүндө сурап көрүңүз, мазмунду көзөмөлдөө кандай иштээрин көрөсүз. Борбордук Азияда студенттер көбүнчө куралдын кайдан чыкканын билбей туруп батыштык, орусиялык жана кытайлык системаларды катар колдонушат. Сынчыл баалоо бул системаны ким жасады жана анын жоопторуна кимдин кызыкчылыгы таасир этет деген суроону да камтыйт. Авторитардык мамлекеттер маалымат чөйрөсүн калыптандырганды үйрөнүп алышты, ал эми ЖИ моделдери бул үчүн дагы бир каналга айланып баратат.

— Өз алдынча ой жүгүртүүгө коркунуч барбы?

— Коркунуч олуттуу. Көпчүлүгүбүз жазуу аркылуу ойлонобуз: аргументти түзүү үчүн кыйналганыңда, ой жүгүртүү жөндөмүң калыптанат. Эгер студент ар дайым ушул кыйынчылыкты айланып өтсө, бул жөндөм өнүкпөйт. Алгачкы изилдөөлөр да ушуну көрсөтүп жатат. 2025-жылы MIT Media Lab жүргүзгөн чакан изилдөөдө ChatGPT менен эссе жазган студенттердин мээсиндеги байланыштар алсызыраак болгону аныкталды, алардын көбү жаңы эле «жазган» текстинен цитата келтире алган эмес. Microsoft жана Карнеги-Меллон университети интеллектуалдык эмгек кызматкерлеринин арасында жүргүзгөн сурамжылоо ЖИге көбүрөөк ишенген адамдар сынчыл ой жүгүртүүнү азыраак колдонорун көрсөттү. Бул алгачкы жыйынтыктар, бирок окутуучулар байкап жүргөн нерсеге дал келет.

Чыгармачылыкка башка, анча байкалбаган коркунуч бар: бир түрдүүлүк. ЖИ эң ыктымалдуу жоопко умтулат. 2024-жылы Science Advances журналында жарыяланган изилдөөдө ЖИ сунуштаган идеялар менен жазылган аңгемелер өзүнчө алганда чыгармачылыгы жогору деп бааланганы, бирок бири-бирине окшош болуп калганы аныкталды. Миң студент бир эле моделден идея сураса, бир идеянын миң вариантын алабыз.

Ошентсе да натыйжа кантип колдонгонуна жараша болот. ЖИге эссени жаздырган студент утулат. Алгач өзү жазып, анан ЖИден аргументине каршы чыгууну же катуу рецензенттин ролун аткарууну сураган студент мурдагыдан да жакшыраак ойлоно алат. Коркунуч университеттер акыркы продуктуну гана баалап, процессти көрмөксөнгө салган жерде эң чоң. Бул окутууну уюштуруудагы көйгөй, аны оңдоого болот.

– ЖОЖдордо жасалма интеллектти колдонууга байланыштуу этикалык эрежелер кандай болушу керек: эл аралык жалпы принциптерге таянышы керекпи же ар бир окуу жай өзүнүн өзгөчөлүгүнө жараша өзүнчө саясат иштеп чыгышы зарылбы?

— Бекем эл аралык негиз буга чейин эле бар. ЮНЕСКОнун Жасалма интеллекттин этикасы боюнча 2021-жылкы сунушун бардык мүчө мамлекеттер, анын ичинде Кыргызстан да кабыл алган. 2023-жылы ЮНЕСКО билим берүүдө жана изилдөөдө генеративдик ЖИни колдонуу боюнча колдонмо чыгарды, 2024-жылы окутуучулар жана студенттер үчүн ЖИ боюнча компетенциялар алкагын жарыялады. Евробиримдиктин Жасалма интеллект жөнүндө мыйзамы (EU AI Act) окууга кабыл алууну, окуу натыйжаларын баалоону, билим деңгээлин аныктоону жана сынак учурунда көзөмөлдөөнү жогорку тобокелдүү колдонуу катары эсептеп, адамдын көзөмөлүнө катуу талаптарды коёт, ал эми окуу жайларында эмоцияларды таануу системаларына таптакыр тыюу салат.

Демек, этиканы эч ким нөлдөн ойлоп табышы керек эмес. Бизге аны практикада колдонуу жетишпейт жана бул эки деңгээлде жүрүшү зарыл. Мамлекет минималдуу стандартты белгилеши керек: студенттердин маалыматтарын коргоо жана автоматтык баалоо же прокторинг сыяктуу жогорку тобокелдүү колдонуулар боюнча так эрежелер. Андан кийин ар бир университеттин өз саясаты болушу керек, эң жакшысы курстар деңгээлиндеги эрежелер менен, анткени компьютердик илимдерде ылайыктуу нерсе журналистикада же медицинада башкача болот. Бул саясаттарды жыл сайын кайра карап чыгуу зарыл. 2023-жылы жазылган саясат азыр эле эскирип калды.

— Кыргызстандын жогорку билим берүү системасы ЖИге канчалык даяр?

— Жарым-жартылай жана бирдей эмес. Мамлекеттик деңгээлде аракеттер бар. Санариптик кодекс жасалма интеллект системалары боюнча жоболорду камтыйт, ал эми 2025-жылы өзүнчө Илим, жогорку билим берүү жана инновациялар министрлиги түзүлдү. Жасалма интеллект боюнча улуттук борбордун курулушу ушул жылы башталат деп пландалууда, өкмөт жогорку окуу жайларынын адистиктеринин расмий тизмесине жасалма интеллект, чоң маалыматтар, киберкоопсуздук жана блокчейн боюнча адистиктерди кошууну сунуштады. Айрым университеттер өз алдынча иш алып барып жатат: КМТУ жакында өз кафедрасынын күчү менен иштелип чыккан ЖИ-ассистентин ишке киргизди.

Бирок боштуктар олуттуу. Казакстанда ЖИ азыр бардык университеттерде милдеттүү сабак, жана 93 жогорку окуу жайы окуу программаларын ага ылайыкташтырды. Бизде мындай масштабдагы эч нерсе жок. Мен билген университеттердин көбүндө ЖИ боюнча жазылган саясат жок, ошондуктан ар бир окутуучу өзү чечет, студенттер бир сабактан экинчисине өткөндө карама-каршы сигналдарды алышат. Окутуучуларды окутуу туруктуу эмес жана көбүнчө донордук долбоорлорго көз каранды. Эсептөө инфраструктурасы алсыз: февраль айында Министрлер кабинетинин төрагасынын орун басары Эдиль Байсалов экинчи суперкомпьютерге бөлүнгөн каражат үч жыл бою колдонулбай калганын ачык моюнга алып, коңшулар аларды жүздөп сатып алып жатканын айтты. Бишкек менен Оштон тышкары интернеттин сапаты жана техника дагы эле тоскоол болуп жатат, ал эми акы төлөнүүчү ЖИ жазылуусу окутуучунун айлыгынын байкаларлык бөлүгүн түзөт.

Тил маселеси да бар. Чоң тил моделдери кыргыз тилине караганда англис жана орус тилдеринде алда канча жакшы иштейт, ошондуктан студенттер ЖИ менен иштегенде орус же англис тилине өтүп кетишет. Кыргыз тилиндеги маалыматтарга жана куралдарга инвестиция салынбаса, ЖИ академиялык жашоодо мамлекеттик тилдин ордун билинбей алсыратат.

Мага бир аз үмүт берген нерсе — адамдар. Студенттер тез ыңгайлашат, жаш окутуучулар да чын дилден кызыгып жатышат. Мен муну 2023-жылы Орто Азиядагы алгачкы ЖИ магистрдик программасын Ала-Тоо эл аралык университетинде «ЖИ жана медиа» магистратура программасын ачканымда жана Орто Азиядагы алгачкы Онлайн университетти ачып, аймак боюнча өткөргөн ЖИ тренингдеримде көрүп жатам. Азыр бизге университеттер үчүн улуттук алкак жана окутууга каржылоо керек, ошондо өнүгүү айрым энтузиасттарга гана көз каранды болбойт.

Маектешкен Чолпон Кийизбаева, “Кут Билим”