ЧЕПТЕГИ МУГАЛИМ

Чек арада жашоо адамды көп нерсеге үйрөтөт. Бул жерде мектеп жөн гана билим берилүүчү имарат эмес. Айылдын балдарынын келечеги, ата-эненин үмүтү, эртеңки күнгө болгон ишеним да ошол мектептин эшигинен башталат. Ошондуктан чек арадагы мугалимдин жоопкерчилиги класстын төрт дубалы менен чектелбейт.

Лейлек районунун Ак-Босого айылындагы мектептин тарыхы менен Орунгүл Эрматованын эмгек жолу дал ушул түшүнүккө байланышып турат. Ал отуз жылдан ашуун убакыттан бери билим берүү тармагында эмгектенип, кыргыз тили менен адабиятын окутуп гана тим болбостон, өзү жашаган чөйрөнүн билимге болгон мамилесин өзгөртүүгө аракет кылып келаткан педагогдордун бири.

Орунгүл Эрматова 1973-жылы 16-июлда Лейлек районунун Мурза-Патча айылында төрөлгөн. Мектеп жашына чейин ата-энесинин тарбиясын алып, 1980-жылы Самат атындагы орто мектептин босогосун аттаган. Окуучу кезинен билимге умтулуп, мектепти 1990-жылы бүтүргөн соң В.В. Маяковский атындагы кыргыз кыз-келиндер педагогикалык институтуна тапшырган. Беш жылдан кийин И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университетин аяктап, педагогикалык эмгек жолун өзү окуган Самат мектебинен баштаган.

Ошондон бери анын кесиптик жолу мектеп менен үзүлбөй келатат. Самат мектебинде иштеп, кийин турмуштук жагдайга байланыштуу Жеңиш мектебине которулган. Исфанадагы мектепте да кыргыз тили жана адабияты боюнча сабак берген. Андан соң кайра Самат мектебине келип, мугалимдик менен катар тарбиялык иштерди уюштурууга аралашкан. 2007-жылдан тартып директордун тарбия иштери боюнча орун басары болуп иштеген.

Бул кызматтык өсүүнү жөн гана тепкич катары кароого болбойт. Анткени мектепте мугалимдин аброю буйрук менен эмес, күнүмдүк мамиле, ишеним жана жоопкерчилик менен калыптанат. Орунгүл Эрматованын кийинки иш жолунда да ушул сапаттар өзгөчө байкалат.

Мугалимден жетекчиге чейин

Мугалимдик кесипти тандаган адам үчүн сабак өтүү — иштин бир гана бөлүгү. Баланын мүнөзүн түшүнүү, анын сөзүнө кулак салуу, мугалимдердин ортосунда ынтымак түзүү, ата-энелер менен тил табышуу, мектептин көйгөйүн сыртка чыгара билүү — мунун баары жетекчинин күнүмдүк түйшүгүнө айланат.

Орунгүл Эрматованын таржымалында анын жетекчилик ишке эрте аралашканы көрүнөт. 2012-жылдан тартып Д. Жороев атындагы жалпы негизги мектепте директор болуп иштеп, учурда окуу бөлүмүнүн башчысы кызматында эмгектенүүдө.

Д. Жороев атындагы мектептин түптөлүшү анын эмгек жолундагы өзүнчө барак. Башында башталгыч класстар үчүн чакан филиал катары иштеген мектеп кийин негизги жалпы билим берүүчү мектеп макамына жеткен. Бул өзгөрүүнүн артында кагаздагы чечимдерден тышкары, айылдагы балдардын билим алуу мүмкүнчүлүгүн кеңейтүүгө болгон аракет турган.

Мектептин тагдыры айылдын тагдыры менен байланышкан жерде жетекчинин иши да башкача болот. Окуучулардын саны өссө, мектепке болгон талап да өзгөрөт. Жаңы шарт керек. Жаңы имарат, заманбап жабдуу, мугалимдер үчүн ыңгайлуу иш чөйрөсү, балдар үчүн коопсуз жана сапаттуу билим берүү мейкиндиги керек.

Орунгүл Эрматова дал ушул маселелердин айланасында демилге көтөрүп, мектептин материалдык базасын жакшыртууга, балдар үчүн шарт түзүүгө аракет кылып келген. Анын ишин баалаган айылдаштары менен кесиптештери да мектептин өнүгүшүндөгү эмгегин белгилешет.

Бирок мектептин имаратын тургузуу менен мектеп курулуп бүтпөйт. Имарат — анын сырткы көрүнүшү гана. Чыныгы мектепти анын ичиндеги адамдар түзөт. Ошол себептен жетекчинин дагы бир чоң милдети — мугалимдердин ортосунда ишенимдүү мамиле түзүү.

Орунгүл Эрматова жаш адистерди колдоп, тажрыйбалуу мугалимдердин тажрыйбасын жаштарга өткөрүүгө шарт түзүүгө умтулуп келет. Анын мүнөзүндөгү жоопкерчилик менен кичи пейилдиктин айкалышы да ушул жерден көрүнөт. Таржымалында ал жоопкерчиликтүү, аракетчил, кичи пейил жана лидерлик сапаттарга ээ адам катары мүнөздөлөт.

Эне тилди окутуу — кесиптен да чоң жоопкерчилик

Орунгүл Эрматованын педагогдук жүзүн анын кесибинен бөлүп кароо кыйын. Ал кыргыз тили жана адабияты мугалими. Демек, анын колундагы негизги курал — сөз.

Сөз менен иштеген мугалим баланын тилин гана өстүрбөйт. Ал баланын оюн так айтуусуна, окуганын түшүнүшүнө, суроо бере билүүсүнө, өз оюн коргой алышына да жол ачат. Айрыкча бүгүн билим берүүдө жаттап алуудан көрө түшүнүү, маалыматты талдоо, аны турмушта колдоно билүү маанилүү болуп турган чакта тил сабагынын милдети дагы кеңейди.

Орунгүл Эрматова да кесиптик тажрыйбасын ушул өзгөрүүлөрдөн сырт калтырган эмес. Ал көп жылдык стажына карабай, квалификациясын үзгүлтүксүз жогорулатып келет. 2009-жылы кыргыз тили жана адабиятын окутуунун теориясы жана методикасы боюнча, кийинки жылдары мектепти башкаруу, билим берүү менеджменти, лидерлик, PISA талаптары жана функционалдык сабаттуулук боюнча окуулардан өткөн.

Мунун өзү педагогдун кесипке болгон мамилесин көрсөтүп турат: мектепте көп жыл иштеп калуу — өзгөрбөй калуу деген сөз эмес.

Акыркы жылдары билим берүү дүйнөсүнө жаңы түшүнүктөр бат кирди. PISA, функционалдык сабаттуулук, геймификация, жасалма интеллект, электрондук платформалар, санариптик окутуу — мунун баары мугалимден жаңы көндүмдөрдү талап кылууда. Орунгүл Эрматова бул багыттар боюнча да окуулардан өтүп, билимин жаңыртып келет. 2025-жылы билим берүүдө жасалма интеллектти колдонуу, кызыктуу сабак өтүүнүн ыкмалары жана геймификация боюнча, ошондой эле электрондук платформаларды пайдалануу жана жаңы санариптик ыкмалар боюнча курстарга катышкан. 2025–2026-окуу жылында «Санарип мугалим» аттуу 72 сааттык курстан өткөн.

Бул жерде маанилүү нерсе — технологиянын өзү эмес. Маанилүүсү, мугалим жаңы нерседен коркпой, аны өз ишине ылайыкташтыра билиши. Орунгүл Эрматованын кесиптик жолунда дал ушул изденүүчүлүк сапат байкалат.

Чек арадагы мектептин жүгү

Ак-Босого — өлкөнүн чек арага жакын аймактарынын бири. Мындай жерде мектептин ар бир ийгилиги айылдын өзүнө гана эмес, бүтүндөй аймактын туруктуулугуна байланыштуу.

Чек арадагы баланын дүйнөсү борбордогу баланын дүйнөсүнөн айрым жагынан айырмаланат. Бул жерде мекен, жер, айыл, тил, эл деген түшүнүктөр күнүмдүк турмуш менен өтө жакын байланышта турат. Ошондуктан мугалимдин сабагында билим менен тарбияны бири-биринен ажыратуу да кыйын.

Орунгүл Эрматованын эмгек жолунда тарбия багытынын өзүнчө орун алышы бекеринен эмес. Ал бир кезде директордун тарбия иштери боюнча орун басары болуп иштесе, кийин мектеп жетекчиси катары да окуучунун билимине гана эмес, анын инсан болуп калыптанышына жоопкерчиликти аркалап келди.

Мугалимдиктин эң оор жери да ушунда: сабактын жыйынтыгын баалоого болот, окуучунун билимин текшерүүгө болот, бирок анын жүрөгүнө кандай из калтырганыңды ошол замат өлчөй албайсың.

Ошондуктан чыныгы педагогдун эмгеги көп учурда жылдар өткөндөн кийин көрүнөт. Мектептен кеткен окуучу турмушта өз жолун тапканда, мугалим берген бир сөзүн эстегенде, эне тилин урматтап, өз жерин баалап, коомго пайдалуу адам болууга аракет кылганда — ошол жерде мугалимдин эмгеги уланат.

Мектепти башкаруу — адамдар менен иштөө

Орунгүл Эрматованын жетекчилик ишиндеги дагы бир өзгөчөлүгү — мектепти бир гана административдик түзүм катары эмес, адамдардын жамааты катары кабылдоосу.

Мектепте ар бир мугалимдин мүнөзү ар башка. Бирөөнүн тажрыйбасы мол, экинчиси жаңыдан иштеп баштайт. Бирөө технологияны тез өздөштүрөт, дагы бири көп жылдык тажрыйбасына таянат. Ушул айырмачылыктардын баарын бир максатка багыттоо жетекчиден сабырды да, талапты да талап кылат.

Орунгүл Эрматованын көп жылдык ишинде мугалимдер менен иштөө, жаш адистерге колдоо көрсөтүү, жамааттын ынтымагын сактоо маанилүү багыттардын бири болуп келген.

Анын педагогдук сапаттарынын бири — жоопкерчилик. Чек арадагы мектепте бул түшүнүктүн салмагы өзгөчө. Анткени жетекчинин кабыл алган чечими окуучуга да, мугалимге да, бүтүндөй айылга да таасир этет.

Ал эми кичи пейилдик — жетекчилик кызматтагы адам үчүн сейрек кездешүүчү күч. Себеби жетекчи болуу үчүн үнүңдү катуу чыгаруу жетишсиз; адамды уга билүү да керек.

Кесипке берилгендиктин 31 жылы

Орунгүл Эрматова 1995-жылдан бери мугалимдик кесипте үзгүлтүксүз эмгектенип келет. Бүгүн анын педагогикалык стажы 31 жылды түзөт.

Бул убакыт ичинде билим берүү системасы бир нече жолу өзгөрдү. Окуу программалары жаңыланды. Мектепке коюлган талаптар өстү. Компьютер, интернет, санариптик платформалар билим берүү процессинин бир бөлүгүнө айланды. Ал эми мугалимдин өзү да ошол өзгөрүүлөр менен кошо өзгөрүүгө аргасыз болду.

Орунгүл Эрматованын эмгек жолун баалаганда анын бир нече кызматта иштегенин гана санап коюу аздык кылат. Мугалим болуп баштап, тарбия ишине, андан кийин мектеп башкаруусуна келген жолдун ар бир баскычында педагогдук өзөгү сакталган.

Балким, анын кесиптик мүнөзүнүн негизги белгиси да ушунда.

Ал үчүн мугалимдик директорлук кызмат менен аяктаган жок. Тескерисинче, жетекчилик кызмат ага мугалимдин жоопкерчилигин дагы терең түшүнүүгө мүмкүнчүлүк берди.

Сыйлык — жолдун акыркы чекити эмес

Көп жылдык эмгеги үчүн Орунгүл Эрматова бир катар сыйлыктарга татыган. Анын арасында Исфана шаар мэриясынын, шаардык кеңештин, Лейлек райондук билим берүү бөлүмүнүн, райондук мамлекеттик администрациянын, Баткен облусундагы Президенттин ыйгарым укуктуу өкүлүнүн жана Кыргыз Республикасынын Агартуу министрлигинин Ардак грамоталары бар. Ошондой эле ал «Билим берүүнүн мыктысы» төш белгисинин ээси.

Бирок мугалимдин чыныгы сыйлыгы грамотанын санында эмес.

Аны мектептин короосунда саламдашып өткөн мурдагы окуучусунан, «эже, сиз айткан сөз эсимде» деген бир ооз кептен, жаш мугалимдин өзүнө ишенип калганынан да көрүүгө болот.

Орунгүл Эрматованын эмгек жолун узак сапарга салыштырууга болсо, анын эң маанилүү белгиси — жолдон чарчап токтоп калбаганы. Кесипке келгенине отуз жылдан ашса да, кайра окуп, кайра үйрөнүп, жаңы талаптарды өздөштүрүп жатканы анын мугалимдик мүнөзүн ачып турат.

Мектептен сырткары да инсан

Орунгүл Эрматова мектептеги жетекчи жана мугалим гана эмес. Ал үй-бүлөдө бир уул, эки кыздын апасы. Музыка укканды, китеп окуганды, унаа башкарганды, тикмечилик менен алектенгенди жана комуз черткенди жактырат.

Бул майда көрүнгөн нерселер анын адамдык дүйнөсүн толуктайт. Анткени балага адабияттын сулуулугун түшүндүргөн мугалимдин өзү да сөздөн, обондон, китептен ырахат таба билиши керек. Комуздун күүсүнө кулак төшөгөн, китеп окуган, кол эмгегинен да тажабаган адамдын дүйнөсү мектептеги кесиптик ролу менен эле бүтпөйт.

Балким, балдар мугалимди дал ушундай толук адам катары кабыл алганда анын сабагы да жүрөккө жакын болот.

Орунгүл Эрматованын өмүр жолундагы негизги сызык — өз кесибине берилгендик. Ал бир мектептен экинчисине өткөнү менен, мугалимдик кесиптен алыстаган эмес. Кызмат орду өзгөргөнү менен, баланын билимине жана тарбиясына болгон жоопкерчилиги ошол бойдон калган.

Бүгүн ал чек арадагы мектепте иштеп жатат. Ал жерде анын алдында дагы далай бала мектеп босогосун аттайт. Ар биринин өз мүнөзү, өз кыялы, өз тагдыры бар. Алардын айрымдары кийин айылда калат, айрымдары башка жакка кетет. Бирок алардын баары мектептен бир нерсе алып чыгат.

Ошол нерсенин ичинде мугалимдин үнү, айткан сөзү, берген билими, адамга болгон мамилеси калат.

Орунгүл Эрматованын 31 жылдык педагогдук жолу дал ушул из калтыруунун тарыхы. Чек арадагы айылда мектептин жарыгын өчүрбөй, балдардын билим алуусуна шарт түзүп, өзү да заман менен кошо үйрөнүп келе жаткан мугалимдин жолу.

Чек арада чепти аскер гана кайтарбайт.

Кээде ал чеп мектеп болот.

Ал мектептин эшигин ачып, балдарды күн сайын тосуп алган мугалим да ошол чептин сакчысы.

Орунгүл Эрматова үчүн бул — кесип гана эмес, өмүрүнүн бир бөлүгү болуп калган милдет.

Нурлан КЫДЫКОВ, “Кут Билим”