БИРГЕЛЕШКЕН ИЙГИЛИККЕ 10 КАДАМ: АР БИР БАЛА — ӨЗҮНЧӨ ДҮЙНӨ

«Ар бир бала — өзүнчө дүйнө. Аны түшүнүү, угуу жана колдоо — чоңдордун милдети».

Бала — үй-бүлөнүн кубанычы, коомдун келечеги. Ар бир ата-эне баласынын билимдүү, тарбиялуу, өзүнө ишенген жана бактылуу адам болушун каалайт. Бирок баланын ийгилиги бир гана мектептеги баалар же жетишкендиктер менен өлчөнбөйт.

Чыныгы ийгилик — баланын өз оюн эркин айта алышында, сезимин түшүнүп билүүсүндө, кыйынчылыктан коркпой аракет кылуусунда жана өзүнө ишене билүүсүндө.

Баланын мындай сапаттары өзүнөн-өзү калыптанбайт. Ага үй-бүлөнүн жылуулугу, ата-эненин колдоосу, мугалимдин туура багыты жана баланын өзүнүн аракети керек.

Ошондуктан «Бала + ата-эне + мугалим» үчилтигин бир команда катары карап, төмөнкү 10 кадамды күнүмдүк турмушубузда колдонуу маанилүү.

1. УГУУ

Баланын оюн, сезимин жана каалоосун угуу

Бала сүйлөп жатканда анын сөзүн бөлбөй, кунт коюп угуу — ага болгон сый-урматтын белгиси.

Кээде балага даяр кеңештен да мурда аны жөн гана угуп коюу керек. «Бүгүнкү күнүң кандай өттү?», «Эмне сени кубантты?», «Эмне тынчсыздандырды?» деген жөнөкөй суроолор баланын ички дүйнөсүн түшүнүүгө жардам берет.

Уккан бала — түшүнгөнүн сезет.

2. ТҮШҮНҮҮ

Баланы башка балдар менен салыштырбай, анын өзгөчөлүгүн түшүнүүгө аракет кылуу

Ар бир бала — кайталангыс инсан. Бирөө сабакты тез өздөштүрөт, экинчиси сүрөт тартууга шыктуу, дагы бири спортко же музыкага кызыгат.

«Тиги бала сенден жакшы окуйт» деп салыштыруу баланын өзүнө болгон ишенимин азайтышы мүмкүн. Анын ордуна баланын өзүнүн кичинекей жетишкендиктерин байкап, колдоо көрсөтүү зарыл.

Баланы башкалар менен эмес, кечээги өзү менен салыштыралы.

3. ИШЕНҮҮ

«Сенин колуңдан келет!» деп балага ишеним берүү

Бала жаңы иш баштаганда же кыйынчылыкка туш болгондо ата-эненин ишеними ага чоң күч берет.

«Мен сага ишенем!», «Сенин колуңдан келет!», «Дагы бир жолу аракет кылып көрөлү» деген сөздөр баланын өзүнө болгон ишенимин бекемдейт.

Кээде баланын ийгилиги үчүн ага биздин ишенимибиз гана жетиштүү болушу мүмкүн.

Балага ишенсек, ал өзүнө ишенүүгө үйрөнөт.

4. КОЛДОО

Кыйынчылыкка туш болгондо дароо урушпай, чечим табууга жардам берүү

Бала ката кетиргенде дароо урушуу оңой. Бирок ошол учурда аны түшүнүүгө аракет кылуу алда канча маанилүү.

Мисалы, бала бир нерсени кокусунан сындырып алса: «Эмнеге этият болбойсуң?» деп урушкандын ордуна, «Эмне болгонун айтып берчи. Эми муну кантип оңдой алабыз?» деп сүйлөшүү туура.

Мындай мамиле балага жоопкерчиликти сезүүгө жана көйгөйдү чечүүгө үйрөнүүгө жардам берет.

Ката — бул жеңилүү эмес, үйрөнүүгө берилген мүмкүнчүлүк.

5. МАКТОО

Жыйынтыгын гана эмес, аракетин да баалоо

Баланы ийгиликтүү болгондо гана эмес, аракет кылганда да мактоо маанилүү.

«Сен көп аракет кылдың», «Кыйын болсо да аягына чейин жеткирдиң», «Сенин аракет кылганың мага жакты» деген сөздөр баланын аракетин улантуусуна түрткү берет.

Кээде биз жыйынтыкка өтө көп көңүл буруп, ошол жыйынтыкка алып келген баланын эмгегин байкабай калабыз.

Натыйжа маанилүү, бирок ага жеткен аракет да баалуу.

6. УБАКЫТ БӨЛҮҮ

Күн сайын балам менен сапаттуу убакыт өткөрүүгө аракет кылам

Бала үчүн ата-энесинин убактысы — эң баалуу белектердин бири.

Кээде күнүмдүк жумуш, түйшүк, телефон жана башка иштер баланын жанында болууга тоскоолдук кылат. Бирок күн сайын 15–20 мүнөт болсо да телефонду четке коюп, баланын сөзүн угуп, аны менен сүйлөшүп, китеп окуп же чогуу оюн ойноо чоң мааниге ээ.

Балага биздин убактыбыз аркылуу: «Сен мен үчүн маанилүүсүң» деген сезимди бере алабыз.

7. КЫЗЫГУУСУН КОЛДОО

Баланын кызыккан нерсесине көңүл буруу

Ар бир баланын өзүнүн кызыгуусу бар. Кимдир бирөө сүрөт тартканды жактырса, экинчиси футболго, үчүнчүсү китепке, музыка же техникага кызыгышы мүмкүн.

Ата-эне баланын кызыгуусун байкап, аны өнүктүрүүгө мүмкүнчүлүк түзсө, бала өзүнүн жөндөмүн ачууга жол табат.

«Эмне үчүн ушуга кызыгасың?», «Бул тууралуу дагы эмнени билгиң келет?» деген суроолор да балага чоң дем берет.

Баланын кызыгуусу — анын жөндөмүнө ачылган эшик.

8. МУГАЛИМ МЕНЕН БАЙЛАНЫШ

Мугалим менен кызматташып, баланын өнүгүүсүн бирге көзөмөлдөө

Баланын өнүгүүсүндө ата-эне менен мугалимдин кызматташуусу өзгөчө мааниге ээ.

Мугалим баланын мектептеги жетишкендигин жана жүрүм-турумун байкаса, ата-эне анын үйдөгү абалын, кызыгуусун жана сезимдерин жакшы билет.

Ошондуктан бул эки тарап өз ара байланышта болуп, баланын жетишкендигин да, кыйынчылыгын да бирге талкуулашы керек.

Максат — кимдир бирөөнү күнөөлөө эмес, балага жардам берүү.

Ата-эне менен мугалимдин максаты бир — баланын келечеги.

9. ҮЛГҮ БОЛУУ

Баламдан талап кылган нерсени биринчи өзүм үлгү көрсөтөм

Бала көбүнчө биздин сөзүбүздөн эмес, биздин жүрүм-турумубуздан үйрөнөт.

Эгер баладан сылык сүйлөөнү талап кылсак, өзүбүз да сылык сүйлөшүбүз керек. Жоопкерчиликтүү болууну үйрөтсөк, өзүбүз да жоопкерчиликтүү болушубуз зарыл.

Балага китеп окууну сунуштап жатып өзүбүз телефонду колубуздан түшүрбөсөк, сөзүбүздүн таасири азаят. Ал эми өзүбүз үлгү көрсөтсөк, бала айткан сөзүбүздү жүрүм-турумубуздан көрөт.

Бала — биздин күзгүбүз.

10. БИРГЕЛЕШКЕН АРАКЕТ

«Бала + ата-эне + мугалим» — бир команда экенин эстен чыгарбайлы

Баланын ийгилиги — бир гана мугалимдин же ата-эненин милдети эмес. Бул үч тараптын биргелешкен аракетинин натыйжасы.

Бала — өзүнүн аракети менен, ата-эне — колдоосу менен, мугалим — билими жана багыты менен салым кошот.

Кыйынчылык жаралганда бири-бирин күнөөлөбөй, «Балага кантип жардам бере алабыз?» деген суроонун айланасында биригүү маанилүү.

Бала өзүн жалгыз сезбеши керек. Анын артында колдогон үй-бүлөсү, түшүнгөн мугалими жана өзүнүн аракети бар экенин сезиши зарыл.

ЖЫЙЫНТЫК

Баланын келечеги бүгүнкү биздин мамилебизден башталат.

Аны угуу, түшүнүү, ишенүү, колдоо, аракетин баалоо, убакыт бөлүү, кызыгуусун колдоо, мугалим менен кызматташуу жана өзүбүз үлгү болуу — баланын өзүнө ишенген, жоопкерчиликтүү жана бактылуу инсан болуп өсүшүнө өбөлгө түзөт.

Кээде биз баладан көп нерсени талап кылабыз. Бирок ошол талаптардын алдында өзүбүзгө бир суроо берип көрөлү:

«Мен балама талап кылган нерсени өзүм көрсөтүп жатамбы?»

Балага эң биринчи кымбат буюмдар же чоң сөздөр эмес, аны угуп түшүнгөн ата-эне, ишенген мугалим жана колдогон чөйрө керек.

Ошондуктан балдарыбыздын ийгилиги үчүн бир багытта аракет кылалы.

Бала + ата-эне + мугалим = БИР КОМАНДА!

Баланын бүгүнкү ишенимдүү кадамы — анын эртеңки ийгилигинин башаты.

Кудайбергенова Жылдыз Корешовна,

Профессор А Молдокулов атындагы Улуттук инновациялык технологиялар мектеп-лицейинин башталгыч классынын мугалими