БАЛАНЫ ТАРБИЯЛОО — БИР АДАМДЫН ЭМЕС, БҮТҮНДӨЙ КООМДУН ЖООПКЕРЧИЛИГИ

Бүгүнкү күндө коомчулукту тынчсыздандырган маселелердин бири — өспүрүмдөр арасындагы укук бузуулардын алдын алуу. Жаш муундун тарбиясы, жүрүм-туруму, коомдогу орду жана келечекке болгон көз карашы ар бир үй-бүлө, мектеп жана жалпы коом үчүн маанилүү. Өспүрүм курак — адамдын мүнөзү калыптанып, өз алдынча чечим кабыл алууга умтулган өзгөчө мезгил. Бул учурда бала айлана-чөйрөнүн таасирине бат кабылып, кээде өз аракетинин кесепетин толук аңдай албай калышы мүмкүн. Ошондуктан өспүрүмдөр арасында укук бузуулардын алдын алуу — бир гана мектептин эмес, ата-эненин, коомчулуктун жана тиешелүү мамлекеттик органдардын орток милдети.

Укук бузуулардын келип чыгуу себептери

Өспүрүмдөрдүн укук бузууга барышына ар кандай жагдайлар себеп болушу мүмкүн. Алардын негизгилери төмөнкүлөр:

— Үй-бүлөдөгү тарбиянын жетишсиздиги жана ата-эненин баланын жашоосуна жетиштүү көңүл бурбашы;

— Бош убакытты туура уюштура албоо;

— Терс чөйрөнүн жана туура эмес достордун таасири;

— Интернеттеги зыяндуу маалыматтарга жана терс көрүнүштөргө кызыгуу;

— Сабакка болгон кызыгуунун төмөндөшү жана мектептен алыстоо;

— Өзүн көрсөтүүгө, башкалардын көңүлүн бурууга болгон туура эмес аракеттер;

— Үй-бүлөдөгү түшүнбөстүктөр жана психологиялык кыйынчылыктар.

Кээ бир учурда өспүрүмдөр өз аракетинин укуктук жана моралдык кесепеттерин толук түшүнбөй, башкалардын таасири менен туура эмес чечим кабыл алышат. Мындай көрүнүштөрдү өз убагында байкап, балага туура багыт берүү абдан маанилүү.

Укук бузуулардын кесепеттери

Укук бузуу — бул жөн гана тартипти сактабоо эмес. Ал адамдын өзүнө, үй-бүлөсүнө, теңтуштарына жана коомго терс таасирин тийгизет.  Мисалы, мектептеги рэкетчилик, мушташуу, уурулук, бирөөнүн мүлкүнө зыян келтирүү, коркутуу, коомдук жайларда тартип бузуу сыяктуу көрүнүштөр башка адамдардын укуктарын жана коопсуздугун бузат.  Мындай аракеттер өспүрүмдүн билим алуусуна, достору менен мамилесине жана келечектеги мүмкүнчүлүктөрүнө терс таасир тийгизиши мүмкүн. Ошондой эле мыйзамда белгиленген учурларда укук бузган адамга карата тиешелүү жоопкерчилик каралат. Ошондуктан ар бир окуучу өзүнүн укуктарын гана эмес, милдеттерин да билиши зарыл.

Укук бузуулардын алдын алууда мугалимдин ролу

Мектеп — билим берүү менен бирге тарбия иштерин жүргүзүүчү маанилүү коомдук чөйрө. Мугалим окуучуга билим гана бербестен, анын адамдык сапаттарынын, жоопкерчилигинин жана коомдук жүрүм-турумунун калыптанышына да салым кошот.

Укук бузуулардын алдын алууда төмөнкү иштерге өзгөчө көңүл буруу зарыл:

1. Окуучулар менен үзгүлтүксүз тарбиялык сааттарды өткөрүү.
2. Укуктук билим берүү боюнча түшүндүрүү иштерин уюштуруу.
3. Окуучулардын сабакка катышуусун жана жүрүм-турумун көзөмөлдөө.
4. Кыйын кырдаалга туш болгон балдар менен жекече иш алып баруу.
5. Мектеп психологу менен биргеликте окуучулардын психологиялык абалына көңүл буруу.
6. Спорттук, маданий жана чыгармачылык ийримдерге окуучуларды тартуу.
7. Окуучулар арасында бири-бирин сыйлоо, достук жана ынтымак мамилесин калыптандыруу.

Мугалим ар бир окуучуга урмат-сый менен мамиле жасап, анын оюн угуп, көйгөйүн түшүнүүгө аракет кылышы керек. Баланы кемсинтүү же башкалардын алдында уяткаруу маселени чечпейт. Тескерисинче, ишенимге негизделген мамиле тарбиялык иштин натыйжалуулугун арттырат.

Ата-эне менен мектептин кызматташуусу

Өспүрүмдүн тарбиясында үй-бүлөнүн орду өзгөчө. Бала эң биринчи тарбияны үйдөн алат. Ата-эненин жүрүм-туруму, сүйлөгөн сөзү жана башкаларга жасаган мамилеси бала үчүн үлгү болуп саналат. Ата-эне баласы менен күн сайын баарлашып, анын достору, кызыгуулары, мектептеги жетишкендиктери жана көйгөйлөрү жөнүндө кабардар болуп турушу керек. Баланын бош убактысын туура уюштурууга жардам берип, спортко, китеп окууга, чыгармачылыкка жана пайдалуу иштерге багыттоо зарыл.

Мектеп менен ата-эненин ортосунда үзгүлтүксүз байланыш болушу керек. Ата-энелер чогулуштары, жекече маектер жана биргелешкен иш-чаралар аркылуу баланын тарбиясына байланыштуу маселелерди өз убагында талкуулоо жакшы натыйжа берет.

Мектеп, коомчулук жана тиешелүү органдардын биргелешкен иши

Өспүрүмдөр арасындагы укук бузуулардын алдын алуу үчүн мектеп администрациясы, класс жетекчилер, социалдык педагог, мектеп психологу, ата-энелер комитети, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жана укук коргоо кызматкерлери биргеликте иш алып баруусу зарыл. Окуучуларга мыйзамдарды түшүндүрүү, укук жана милдеттер тууралуу маалымат берүү, коопсуз жүрүм-турум эрежелерин үйрөтүү маанилүү. Укук коргоо органдарынын кызматкерлери менен жолугушууларды уюштуруу да окуучулардын укуктук сабаттуулугун жогорулатууга жардам берет. Ошол эле учурда алдын алуу иштери жазалоого гана багытталбашы керек. Негизги максат — өспүрүмдүн туура жолду тандоосуна жардам берүү, анын жөндөмүн ачуу жана коомго пайдалуу инсан болуп калыптанышына шарт түзүү.

Өспүрүмдөргө кайрылуу

Урматтуу окуучулар!

Ар бириңердин келечегиңер өз колуңарда. Ар бир кадамыңар, кабыл алган чечимиңер жана жасаган аракетиңер келечегиңерге таасир этет. Достордун терс таасирине алдырбай, ар бир ишти ойлонуп жасагыла. Башкалардын укугун сыйлагыла, мугалимдерди жана ата-энелерди урматтагыла, мектептин ички тартип эрежелерин сактагыла. Эгер кандайдыр бир көйгөйгө туш болсоңор, аны жашырбай, ишенген мугалимиңерге, ата-энеңерге же мектеп психологуна кайрылгыла. Ар бир маселени туура жол менен чечүүгө мүмкүнчүлүк бар экенин унутпагыла. Өспүрүмдөр арасындагы укук бузуулардын алдын алуу — келечек муундун тагдырына кайдыгер карабаган ар бир адамдын милдети. Баланы тарбиялоо бир күндүк иш эмес. Ал сабырдуулукту, түшүнүүнү, мээримди жана үзгүлтүксүз көңүл бурууну талап кылат.

Ар бир мугалим окуучусуна билим менен бирге адамгерчиликти, жоопкерчиликти жана мыйзамды сыйлоону үйрөтүшү керек. Ар бир ата-эне баласына үлгү болуп, анын жашоосуна кайдыгер карабашы зарыл. Ал эми коомчулук жаштар үчүн коопсуз жана тарбиялык жактан жагымдуу чөйрө түзүүгө салым кошуусу керек.

Тарбиялуу, билимдүү, жоопкерчиликтүү жана мыйзамды сыйлаган жаштарды тарбиялоо — өлкөбүздүн жаркын келечегинин негизи. Өспүрүмдөрдү туура жолго багыттоо менен биз коомдун эртеңки өнүгүүсүнө салым кошобуз.

Баланы тарбиялоо — бир адамдын эмес, бүтүндөй коомдун жоопкерчилиги.

  Тешабаева Нигорахон Мухтаржановна,

Жалал-Абад облусу, Сузак району, Барпы айыл аймагы

 №75 Улугбек атындагы  жалпы билим берүү орто мектеби

 Мектептен жана класстан тышкаркы иштерди уюштуруучусу