АРДАГЕР МУГАЛИМ – ӨЛКӨ ЧЕМПИОНУ

Шахматта бир эле жүрүштүн баасы кээде бүтүндөй партиянын тагдырын чечет. Мамлекеттик саясатта да ушундай: спорттун бир түрүн өнүктүрүү жөнүндө чечим кабыл алуу жетишсиз, аны мектептен баштап, машыктыруучуларды даярдоо, таланттарды колдоо жана эл аралык мелдештерге жол ачуу менен улантуу керек. Кыргызстанда акыркы мезгилде шахматка көңүл буруунун күчөшү дал ушундай узак мөөнөттүү милдеттерди күн тартибине чыгарууда.

Президент Садыр Жапаровдун Жарлыгы менен 500 мектепте шахмат ийримдерин уюштуруу демилгеси көтөрүлүп, сентябрда Улуттук шахмат академиясы ачылды. Бул кадамдар шахматты балдар арасында жайылтууга, таланттуу оюнчуларды даярдоого жана өлкөдө интеллектуалдык спорттун пайдубалын бекемдөөгө багытталган. Ал эми 6–9-октябрда Бишкекте өткөн ардагерлердин республикалык чемпионаты шахматтын жаштар үчүн гана эмес, көп жылдык тажрыйбасы бар улуу муун үчүн да маанилүү экенин көрсөттү.

Мектептерге шахмат киргизүү жана академия ачуу келечекке багытталган иш болсо, ардагерлердин чемпионаты бул спорттун азыркы муунун, топтолгон тажрыйбасын жана уланып келе жаткан салтын көрсөтөт. Шахматты жаштардын гана интеллектуалдык оюну катары кароо туура эмес. Бул мелдеште 50 жаштан жогорку жана 65 жаштан жогорку оюнчулар өзүнчө категорияларда күч сынашып, спорттук даярдыгын дагы бир жолу сынашты. Турнирде 50 жаштан жогору категориясы боюнча 4 айым жана 24 мырза, 65 жаштан жогору категориясы боюнча 38 мырза таймашып, кимиси күчтүү экендигин аныкташты. Мелдешке ФИДЕнин эки чебери, спорттун жети чебери катышты.

Чемпионат Кыргыз шахмат союзунун жетекчилиги алдында уюштурулуп, анын жобосу боюнча ФИДЕнин эрежелери колдонулган. Оюндар швейцариялык система менен жети турдан өткөрүлүп, чүчүкулак кармоо жана жыйынтыктар Swiss-Manager программасы аркылуу эсептелген. Ар бир партияга 60 мүнөт жана ар бир жүрүш үчүн 30 секунд кошумча убакыт берилген. Мелдештин жалпы кепилденген байге фонду 100 миң сом деп белгиленген.

Бул маалыматтар мелдештин жөн гана жолугушуу же ардагерлердин башын кошкон иш-чара болбогонун көрсөтөт. Белгиленген регламент, расмий рейтинг, бир нече турдан турган күрөш жана байге фонду — катышуучуларга атаандаштык шарт түзгөн уюштуруучулук негиздер. Ал эми Улуттук китепкананын оюн аянтчасы катары тандалышы шахматтын билим жана маданият менен болгон байланышын даана көрсөттү.

Сыйлоо аземинде оюнчулар калыстар тобунун ишине жана мелдеш үчүн түзүлгөн шарттарга ыраазычылык билдиришти. Буга чейин ардагерлердин турнирлери жөнөкөй жайларда өткөнүн эскерген катышуучулар бул жолу жылуу, таза жана ыңгайлуу залда ойноого мүмкүнчүлүк алышканын белгилешти. Мындай жагдайды майда нерсе катары кароого болбойт. Спортчунун эмгегин баалоо кээде чоң сыйлыктан эмес, анын убактысын, даярдыгын жана катышуусун урматтоодон башталат.

Мелдештин жобосунда анын максаттарынын бири 50 жана 65 жаштан жогорку шахматчылар арасында оюнду жайылтуу, күчтүү оюнчуларды аныктоо жана алардын спорттук чеберчилигин жогорулатуу экени көрсөтүлгөн.

Бул максаттардын артында дагы бир маанилүү жагдай бар: ардагерлердин тажрыйбасын сактоо жана аны кийинки муунга өткөрүү.

Сыйлоо учурунда катышуучулар дал ушул маселеге токтолушту. Ардагерлердин арасында жаштарга үлгү боло турган оюнчулар бар экенин, алардын шахматка болгон берилгендигин жана көп жылдык тажрыйбасын баалоо керектигин айтышты. Кээ бирлери кийинки жылдары турнирди мындан да жогорку деңгээлде өткөрүп, чет өлкөлөрдөн катышуучуларды чакыруу ниетин билдиришти. Бул азырынча айтылган максат, бирок анын өзү эле ардагерлер чемпионатын келечекте кеңейтүүгө кызыгуу бар экенин көрсөтөт.

Чемпионаттын жыйынтыгында 50 жаштан жогорку эркектер арасында ФИДЕ мастери, АУЦА профессору, физика-математика илимдеринин доктору Таалайбек Иманалиев жеңүүчү болду. Ал Кыргызстандын беш жолку чемпиону катары таанылган. Бул жолу ага кубок, медаль, диплом жана 10 миң сомдук байге тапшырылды. Экинчи орунду Тынар Исираилов, үчүнчү орунду Искендер Газиев ээледи.

Ал эми 50 жаштан жогорку аялдар арасында өлкөнүн чемпиондугун КР спорт чебери, Бишкек шаарындагы №70-мектептин шахмат тренери Татьяна Корсакова багындырып, алтын медаль, диплом жана 5000 сомдук байге тапшырылды. Күмүш медалга Лейла Алиева, Чынара Жакыпова коло медалга ээ болду.

65 жаштан жогорку оюнчулар арасында ардагер-педагог, Кыргыз ССРинин билим берүүсүнүн отличниги, 1992-жылкы «Жыл мугалими», ардагерлер арасында АСО версиясы боюнча дүйнө чемпиону Чолпонбек Тиленбаев биринчи орунду багындырып, чемпион аталды. Экинчи орунду ФИДЕ мастери, Нарын шаарындагы №7-мектептин шахмат тренери, ардагерлер арасында Азия чемпиону Тилек Такырбашев, үчүнчү орунду спорт чебери Майрамбек Жусупов алды. Бул категориядагы чемпионго да 10 миң сом байге каралган. Сыйлоо аземинде Чолпонбек Тиленбаев 71 жашында биринчи жолу чемпион болуп жатканын өзгөчө белгилеп өттү. Анын сөзү жаш куракты спорттогу мүмкүнчүлүктөрдүн чеги катары кароого болбой турганын эске салат.

Бул жеңиштердин мааниси медаль же байге менен гана чектелбейт. Көп жылдык тажрыйбасы бар оюнчулардын дагы деле атаандаштыкка жөндөмдүү болушу, жаңы максат коюп, өз күчүн сынашы шахматтын адам өмүрүндөгү ордун көрсөтөт. Ал эми жаштар үчүн мындай спортчуларды жакындан көрүү, алардын партияларын талдоо жана тажрыйбасын угуу — китептен же интернеттен маалымат алуудан айырмаланган өзүнчө мектеп.

Чемпионатта ардагерлердин кийинки муунга тажрыйба өткөрүп берүү милдети да сөз болду. Катышуучулардын бири жаштарды гана күтүп отура бербестен, азыркы күчтүү ардагерлердин мүмкүнчүлүгүн да колдонуу керектигин белгиледи. Бул пикирде жүйө бар: шахматчынын тажрыйбасы өзүнөн өзү кийинки муунга өтпөйт. Ал үчүн биргелешкен машыгуулар, мастер-класстар, партияларды талдоо жана жаш оюнчулар менен тажрыйбалуу шахматчыларды жолуктурган иш-чаралар уюштурулушу зарыл.

Дал ушул жерде ардагерлер чемпионаты менен мектептердеги шахмат демилгесинин ортосунда байланыш түзүлөт. Эгер ардагерлердин арасында жаштарга сабак бере ала турган адистер болсо, алардын тажрыйбасын ийримдерге тартуу мүмкүнчүлүгүн карап көрүүгө болот. Албетте, мындай ишке катыша турган адамдардын педагогикалык даярдыгы жана балдар менен иштөө жөндөмү да эске алынышы керек. Бирок муундар ортосундагы кызматташтык шахматты өнүктүрүүнүн пайдалуу багыттарынын бири боло алат.

Чемпионаттын жобосунда кепилденген байге фонду 100 миң сом деп көрсөтүлгөн. Анын башкы демөөрчүсү — Улан Чолпонбаев атындагы коомдук фонд, ал эми расмий өнөктөшү — Алыкул Осмонов атындагы Кыргыз Республикасынын Улуттук китепканасы. Китепкана мелдеш үчүн зал бөлүп берген. Жобого ылайык, кубок, медаль, диплом, калыстардын эмгек акысы жана рейтингди эсептөө сыяктуу чыгымдар турнирдик төлөмдөрдөн да каржыланган.

Демөөрчүлүктүн маанисин катышуучулардын сөздөрүнөн да байкоого болот. Сыйлоо аземинде ардагерлер турнирди колдогон фондго ыраазычылык билдирип, мындай колдоо мындан ары да уланышын каалашты. Алардын пикиринде, шахмат боюнча мелдештерге каражат табуу дайыма эле оңой болгон эмес. Ошондуктан жеке демөөрчүлөрдүн катышуусу оюнчулар үчүн материалдык жардамдан тышкары, алардын спортуна коомчулук көңүл бура баштаганынын белгиси катары кабыл алынат.

Ошол эле учурда шахматтын узак мөөнөттүү өнүгүшүн бир же эки демөөрчүнүн колдоосуна гана байлап коюуга болбойт. Турнирлердин календары туруктуу болушу, балдар жана ардагерлер үчүн өзүнчө программалар иштеши, таланттуу оюнчуларды даярдоого каражат бөлүнүшү зарыл. Бул жагынан алганда, президенттин Жарлыгында шахматты өнүктүрүү фондун түзүү каралганы маанилүү. Эми негизги маселе — фонддун иши кандай уюштуруларын, каржылоо кайсы багыттарга бөлүнөрүн жана анын натыйжасы кандай бааланарын так көрсөтүү.

Шахматка мамлекеттик деңгээлде көңүл бурулуп жаткан шартта жеке демөөрчүлүк менен мамлекеттик колдоо бири-бирин толукташы керек. Мамлекет кеңири жеткиликтүүлүккө жана туруктуу даярдоо системасына шарт түзсө, демөөрчүлөр конкреттүү мелдештерди, машыгуу жыйындарын жана таланттуу оюнчуларды колдоого катыша алат. Мындай кызматташтык бир жолку иш-чарадан туруктуу өнүгүүгө өтүүгө жардам берет.

Кыргызстанда шахматты өнүктүрүүгө багытталган демилгелер бир нече айдын ичинде катарынан ишке аша баштады: июнь айында 2026–2030-жылдарга карата өнүктүрүү Жарлыгы кабыл алынды, сентябрда Улуттук шахмат академиясы ачылды, 500 мектепте пилоттук долбоор жүргүзүлүүдө, октябрда болсо ардагерлердин республикалык чемпионаты өттү.

Бул иштердин баары бир максатка кызмат кылышы керек: шахматты коомдун ар кайсы катмарына жеткирүү жана жөндөмдүү оюнчулардын өсүшүнө шарт түзүү. Бирок демилгелердин саны алардын натыйжалуулугун автоматтык түрдө билдирбейт. Мектептеги ийримдердин туруктуу иштеши, машыктыруучулардын жетиштүүлүгү, балдардын катышуусу, мелдештердин сапаты жана оюнчулардын чеберчилигинин өсүшү өзүнчө бааланууга тийиш.

Президенттин Жарлыгында пилоттук долбоордун жыйынтыгын он ай өткөндөн кийин мониторинг жана баалоодон өткөрүү каралган. Бул талапты формалдуу отчет менен чектебей, мектептердин тажрыйбасын талдоого алып, ийгиликтүүлөрүн окутуу процессинде колдонуу маанилүү. Кайсы аймактарда ийримдер жакшы иштеп жатат? Кайсы мектептерде машыктыруучу жетишпейт? Окуучулардын шахматка кызыгуусу канчалык туруктуу? Кайсы уюштуруучулук чечимдерди өзгөртүү керек? Ушул суроолорго жооп берилсе, пилоттук долбоорду кеңейтүү жөнүндө чечим да ишенимдүү негизге таянат.

Улуттук шахмат академиясынын иши да конкреттүү көрсөткүчтөр аркылуу бааланганы туура. Даярдалган шахматчылардын саны, алардын мелдештердеги жыйынтыгы, машыктыруучулардын квалификациясы жана аймактардан чыккан таланттарга түзүлгөн мүмкүнчүлүктөр академиянын ишинин маанилүү көрсөткүчтөрү боло алат. Академиянын ийгилиги имараттын ачылышы менен эмес, ошол жерде даярдалган оюнчулардын өсүшү менен аныкталат.

Ардагерлердин чемпионаты болсо дагы бир милдетти эске салат: шахматты өнүктүрүү жаштарга гана көңүл буруу дегенди билдирбейт. Ардагерлердин тажрыйбасын сактоо, алардын мелдештерге катышуусуна шарт түзүү жана муундардын ортосунда байланыш түзүү да ушул саясаттын бөлүгү болушу керек. Улуттук китепканада өткөн чемпионат бул багытта таяна турган уюштуруучулук тажрыйба бар экенин көрсөттү.

Шахматтын өзгөчөлүгү — анда жеңишке жетүү үчүн бир гана талант жетишсиз. Сабыр, тартип, катасын таануу, атаандаштын оюнун түшүнүү жана кийинки кадамды алдын ала эсептей билүү талап кылынат. Бул сапаттар спорттук күрөштө гана эмес, күнүмдүк жашоодо да керектелет. Ошондуктан шахматты мектептен баштап жайылтуу билим берүү менен спорттун кесилишиндеги маанилүү демилге болуп саналат.

Кыргызстан үчүн азыркы негизги милдет — шахматка болгон мамлекеттик көңүл бурууну үзгүлтүксүз иштеген системага айлантуу. 500 мектеп балдардын кызыгуусун ойготсо, Улуттук шахмат академиясы алардын арасынан жөндөмдүү оюнчуларды даярдоого көмөктөшүшү керек. Ардагерлердин чемпионаты тажрыйбаны жана салтты сактоого кызмат кылса, демөөрчүлөр менен мамлекеттик органдардын кызматташтыгы бул иштердин туруктуулугун камсыз кылууга тийиш.

Шахматта кийинки жүрүштү алдын ала ойлонуу кандай маанилүү болсо, бул тармакты өнүктүрүүдө да бүгүн кабыл алынган чечимдин эртеңки натыйжасын эсептөө ошончолук зарыл. Азыркы демилгелердин чыныгы баасы бир нече жылдан кийин — мектептерден жаңы оюнчулар өсүп чыгып, алар өлкөнүн атынан эл аралык мелдештерге катышып, Кыргызстан шахматта туруктуу жыйынтык көрсөтө баштаганда билинет.

Нурлан КЫДЫКОВ, “Кут Билим”