АР БИР БАЛА ИЙГИЛИКТҮҮ БОЛО АЛАТ: БАШТАЛГЫЧ КЛАССТА ЖЕКЕЧЕ МАМИЛЕНИН МААНИСИ

Баланын келечегине ишеним мугалимдин бүгүнкү мамилесинен башталат

Менин ушул макаланы жазуума кээ бир окуучумун сабакта жана сабактан сырткары убактардагы баланын өсүп өнүгүп кетүүсү же өсө албай, жолдошторунан артта калып жатканы себеп болгондой..

Мектеп босогосун жаңы аттаган ар бир баланын жүрөгүндө чоң үмүт, дүйнөнү таанып-билүүгө болгон кызыгуу жана өзгөчө мүмкүнчүлүктөр жашайт. Бирок балдардын баары эле бирдей ой жүгүртпөйт, бирдей ылдамдыкта окубайт жана тапшырманы бирдей жол менен өздөштүрбөйт. Кээ бир окуучу тамганы бат таанып, оюн эркин билдирсе, экинчиси жөнөкөй сүйлөмдү окууга кыйналат. Бир бала математикалык эсептерди тез чыгарса, дагы бири ошол эле тапшырманы түшүнүү үчүн көбүрөөк убакытка муктаж болот.

Мына ушундай айырмачылыктар башталгыч класстагы мугалимдин ишине өзгөчө жоопкерчилик жүктөйт. Анткени мугалимдин милдети — окуу программасын гана аткаруу эмес, ар бир баланын жөндөмүн байкап, анын өнүгүшүнө шарт түзүү. Менин педагог катары көз карашымда, баланын ийгилиги анын баштапкы билим деңгээли менен гана өлчөнбөшү керек. Ийгиликтин чыныгы көрсөткүчү — баланын кечээки өзүнөн бүгүн бир кадам алдыга жылышы.

Ар бир бала — ар башка дүйнө

Башталгыч класста иштеген мугалим катары балдардын мүнөзү, кабыл алуу жөндөмү, кызыгуусу жана үй-бүлөлүк шарттары ар түрдүү экенин жакшы түшүнөбүз. Ошого карабастан, билим берүүдө кээде бардык окуучуга бирдей талап коюу, бирдей убакыт берүү жана бирдей жыйынтык күтүү көрүнүштөрү кездешет.

Сыртынан караганда мындай мамиле адилеттүү сезилиши мүмкүн. Бирок чындыгында бирдей мамиле дайыма эле адилеттүү натыйжа бербейт. Мисалы, окуганды жакшы өздөштүргөн балага кошумча чыгармачылык тапшырма керек болсо, окуудан артта калган балага жөнөкөй түшүндүрмө, көргөзмө курал же мугалимдин жеке жардамы зарыл болушу мүмкүн. Экөөнө тең бирдей тапшырма берип, бирдей убакыт талап кылуу алардын мүмкүнчүлүктөрүн толук ачууга дайыма эле жардам бербейт.

Бул жерде маанилүү бир жагдай бар: жекече мамиле деген окуучуларды жөндөмүнө жараша бөлүп, айрымдарын жогору, башкаларын төмөн баалоо эмес. Тескерисинче, ар бир баланын өзгөчөлүгүн эске алып, баарына билим алууга тең мүмкүнчүлүк түзүү.

Баанын артындагы баланы көрө билүү

Билим берүүдө баалоо зарыл. Бирок баланын билимин сан менен гана өлчөө анын чыныгы мүмкүнчүлүгүн толук көрсөтө албайт. Кээде төмөн баа алган окуучу сабакка кызыкпай калгандай көрүнөт. Чындыгында, ал түшүнбөй калуудан коркуп, суроо берүүгө уялышы мүмкүн. Айрым балдар жоопту билип турса да, класстын алдында сүйлөгөндөн тартынышат. Бара бара ал бала баарына кол шилтейтта акырын гана жүрүп калат.. Бирок анын ошол бойдон жок болуп кетишине биз мугалимдер, тарбиячылар жол бербешибиз керек.. Кээ бирлери тапшырманы аткарууга көп убакыт короткондуктан, билимин көрсөтүүгө жетишпей калышат.

Мындай учурларда мугалим өзү үчүн маанилүү суроолорду коюшу керек: окуучу эмнени түшүнбөй жатат? Ага кандай жардам керек? Анын кызыгуусун кантип ойготууга болот? Тапшырманын өзүн өзгөртүү керекпи же түшүндүрүү ыкмасынбы?

Тилекке каршы, кээде окуучунун катасы анын жөндөмсүздүгүнүн далили катары кабыл алынат. «Сен эмнеге түшүнбөйсүң?», «Классташың жасап жатпайбы!» деген сыяктуу сөздөр баланын өзүнө болгон ишенимин солгундатып коюшу мүмкүн. Мугалим үчүн бул жөн гана эскертүү болушу ыктымал, бирок бала аны өзүнүн мүмкүнчүлүгүнө берилген баа катары кабыл алышы мүмкүн.

Ошондуктан баланы башка окуучу менен эмес, өзүнүн мурунку жетишкендиги менен салыштыруу туура. «Кечээ бул сөздү окуй албай жаттың эле, бүгүн өз алдынча окудуң» молодец! деген баалоо баланын аракетин көрүүгө жана андан ары өнүгүүгө шыктандырат.

Жекече мамиле — кошумча түйшүк эмес, кесиптик чеберчилик

Кээ бир мугалимдер жекече мамилени иш жүзүнө ашыруу кыйын экенин айтышат. Муну түшүнүүгө болот: класста окуучулар көп, убакыт чектелүү, окуу программасынын талабы бар. Ар бир бала менен өзүнчө узак иштөө дайыма эле мүмкүн эмес. Бирок жекече мамиле ар бир окуучуга өзүнчө сабак өтүү дегенди билдирбейт.

Мисалы, бир эле теманы түшүндүрүүдө сүрөттөрдү, карточкаларды, оозеки суроолорду жана практикалык тапшырмаларды колдонууга болот. Окуучуларга тапшырманы аткаруунун ар кандай деңгээлин сунуштоо да натыйжалуу. Бир бала сөздөрдү туура окууга машыкса, экинчиси ошол сөздөрдөн сүйлөм түзүп, үчүнчүсү чакан текст жазышы мүмкүн. Максат жалпы бойдон калат, бирок ага жетүүнүн жолу окуучунун даярдыгына жараша айырмаланат.Ошол учурда ар бир баланын жеке, элде жоктогудай талантын, же жөндөмүн белгилеп коюу сөзсүз жемишин берет деп ойлойм.

Ошондой эле сабак учурунда ар бир баланын катышуусуна көңүл буруу маанилүү. Дайыма кол көтөргөн окуучуларды гана сурап, унчукпай отургандарды көз жаздымда калтырсак, алардын билимин жана кыйынчылыгын байкай албайбыз. Айрым балдарга жооп берүүгө кошумча убакыт берүү, жуп менен иштетүү же алдын ала даярданууга мүмкүнчүлүк түзүү жетиштүү жардам болушу мүмкүн.

Мугалимдин чеберчилиги бардык баладан бирдей жыйынтыкты бир убакта талап кылууда эмес, алардын ар бирин өнүктүрө турган ыкманы табууда көрүнөт.

Жоопкерчилик мугалимде гана эмес..

Ар бир баланын ийгилигине мугалимдин таасири чоң. Бирок баланын өнүгүшүн толугу менен мугалимдин мойнуна жүктөө туура эмес. Окуучунун билим алуусуна үй-бүлөдөгү мамиле, ден соолугу, эмоционалдык абалы, окуу куралдарынын жетиштүүлүгү жана үй тапшырмасын аткарууга түзүлгөн шарттар да таасир этет.

Кээ бир ата-энелер баласынын баасына гана көңүл буруп, анын эмнени үйрөнгөнүнө, эмнеге кызыгарына жетиштүү маани бербей калышат. Башкалары баласын классташтары же бир туугандары менен салыштырып, андан ашыкча жыйынтык күтүшөт. Мындай мамиле баланын окууга болгон кызыгуусун төмөндөтүшү мүмкүн.

Экинчи жагынан, мектептеги бардык кыйынчылыкты үй-бүлөдөн көрүү да жаңылыштык. Мугалим баланын окуудагы жетишпестигин байкаганда, аны күнөөлөбөй, ата-эне менен кызматташууга аракет кылышы керек. «Балаңыз сабакты билбейт» деп айтуунун ордуна, «Келгиле, кайсы темада кыйналып жатканын аныктап, биргелешип жардам берели» деген мамиле алда канча пайдалуу.

Бүгүнкү билим берүүдө формалдуу отчеттуулукка жана сандык көрсөткүчтөргө ашыкча көңүл буруу коркунучу да бар. Кээде мугалим окуучунун чыныгы түшүнүгүн тереңдетүүдөн көрө, программаны өз убагында бүтүрүүгө көбүрөөк күч жумшайт. Бирок теманы үстүртөн өздөштүргөн бала кийинки баскычта сөзсүз кыйынчылыкка туш болушу мүмкүн. Ошондуктан окуу программасын аткаруу менен баланын билимди чындап өздөштүрүшүнүн ортосундагы тең салмак сакталууга тийиш.

Ийгилик ишенимден башталат

Башталгыч класстагы баланын өзүнө болгон ишеними — анын кийинки билим алуусуна таасир этүүчү маанилүү шарттардын бири. Бала ката кетиргенде шылдыңга алынбасын, суроо бергенде уялбасын жана жардам сураганда четке кагылбасын. Ката кетирүү окуунун табигый бөлүгү экенин түшүнгөн окуучу жаңы нерсени үйрөнүүгө көбүрөөк аракет кылат.

Мугалим ар бир баланын күчтүү жагын табууга умтулушу керек. Бир окуучу сүрөт тартууда, экинчиси эсеп чыгарууда, үчүнчүсү башкаларга жардам берүүдө өзүн көрсөтүшү мүмкүн. Ушул жөндөмдөрдү байкап, баланы колдоо анын өзүнө болгон ишенимин бекемдейт. Бирок колдоо негизсиз мактоо менен чектелбеши керек. Баланын аракети, жетишкендиги жана кийинки кадамы так көрсөтүлгөндө, мактоо өнүктүрүүчү мааниге ээ болот.

Менин оюмча, ийгиликтүү мугалим — эң көп окуучуга жогорку баа койгон мугалим гана эмес. Ал — класстагы ар бир баланын мүмкүнчүлүгүн көрө билген, кыйынчылыктын себебин түшүнүүгө аракет кылган жана окуучусуна өз күчүнө ишенүүгө жардам берген педагог.

Жыйынтык

Ар бир бала ийгиликтүү боло алат деген ой бардык окуучу бирдей баа алышы керек дегенди билдирбейт. Бул — ар бир баланын өнүгүүгө укугу бар экенин, анын жөндөмү бүгүнкү жетишкендиги менен эле чектелбей турганын моюнга алуу.

Башталгыч класста берилген билим менен кошо баланын жүрөгүндө өзүнө болгон ишеним, эмгекке болгон кызыгуу жана жаңы нерсени үйрөнүүгө умтулуу калыптанат. Эгер мугалим окуучунун кыйынчылыгын кемчилик катары гана кабыл албастан, аны өнүгүүнүн баштапкы чекити катары көрө алса, билим берүү өзүнүн чыныгы максатына жакындайт.

Ошондуктан ар бир педагог өзүнө бир суроо берип турушу зарыл: «Мен бүгүн бардык баладан бирдей жыйынтык талап кылдымбы же ар биринин алдыга жылышына жардам бердимби?»

Бул суроого чынчыл жооп берүү — мугалимдин кесиптик өсүшүнүн да, баланын ийгилигинин да башаты. Анткени баланын келечегине жол ачкан нерсе — анын бүгүнкү баасы гана эмес, ага ишенген, түшүнгөн жана туура багыт көрсөткөн чоңдордун мамилеси деген ишеничтемин..

Г.Зикирова,

Манас шаары,

Сузак району ,

№75 Улугбек атындагы мектебинин
башталгыч классынын мугалими