АСАН ЖАКШЫЛЫКОВДУН АДАБИЯТТАГЫ 60 ЖЫЛДЫГЫНА АРНАЛГАН СӨЗ

  • 16.11.2026

Акылбек Жапаров,

КР Минкабдын мурдагы төрагасы

Урматтуу Асан агай!

Урматтуу калемгерлер, окумуштуулар, агай-эжелер, студенттер жана кадырлуу коноктор!

Бүгүн биз жакшы саамалыкка чогулуп отурабыз.

Кыргыз Республикасынын эл жазуучусу Асан Жакшылыковдун адабияттагы алтымыш жылдык чыгармачылык жолун белгилеп, жыйырма бир томдук чыгармалар жыйнагынын бет ачарына күбө болуп жатабыз. АСАН ЖАКШЫЛЫКОВДУН АДАБИЯТТАГЫ 60 ЖЫЛДЫГЫНА АРНАЛГАН СӨЗ

АСАН АГАЙ, СИЗДИ УШУЛ ЧОҢ ЭМГЕГИҢИЗ МЕНЕН ЧЫН ЖҮРӨГҮМДӨН КУТТУКТАЙМ!

Алтымыш жыл деген аз убакыт эмес. Ушул мезгилде канча муун алмашты, канча заман өзгөрдү. Советтер Союзунун доорун да көрдүк, анын тараганын да көрдүк. Андан бери эгемен мамлекетибизди түптөп, далай кыйынчылыкты баштан өткөрдүк.

Сиз болсо ошол жылдардын баарында калемиңизди таштабай, элдин турмушун, адамдардын мүнөзүн, кыргыздын кубанычы менен кайгысын жазып келе жатасыз.

Мен да акыркы жылдары китеп жазуунун түйшүгүн бир аз түшүнүп калдым. Кээде бир ойду кагазга түшүрөсүң, эртеси кайра окусаң, көңүлүңө жакпай калат. Оңдойсуң, кайра жазасың.

Анан жыйырма бир томду карап туруп ойлондум: Асан агай ушунча жыл канча жолу жазып, канча жолу оңдоп, канча адамдын тагдырын өз жүрөгүнөн өткөрдү экен?

Жакында берген маегиңизде:

«ЭЛДИН СЫНООСУНА АДАБИЙ АК ЭМГЕГИМДИ ТАРТУУЛАДЫМ», — ДЕПСИЗ.

Ушул сөзүңүз мага жакты.

Алтымыш жыл эмгектенип, эми анын баасын эл берсин деп отурасыз.

Мен үчүнчү томуңуздагы «Элет аңгемелерин» окуп, кээ бир жеринде күлүп, кээ бир жеринде өзүм да ойлонуп калдым. АСАН ЖАКШЫЛЫКОВДУН АДАБИЯТТАГЫ 60 ЖЫЛДЫГЫНА АРНАЛГАН СӨЗ

АЙРЫКЧА, «ЧОҢ КЫЗМАТКЕР» ДЕГЕН АҢГЕМЕҢИЗ МАГА ТҮЗ ЭЛЕ ТИЙГЕНДЕЙ БОЛДУ.

Турдукожо деген кадырлуу адам дүйнөдөн кайтат. Анын жалгыз уулу Бакыткелди чоң кызматта иштейт экен. Атасынын сөөгүн коюуга келе албай, кыркылыгына араң жетет.

Ошондо Садык деген карыя аны элдин көзүнчө сөзгө тартат.

Адегенде кызматын сурайт. Анан:

«ДЕГИ БУДЁННЫЙ ЧОҢБУ, ЖЕ СЕН ЧОҢСУҢБУ?» — деп суроо берет.

Бакыткелди, албетте, Будённыйдын кызматы чоң экенин айтат.

Анда Садык карыя:

«БУДЁННЫЙ БИЗДИН КОНЕЗАВОДГО ЭКИ-ҮЧ ЖОЛУ КЕЛИП КЕТТИ. А СЕН ӨЗ АТАҢДЫ КӨМГӨНГӨ ДА КЕЛЕ АЛБАДЫҢ. ДЕМЕК, СЕНИН КЫЗМАТЫҢ АНДАН ДА ЧОҢ ЭКЕН ДА», — деген мааниде жооп кайтарат.

Эми ушуга эмне дейсиң?

Карыя аны урушкан жок. Акыл үйрөтүп, узун насаат айткан жок. Бир ооз сөз менен өзүнүн абийирине бет келтирди.

Анан акырында:

«Бизге, балам, аман жүргөнүңөр олжо», — деп коёт.

Кыргыздын аксакалдарынын сөзү ушундай болгон экен да!

Какшык да бар, тарбия да бар, мээрим да бар.

Мен өзүм отуз жылдан ашык мамлекеттик кызматта жүрдүм. Министр, депутат, өкмөт башчы болуп иштеген күндөрүм болду.

Кээде бир күндө он жыйынга катышып, жүздөгөн документтерге кол коюп, кечинде үйгө араң жеткен учурлар болгон.

Ошондо биз деле «жумуш көп, убакыт жок» деп шылтоо кылабыз.

Ушул аңгемени окуп отуруп, Садык карыя мага да суроо берип жаткандай сезилди.

Чынында, адам кызматта жүргөндө өзүнө сырттан караганга убакыт таба бербейт экен.

КЭЭДЕ ЖАНЫҢДАГЫ КЫЗМАТКЕРЛЕР АЙТА АЛБАГАН СӨЗДҮ БИР ЖАЗУУЧУНУН АҢГЕМЕСИНЕН УГАСЫҢ.

Асан агайдын калеминин күчү ушунда болсо керек.

Менимче, «ЧОҢ КЫЗМАТКЕРДИ» БИЗДИН ЖЕТЕКЧИЛЕРГЕ, АЙРЫКЧА ЖАҢЫДАН КЫЗМАТКА КЕЛГЕН ЖАШТАРГА ОКУТСА ПАЙДАЛУУ БОЛМОК.

Дагы бир кызыктуу чыгармасы — «Сейдикерим», анын уландысы «Сый».

Беш кызы бар киши өзүн тукумсуз сезип жүрөт.

КЫЗЫК, БЕШ БАЛАНЫН АТАСЫ БОЛУП ТУРУП, ТУКУМУМ ЖОК ДЕЙТ!

Уулдуу болом деп экинчи жолу үйлөнөт. Акыры уулдуу да болот.

Бирок жашоо ага башка сабак берет.

Кийин кыздары чоңоюп, билим алып, турмуш куруп, атасын сыйлап тосуп алышат.

Неберелери гүл көтөрүп, «таятам келди» деп алдынан чыгышат.

Ошондо Сейдикеримдин жүрөгү толкуп:

«О, ТУЯКТАРЫМ, О ТУКУМДАРЫМ!» — деп жиберет.

Мурда кыздарын тукум катары толук баалай албаган киши эми алардын баары өзүнүн канынан жаралганын, өзүнүн уландысы экенин жүрөгү менен түшүнүп жатат.

Асан агай муну эч кандай насаат айтпай эле жеткириптир.

Биздин коомдо мындай түшүнүктөр аз болгон эмес. Бүгүн да айрым жерлерде кездешет.

Азыр болсо кыргыз кыздары дүйнөнүн мыкты университеттеринде окуп, илимде, ишкерликте, мамлекеттик кызматта ийгиликтерге жетишип жатышат.

Өзүмдүн да кыздарым, неберелерим бар. Алардын келечеги жөнүндө ойлонгондо, баланын уул же кыз болгонуна эмес, кандай билим алып, кандай адам болуп өсүп жатканына көбүрөөк маани беришибиз керек деп эсептейм.

АДАМ КЭЭДЕ ӨМҮР БОЮ КАРМАНЫП КЕЛГЕН ТҮШҮНҮГҮНҮН ЖАҢЫЛЫШ ЭКЕНИН ӨЗ БАЛДАРЫНЫН ТУРМУШУНАН КӨРҮП ТҮШҮНӨТ ТУРА.

Муну жазуучу абдан жөнөкөй, бирок таасирдүү берген.

Асан агайдын «Кодура» деген аңгемесинде болсо башка көрүнүш бар.

Бир кишинин жеринин четине өзү айдабаган буудай өсүп калат. Аны сугарып, түшүмүн алам деп жүрсө, башка бирөө келип, «мен да сугаргам, бул меники» деп чыгат.

Экөө талашып жатканда үчүнчү адам — Сүйүмкан келип, «мен да малдан кайтарып жүргөм» деп энчи сурайт.

Акыры үчөө бөлүшүп алышат.

ЭЧ КИМИСИ АЙДАП СЕППЕГЕН БИР АЗ БУУДАЙ ҮЧҮН ҮЧ КИШИ БИРИ-БИРИ МЕНЕН УРУШКАНГА ЧЕЙИН БАРАТ.

Мындайды биз кайдан гана көргөн жокпуз?

Айрыкча токсонунчу жылдары, менчиктештирүү башталганда, жер, мүлк, ишканалар бөлүштүрүлгөндө далай талаш-тартыштар болду.

Кээ бирөөлөр өмүр бою иштеген ишканаларынан ажырады. Башкалары ошол ишканаларга ээ болуп калды.

Биз ошол мезгилде жаңы экономикалык түзүлүш курабыз, жеке менчикти киргизебиз, базар экономикасына өтөбүз деп иштедик.

БИРОК КИЙИН ТҮШҮНДҮК: МЫЙЗАМДЫ ӨЗГӨРТКӨН МЕНЕН АДАМДЫН АҢ-СЕЗИМИ ДАРОО ӨЗГӨРБӨЙТ ЭКЕН.

Советтик түзүлүш кетти. Жеке менчик пайда болду. Жаңы байлар, жаңы ишкерлер чыкты.

Бирок ач көздүк, көрө албастык, бири-биринен өйдө болууга умтулуу жоголуп кеткен жок.

Ошол эле учурда элибиздин айкөлдүгү, боорукерлиги, бир кыйынчылык келгенде бири-бирине жардам бергени да сакталып калды.

ӨКМӨТТӨР ӨЗГӨРӨТ, МЫЙЗАМДАР ӨЗГӨРӨТ, КООМДУК ТҮЗҮЛҮШ ӨЗГӨРӨТ. АДАМДЫН МҮНӨЗҮ БОЛСО АНЧАЛЫК ТЕЗ ӨЗГӨРБӨЙТ ЭКЕН.

Асан агай муну бир кодураны талаштырган үч каарман аркылуу эле көрсөтүп коюптур.

Урматтуу замандаштар!

Биз эгемендик алганда алдыбызда чоң үмүт турган.

Өз жерибизге өзүбүз ээ болуп, мамлекетибизди өнүктүрөбүз, элибиздин турмушун оңдойбуз дедик.

Бирок ал жол оңой болгон жок.

Заводдор токтоду. Айылдарда жумуш азайды. Миңдеген мекендештерибиз бөтөн өлкөлөргө иш издеп кетти.

Бай менен кедейдин ортосундагы айырмачылык күчөдү. Коомдо адилеттүүлүк тууралуу көп суроолор пайда болду.

Биз саясий толкундоолорду да, оор экономикалык кризистерди да баштан өткөрдүк.

Мен ошол жылдардын көбүн мамлекеттик башкаруунун ичинде өткөрдүм.

КЭЭДЕ ЖАКШЫ ЧЕЧИМ КАБЫЛ АЛДЫК, КЭЭДЕ ЖАҢЫЛДЫК. КЭЭДЕ ТУУРА ДЕП ОЙЛОГОН ИШИБИЗ КҮТКӨН ЖЫЙЫНТЫКТЫ БЕРГЕН ЖОК.

Мен өз эмгектеримде, айрыкча «Кыргыз жолу» китебимде ушул тажрыйбаны кайра карап, эмнеден жаңылганыбызды, эмнеге жетишкенибизди түшүнүүгө аракет кылдым.

Асан агай болсо ошол мезгилди башка көз менен караптыр.

Мен бир жылды эстесем, кандай бюджет кабыл алганбыз, кандай чечим чыгарганбыз, кайсы маселени чечкенбиз деп эстейм.

Асан агай ошол эле жылдардагы айылдын турмушун, адамдардын сүйлөгөн сөзүн, бири-бирине жасаган мамилесин жазып калыптыр.

КЭЭДЕ БИЗ САНДАРДЫ ЭСТЕП, ОШОЛ САНДАРДЫН АРТЫНДА ЖАШАГАН АДАМДАРДЫ УНУТУП КОЁТ ЭКЕНБИЗ.

Ушул жагынан адабият бизге керек экен.

Асан агайдын «Алтын доорду аздектеген ойлорунда» бир таамай сөз бар:

«ЭЛДИН КАЙРАТЫ СЫНАЛДЫ, БИРОК КАНАТЫБЫЗ СЫНГАН ЖОК! КАНАТЫБЫЗ — КЫРГЫЗСТАН!»

Бул сөздүн артында эгемендик жылдарындагы элибиздин тагдыры жатат.

Чындыгында, кыргыз эли далай сыноону көрдү. Бирок мамлекеттүүлүгүн сактап калды. Кыйын күндөрдө да биримдикке умтулуп, келечектен үмүт үзгөн жок.

Асан агай, Сиздин ушул эле үчүнчү томуңуздан дагы бир кызыктуу ойго токтолдум.

Ат-Башыдагы КОШОЙ-КОРГОНГО барганыңыз жөнүндө жазыпсыз.

Ошол жерде Манас атабыздын жанындагы Кошой менен Көкөтөйдүн ордун өзгөчө белгилепсиз.

«МАНАС УШУ КОШОЙ МЕНЕН КӨКӨТӨЙ ӨҢДҮҮ ЖУРТ АТАЛАРЫНЫН КОЛДООСУ МЕНЕН МАНАС МАНАС БОЛГОН», — ДЕПСИЗ.

Мен ушул сөзүңүзгө өзгөчө маани бердим.

Биз кээде тарыхты бир баатырдын эрдиги аркылуу гана түшүндүрүп коёбуз.

Бирок «Манас» эпосун карасак, Манастын жанында Кошойдун кадыр-баркы, Бакайдын акыл-кеңеши, Каныкейдин көрөгөчтүгү турат.

Манас элди чогулткан, башын бириктирген. Бирок ошол элдин биримдигин сакташ үчүн акылман адамдардын кеңеши, сабыры, алысты көрө билгени да керек болгон.

МЕНИМЧЕ, ЭПОСТУН БҮГҮНКҮ КҮНГӨ БЕРГЕН ЭҢ ЧОҢ САБАКТАРЫНЫН БИРИ УШУЛ.

Мамлекеттик кызматта жүрүп мунун маанисин жакшы түшүндүм.

Кээде чоң жыйында отургандардын баары макул боло берет. Бирок бир адам чыгып, «жок, бул чечим туура эмес, башкача кылышыбыз керек» десе, ошол каршы пикир көбүрөөк пайда алып келген учурлар болот.

ЖЕТЕКЧИ ТУУРА КЕҢЕШТИ УГА БИЛБЕСЕ, ӨЗҮНҮН ЭЛЕ ОЮН ТУУРА КӨРҮП КАЛАТ.

Ал эми Манастын жанында Кошой, Бакай өңдүү акылмандар турган.

Асан агай, Сиздин Кошой жөнүндө жазганыңыз мага ушуну кайра эске салды.

Бул жерде Асан агайдын «Манас» эпосуна жана манасчылык өнөргө жасаган өзүнүн көп жылдык эмгегин да өзгөчө белгилеп кетким келет. Сиз «Манасты» жөн гана өткөн доордун көркөм эстелиги катары карабастан, бүгүнкү коомду бириктире турган руханий күч, улуттук эс тутумдун жана муундар байланышынын өзөгү катары түшүнүп, аны эл арасына жайылтууга олуттуу салым кошуп келе жатасыз.

«Манас эли» коомдук бирикмесинин ишмердүүлүгү да ушул багыттагы маанилүү демилгелердин бири. Жыл сайын уюштурулуп келе жаткан он сегиз күндүк Манас айтуу иш-чарасы — эпосту китеп бетинде гана калтырбай, жандуу айтуучулук салт аркылуу элге жеткирүүнүн, манасчылардын өнөрүн даңазалоонун жана жаш муундун көңүлүн улуттук мураска буруунун өзгөчө үлгүсү. Ал эми «Соң-Көлдү Манас жердеген» фестивалы Манастын дүйнөсүн кыргыздын ыйык жерлери, тарыхый эс тутуму жана элдик маданияты менен байланыштырган мазмундуу демилге катары бааланууга тийиш.

Менимче, бул иштердин мааниси иш-чара өткөрүү менен гана чектелбейт. Алар «Манасты» угуп, түшүнүп, андагы адамдык наркты, элдик биримдикти, акылмандыкты жана мекенчилдикти бүгүнкү жашообузга алып келүүгө багытталган. Жазуучунун калеми менен коомдук демилгенин айкалышы улуттук мурасты сактоонун да, аны кийинки муунга өткөрүүнүн да маанилүү жолу.

Дагы бир жагын караңыздар.

«Манаста» Каныкей Манастан калган мурасты, Семетейдин өмүрүн, элдин эртеңки үмүтүн сактап калууга аракет кылат. Кийин Семетей, Сейтек аркылуу окуя уланат.

Демек, кыргыз эли байыртан эле адамдын артында эмне каларын, кийинки муунга эмнени өткөрүп берерин ойлонгон.

БААТЫРДЫН ЭРДИГИ ЭЛДИН ЭСИНДЕ КАЛСА, ЖАЗУУЧУНУН ЭМГЕГИ КИТЕБИНДЕ КАЛАТ. БИРОК ЭКӨӨНҮ ТЕҢ КИЙИНКИ МУУНГА ЖЕТКИРБЕСЕК, АКЫРЫНДАП УНУТУЛАТ.

Ошондуктан бүгүнкү жыйырма бир томдуктун жарык көрүшү өзгөчө маанилүү.

Асан агай «Манастагы» Кошойдун ордун эскерип, биздин өзүбүздүн тарыхый мурастарыбызга кандай мамиле кылып жатканыбызды сураптыр.

Бул суроо бүгүн да актуалдуу.

Биз «Манасты» сыйлайбыз, бирок жаштарыбыз аны канчалык окушат? Кошой менен Бакайдын ким болгонун, Каныкейдин кандай кыйынчылыктарды башынан өткөргөнүн канчалык билишет?

Ошол эле суроону азыркы кыргыз адабиятына да берсек болот.

БИЗ ЖАЗУУЧУЛАРЫБЫЗДЫ МААРАКЕСИНДЕ КУТТУКТАП, КИТЕПТЕРИН ЧЫГАРАБЫЗ. БИРОК АЛ КИТЕПТЕРДИ ЖАШТАР ОКУП ЖАТАБЫ?

Урматтуу агай-эжелер, студенттер!

Менимче, бүгүн ушул суроону да өзүбүзгө беришибиз керек.

Кыргыз тилин сактайбыз деп көп айтабыз. Бирок тилдин байлыгын сакташ үчүн ошол тилде жазылган чыгармаларды окушубуз керек.

Асан агайдын аңгемелериндеги кыргыздын сөзүн, тамашасын, какшыгын караңыздар.

Кээде бир сүйлөмдүн ичинде бүтүндөй бир адамдын мүнөзү жатат.

Мындай сөз байлыгын сактап калуу — биздин да милдетибиз.

Азыр дүйнө тез өзгөрүп жатат. Балдарыбыз интернеттен билим алып, жасалма интеллектти пайдаланып, бир нече тилде эркин сүйлөп жатышат.

Бул жакшы. Биз дүйнөдөн артта калбашыбыз керек.

Бирок ошол эле балдар кыргызча жакшы сүйлөп, өз элинин адабиятын да түшүнүшү зарыл.

ОТУЗ-КЫРК ЖЫЛДАН КИЙИН БИЗДИН НЕБЕРЕЛЕРИБИЗ «ЭЛЕТ АҢГЕМЕЛЕРИН» ОКУГАНДА, АНДАГЫ КЫРГЫЗДЫН ТАМАШАСЫН, СӨЗДҮН АСТЫНДАГЫ МААНИСИН АЗЫРКЫДАЙ ТҮШҮНӨ АЛЫШАБЫ?

Менимче, ушуну азыртан ойлонушубуз керек.

Кыргыз улуттук университетинин жетекчилигине жана студенттерине да ушул жагынан бир сунуш айткым келет.

Асан агайдын жыйырма бир томдугунун негизинде адабий окууларды, студенттик талкууларды уюштурсаңыздар жакшы болмок.

Китептердин электрондук жана аудио нускаларын даярдап, чет өлкөлөрдө жүргөн кыргыз жаштарына да жеткирүүгө аракет кылалы.

Анткени бүгүн жыйырма бир томду басып чыгаруу менен иш аяктабайт.

ЭМИ ОШОЛ КИТЕПТЕР ӨЗ ОКУРМАНЫН ТАБЫШЫ КЕРЕК.

Мен бул жерде отурган жаштарга да кайрылгым келет.

Асан агайдын үчүнчү томунан «Чоң кызматкерди», «Сейдикеримди» же «Кодураны» окуп көргүлө.

Анан ошол каармандарга окшогон адамдарды азыркы турмуштан издеп көргүлө.

Менимче, көп табасыңар.

БАЛКИМ, ӨЗҮҢӨРДҮ ДА ТААНЫП КАЛАРСЫҢАР.

Урматтуу Асан агай!

Бүгүн Сиздин чыгармачылыгыңызга окумуштуулар, адабиятчылар кеңири баа берип жатышат.

Мен адабият сынчысы эмесмин.

Мамлекеттик кызматта көп жыл иштеген, эгемендиктин кыйынчылыктарын көргөн, эми ошол жылдарга кайра кайрылып, ой жүгүртүп жүргөн окурман катары өзүмдүн таасирлеримди бөлүштүм.

Сиздин чыгармаларыңыздан өзүм билген адамдарды, биз жашаган мезгилди, кыргыздын мүнөзүн көрдүм.

АДАМДЫН КЕМЧИЛИГИН ЖАЗЫП ЖАТЫП, АГА БОЛГОН МЭЭРИМИҢИЗДИ ЖОГОТПОГОНУҢУЗ МАГА ӨЗГӨЧӨ ЖАКТЫ.

Алтымыш жыл калем кармап, жыйырма бир томду окурманга тартуулоо — ар кимдин колунан келе турган иш эмес.

Бул чоң талантты, чыдамкайлыкты, эң башкысы, өз элиңди сүйүүнү талап кылат.

Жыйырма бир томдукту жарыкка чыгарууга салым кошкон Жумадин Кадыровго, «Улуу Тоолор» басмасынын жамаатына, редакциялык кеңештин мүчөлөрүнө, Сиздин үй-бүлөңүзгө жана бардык эмгектештериңизге ыраазычылык билдирем.

Асан агай!

Биздин ата-бабаларыбыз «Манасты» муундан-муунга айтып, бүгүнкү күнгө жеткиришти.

СИЗ ДА ӨЗҮҢҮЗДҮН ДООРУҢУЗДУ, ЭЛДИН ТУРМУШУН, КЫРГЫЗДЫН СӨЗҮН КИЙИНКИ МУУНДАРГА КАЛТЫРЫП ЖАТАСЫЗ.

Эми ошол эмгегиңизди жаштар окуп, изилдеп, өз балдарына өткөрүп берсин.

Ден соолугуңуз чың, өмүрүңүз узун болсун!

Үй-бүлөңүздүн, жакындарыңыздын, окурмандарыңыздын сый-урматына бөлөнүп жүрө бериңиз!

Дагы далай жакшы чыгармаларды жазып, элибизди кубанта бериңиз!

Бүгүнкү мааракенин чакыруу кагазына жакшы сөз жазылыптыр:

«АСЫЛ ОЙ, АК СӨЗ, АДАЛ ИШ!»

Асан агай, Сиздин алтымыш жылдык чыгармачылык эмгегиңизге ушул сөздөр жарашат экен.

АСЫЛ ОЮҢУЗ, АК СӨЗҮҢҮЗ, АДАЛ ЭМГЕГИҢИЗ КЫРГЫЗ ЭЛИНЕ КЫЗМАТ КЫЛА БЕРСИН!

МААРАКЕҢИЗ КУТ БОЛСУН!

БААРЫҢЫЗДАРГА ЧОҢ РАХМАТ!

 

Бөлүшүү