СЕЛЕКЦИЯ ОРГАНИЗМДЕРДИН МАДАНИЙ ФОРМАЛАРЫНЫН ӨЗГӨРҮҮ ЖОЛУ (БИОЛОГИЯ, 9-КЛ.)
- 07.10.2026
- 0
Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Кичи-Жаргылчак айылы
Чоң-Жаргылчак жалпы билим берүү мектебинин биология мугалими
Жолдошбек кызы Мээрим
САБАКТЫН ПЛАНЫ (5Е модели боюнча)
Предмети: Биология
Класс: 9-класс
Тема: Селекция организмдердин маданий формаларынын өзгөрүү жолу.
Сабактын узактыгы: 45 мүнөт
Сабактын тиби: Жаңы билим берүүчү сабак
| Негизги компотенттүүлүктөр | Предметтик компотенттүүлүктөр | Мазмундук тилкелер |
| Маалыматтык | Жандуу обьектилерди таануу жана баяндоо, илимий суроолорду коё билүү | Организм биологиялык система катары |
| Социалдык коммуникациялык | Кубулуштарды илимий түшүндүрүү | Организмден жогору турган системалар |
| Өзүн-өзү уюштуруу жана көйгөйлөрдү чечүү | Илимий далилдерди пайдалануу | Тирүү организмдердин көп түрдүүлүгү жана эволюция |
| Адам жана айлана чөйрө |
Сабактын максаттары : Билим берүүчүлүк: Окуучулар селекция илиминин маанисин түшүнүп, маданий өсүмдүктөр менен үй жаныбарларынын жапайы ата-тегинен айырмачылыктарын жана өзгөрүү себептерин (жасалма тандоо) аныктай алышат.
Өнүктүрүүчүлүк: Жапайы жана маданий формаларды салыштыруу аркылуу адамдын кийлигишүүсү организмдердин генетикасына жана сырткы көрүнүшүнө кандай таасир этерин логикалык жактан талдап, моделдештиришет.
Тарбиялык: Азык-түлүк коопсуздугун камсыздоодо селекциянын ролун баалап, келечектеги биотехнологиялык жетишкендиктерге карата жоопкерчиликтүү көз карашты калыптандырышат.
Керектелүүчү материалдар:ноутбук ,проектор,плакаттар,түстүү сүрөттөр
Контекст:Жеке,жергиликтүү,глобалдык.
Көндүмдөр:Байкоо,сүрөттөө, изилдөө, салыштыруу,баарлашуу, жыйынтык чыгаруу, анализдөө.
Сабактын планы:
| Этаптын № | Мазмуну |
| 1-этап: 1. Engage – Кызыктыруу (5 мүнөт)
| Максаты: Окуучулардын көңүлүн буруу жана «жапайы» менен «маданийдин» ортосундагы чоң айырманы көрсөтүү. «Тааныш бейтааныштар» викторинасы: Мугалим экрандан үч сүрөттү көрсөтөт: Ичке, куураган чөптөй болгон өсүмдүк (Теосинте). Кичинекей, даамы ачуу, жапайы дарбыз. Азуусу чоң, жырткыч карышкыр. Суроо: «Бул сүрөттөрдөгү организмдерди бүгүн биз күнүмдүк жашоодо кандай көрүнүштө билебиз?» Жооптор: 1 -> Жүгөрү, 2 -> Дарбыз, 3 -> Ит. Проблемалык суроо: «Жаратылышта жүгөрү өзүнөн өзү ушундай чоң, таттуу болуп өзгөрүшү мүмкүн беле? Эгер мүмкүн эмес болсо, аны ким жана кантип өзгөрттү?» |
| 2-этап: 2. Explore – Изилдөө (10–12 мүнөт)
| Максаты: Селекциянын механизмин (тандоо) практикалык оюн аркылуу түшүнүү. Топтук оюн: «Фермердин тандоосу» Класс чакан топторго бөлүнөт (ар бир топ – «Селекционерлер тобу»). Ресурс: Ар бир топко «Жапайы алманын» 20 даана сүрөтү же карточкасы берилет. Карточкаларда алмалардын мүнөздөмөсү жазылган (мисалы: «кичинекей бирок таттуу», «чоң бирок кычкыл», «курт түшкөн», «кызыл бирок даамсыз»). Тапшырма: Силердин максат – «Чоң жана Таттуу» алманын сортун чыгаруу. Колуңардагы 20 алманын ичинен кийинки жылы отургузуу үчүн болгону 2 эң жакшысын тандагыла. Тандалган экөөнүн «балдары» кандай болушу мүмкүн? (Божомолдогула). Бул процессти 10 жыл кайталаса эмне болот? Жыйынтык: Окуучулар керектүү белгилери барларын гана калтырып, калганын четтетүү (жасалма тандоо) аркылуу жаңы сорт пайда болорун түшүнүшөт. |
| 3-этап: 3. Explain – Түшүндүрүү (10–12 мүнөт)
| Максаты: Илимий терминдерди киргизүү жана селекциянын негиздерин түшүндүрүү. Мини-лекция жана схема: Мугалим Н.И. Вавиловдун борборлорун жана селекциянын негизги ыкмаларын түшүндүрөт. Селекция – (лат. selectio — тандоо) жаныбарлардын жаңы породаларын, өсүмдүктөрдүн жаңы сортун жана микроорганизмдердин штаммдарын чыгаруучу илим. Салыштыруу: Табигый тандалуу: Максаты – организмдин жашап кетиши. Кыймылдаткыч күчү – жаратылыш шарты. Жасалма тандоо (Селекция): Максаты – адамга керектүү белгини алуу. Кыймылдаткыч күчү – адам.
|
| 4-этап: 4. Elaborate – Тереңдетүү (10 мүнөт)
|  Максаты: Билимди чыгармачылык менен колдонуу жана келечекти моделдөө. Креативдүү долбоор: «Келечектин организми» Легенда: Жер шарында климат кескин өзгөрүп, суу өтө таңсык болуп калды. Силерге тапшырма – адамзатты ачкачылыктан сактап кала турган өсүмдүктүн же жаныбардын жаңы формасын «чыгаруу». Тапшырма: Баштапкы материал: Кадимки буудай же уй. Максат: Суусуз чөлдө жашай алган сорт же порода. Долбоор: Жаңы организмдин сүрөтүн тартып, ага ат коюп, анын кандай өзгөчөлүктөргө ээ экенин жазгыла. Мисалы: «Төө-Уй» (Төө сыяктуу суусуз көпкө чыдайт, бирок сүт берет) же «Кактус-Буудай» (Тикенектүү, сууну сактайт, бирок даны бар). Талкуу: Бул организмди чыгаруу үчүн селекционер кайсы касиеттерге көңүл бурушу керек эле? |
| 5-этап 5. Evaluate – Баалоо (5–7 мүнөт)
| Максаты: Сабакты жыйынтыктоо жана кайтарым байланыш. «Венн диаграммасы» (Логикалык талдоо): Окуучулар дептерге эки тегерек чийишет. 1-тегерек: Табигый тандалуу. 2-тегерек: Селекция (Жасалма тандоо). Кесилишкен жери: Экөөнүн окшоштугу (экөө тең тукум куучулукка жана өзгөргүчтүккө негизделет, экөө тең жаңы формаларды жаратат). Айырмасы: Максаты жана убактысы (селекция тез жүрөт, табигый тандалуу жай жүрөт). Рефлексия (Бир сөз): Бүгүнкү сабакты бир сөз менен сүрөттөп бергиле (Мисалы: «Тандоо», «Келечек», «Жүгөрү», «Жоопкерчилик»). Тапшырмалардын өзгөчөлүгү: «Тааныш бейтааныштар»: Окуучуларды таң калтыруу аркылуу сабакка киришет. Көбү жүгөрүнүн же дарбыздын түпкү ата-тегин көргөн эмес, бул визуалдык шок жаратат. «Фермердин тандоосу»: Селекциянын эң жөнөкөй механизмин (массалык тандоону) оюн түрүндө көрсөтөт. Окуучулар «тандоо» деген сөздүн артында кандай чоң эмгек жатканын түшүнүшөт. «Келечектин организми»: Фантазияны иштетүү менен бирге, окуучулар «пайдалуу белгилерди бекитүү» принцибин колдонууга мажбур болушат. Бул жөн гана сүрөт тартуу эмес, илимий негиздүү долбоорлоо.
|
