Клетканын түзүмү. Жаныбар жана өсүмдүк клеткасынын бөлүмдөрү кандай?

                                                                             Мугалимдин тажрыйбасынан

7-класс, биология

Мурдагы өтүлгөн тема: Клетканы кантип байкайбыз?

Бул күнүмдүк сабактын планы заманбап билим берүүдөгү 3С+1Е моделине жана СТЕМ (STEM) принциптерине негизделип иштелип чыккан. Сабак 45 мүнөткө созулат жана башка предметтер менен тыгыз байланышта өтөт. Химия сабагы менен байланыштырууда окуучулар йод, метилен көгү сыяктуу боёктордун жана целлюлоза, хлорофилл сыяктуу химиялык заттардын клеткага тийгизген таасирин үйрөнүшсө, инженерия багытында клетканын моделин түзүү жана аны баалоо көндүмдөрүн өнүктүрүшөт.

Сабактын максаты жана күтүлүүчү натыйжалар

Бул сабактын аягында окуучулар төмөнкүдөй билимге жана көндүмдөргө ээ болушат:

• Өсүмдүк жана жаныбар клеткаларынын негизги бөлүктөрүн (ядро, цитоплазма, клетка мембранасы ж.б.) атап, алардын кызматтарын так сүрөттөй алышат.
• Эки клетканын окшоштуктарын жана айырмачылыктарын (мисалы, клетканын чел кабыгы, хлоропласт жана вакуоль боюнча) салыштырышат.
• Практикалык иште микроскопту колдонуп, пияздын чел кабыгынын жана жаактын ички бетинин клеткаларын байкап, алардын моделге канчалык дал келгенин талдап, баалай алышат.

Алдын ала билим жана жаңылыш түшүнүктөрдү оңдоо

Окуучулар буга чейин клетканы микроскоп аркылуу гана байкоого болоорун, микроскоптун негизги бөлүктөрүн жана аны туура колдонуу ыкмаларын билишет. Бирок, мугалим сабак учурунда окуучулар арасында кездешүүчү төмөнкүдөй жаңылыш түшүнүктөргө өзгөчө көңүл буруп, аларды оңдойт:

1. Окуучулар вакуоль (клеткалык шире) жаныбар клеткаларында да өсүмдүк клеткасындагыдай чоң болот деп ойлошу мүмкүн.
2. Клетканын чел кабыгы (Cell Wall) менен клетка мембранасын (Cell Membrane) айырмалоодо кыйналышат.
3. Бардык клеткалар пияздын чел кабыгындай тик бурчтуу жана бирдей формада болот деген пикирде болушат. Ошондуктан, жаактын клеткалары туш келди жайылып кеткенин практикада көрүшү шарт.

Кеңири таралган туура эмес түшүнүктөр

Мугалим сабак өтүүдө окуучулардын аң-сезиминде калыптанып калган төмөнкүдөй ката түшүнүктөрдү илимий далилдер менен оңдошу керек:

• Вакуолдун көлөмү боюнча жаңылыштык: Окуучулар көбүнчө вакуоль (клеткалык шире) бардык клеткаларда бирдей болот деп ойлошот. Чындыгында, өсүмдүк клеткасында ал борбордук чоң орунду ээлейт, ал эми жаныбар клеткасында вакуолдор өтө майда, убактылуу же такыр жок болушу мүмкүн.
• Чел кабык менен мембрананы алмаштыруу: Көпчүлүк окуучулар клетканын сырткы катмарын бир эле нерсе деп кабыл алышат. Мугалим клетканын чел кабыгы (Cell Wall) өсүмдүктө гана болорун жана ал целлюлозадан туруп, катуу болорун, ал эми клетка мембранасы (Cell Membrane) бардык клеткаларда бар экенин жана ал ийкемдүү, тандап өткөрүмдүү болорун баса белгилеши зарыл.
• Клеткалардын формасы тууралуу түшүнүк: Пияздын клеткасын көргөн соң, окуучулар «бардык клеткалар кирпич сыяктуу түз түзүлүштө болот» деп кабыл алышат. Жаактын клеткаларын микроскоптон кароо аркылуу алардын формасы туш келди, тоголок же иретсиз болорун көрсөтүү бул жаңылыштыкты жоюуга жардам берет.
• Хлоропласттардын жайгашуусу: Окуучулар өсүмдүктүн бардык клеткаларында хлоропласт бар деп ойлошот. Практикалык иште пияздын чел кабыгынан хлоропласттарды таппай калганда, анын себебин түшүндүрүү маанилүү: пияздын бул бөлүгү жер астында өскөндүктөн жана күн нуру тийбегендиктен, ал жерде фотосинтез   жүрбөйт жана хлоропласттар болбойт.

Сабактын жүрүшү (3С+1Е модели боюнча)

1с Кызыгуу тартуу

Мугалим окуучуларды илимий суроолорго тартуу менен сабакты баштайт. Разминка иретинде: «Өсүмдүк клеткалары менен жаныбар клеткалары бирдейби? Кайсы клетка өсүмдүктүкү жана кайсы клетка жаныбардыкы экенин билесиңерби?» деген суроолор берилип, окуучулардын көңүлү бурулат.

2с  Түшүнүктү куруу

Бул бөлүктө далилдерди артыкчылыкка коюу менен теориялык негиздер түшүндүрүлөт. Өсүмдүк клеткасынын ядро, хлоропласт, митохондрия, клетканын чел кабыгы сыяктуу бөлүктөрү жана алардын кызматтары талкууланат.

Мугалимдин суроосу: окуучуларга ойлонуу үчүн: «Өсүмдүктүн кайсы бөлүктөрүндө хлоропласттары бар клеткалар болушу мүмкүн?» деген суроо узатылат.

Окуучунун жообу:»Хлоропласттар өсүмдүктүн күн нуру тийген жана фотосинтез процесси жүргөн жашыл бөлүктөрүндө гана болот. Негизинен алар жалбырактарда жана жаш өсүмдүктөрдүн жашыл сабактарында көп кездешет. Ал эми өсүмдүктүн жер астындагы бөлүктөрүндө, мисалы, пияздын чел кабыгынын клеткаларында хлоропласттар болбойт, себеби алар жер астында өсүп, күн нурунан ажырагандыктан фотосинтез жүргүзүшпөйт.

3с  Билимдерди бириктирүү

 Окуучулар теорияны практика менен бекемдешет. Коопсуздук эрежелерин сактоо менен пияздын чел кабыгынын жана жаактын ички бетинин клеткаларын (метилен көк менен боёп) микроскоптон байкашат.

Андан соң талкуу жүрөт:

Мугалимдин суроосу: «Эмне үчүн пияздын үлгүсүнө йод кошулду?»

Окуучунун жообу: Клеткалар жакшы көрүнүшү үчүн.

Мугалимдин суроосу: «Пияздын клеткасынан кайсы өзгөчөлүк көрүнбөдү?»

Окуучунун жообу: Хлоропласттар көрүнбөйт, себеби пияз жер астында өсөт жана фотосинтез жүргүзбөйт.

1Е  Билимди кеңейтүү

Сабактын жыйынтыктоочу бөлүгүндө жаныбар жана өсүмдүк клеткасынын айырмачылыктары менен окшоштуктары тереңдетилип талкууланат. Инженерия багытынын негизинде клетканын моделдери бааланып, күчтүү жана алсыз жактары аныкталат (мисалы, модель кадимки клетканын бөлүктөрүн аныктоого канчалык жардам бергени талданат). Жыйынтыгында клетканын түзүлүшү анын функциясына кандай таасир этери боюнча тыянак чыгарылат.

Үй тапшырмасы жана мугалимдин рефлексиясы

Окуучуларга үй тапшырмасы катары окуу китебин жана сабактан алган билимдерин пайдаланып, өсүмдүк жана жаныбар клеткаларынын айырмачылыктарын, окшоштуктарын көрсөткөн Венн диаграммасын же таблица чийип келүү берилет.

Сабак бүткөндөн кийин мугалим өзүн-өзү талдоо барагы

Сабактын күчтүү жактары (мисалы, окуучулар практикалык ишти коопсуздук эрежелерин сактоо менен аткарышы, клеткаларды визуалдык көрүүсү теманы терең түшүнүүгө жардам бергени) жана өркүндөтүүгө муктаж аймактар (мисалы, моделди баалоо боюнча талкууга көбүрөөк убакыт бөлүү, жаныбар клеткаларынын туш келди жайылышын түшүндүрүүдө кошумча материалдарды колдонуу зарылдыгы) белгиленет.

Курбанова Нургүл, №4 А. Эрматов мектебинин биология мугалими, Аксы району