ЖЕКЕ МЕКТЕПТЕР: МҮМКҮНЧҮЛҮКТӨН ЖООПКЕРЧИЛИККЕ ЧЕЙИН

Кыргызстанда жеке мектептердин көбөйүшүн жөн гана билим берүү тармагындагы бизнестин өсүшү деп кароо – маселени өтө жөнөкөйлөштүрүү. Бул көрүнүштүн артында мамлекеттин билим берүү инфраструктурасына болгон басымдын күчөшү, калктын санынын өсүшү, шаарларга көчүүнүн тездеши жана ата-энелердин билим берүүнүн сапатына болгон талабы турат. Бирок жеке сектор канчалык тез өссө, ага коюлган жоопкерчилик да ошончолук жогору болушу керек.

Анткени мектеп – кадимки коммерциялык кызмат көрсөтүүчү жай эмес. Бул жерде кардар менен кызмат көрсөтүүчүнүн ортосундагы мамиле жөн гана «акча төлөдүм – кызмат алдым» деген принципке сыйбайт. Мектептин алдында баланын коопсуздугу, билими, ден соолугу, социалдык чөйрөсү жана келечеги турат. Ошондуктан жеке мектептердин көбөйүшү мамлекет үчүн бир жагынан чоң мүмкүнчүлүк болсо, экинчи жагынан жаңы жоопкерчиликтерди жаратып жатат.

Кыргызстандын билим берүү системасындагы бүгүнкү эң олуттуу көйгөйлөрдүн бири – мектеп инфраструктурасына болгон суроо-талап менен аны камсыз кылуу мүмкүнчүлүгүнүн ортосундагы ажырым.

Демографиялык өсүш жана ири шаарлардагы урбанизация процесстери бул басымды улам күчөтүүдө. Айрыкча Бишкек жана Ош сыяктуу шаарларда жаңы конуштардын, турак жай массивдеринин кеңейиши менен мектептерге болгон муктаждык да өсүп жатат.

Мамлекеттик мектептерде орун жетишсиз болгон шартта айрым билим берүү мекемелеринин үч сменада иштеши, класстарда окуучулардын санынын 40–45тен ашып кетиши билим берүү сапатына гана эмес, балдардын мектептеги күнүмдүк шарттарына да таасирин тийгизет.

Мына ушундай шартта жеке мектептердин ролу өзгөрдү.

Мурда жеке мектептерди көбүнчө ата-энелердин тандоосу катары кабыл алуу мүмкүн болсо, бүгүн алар билим берүү инфраструктурасынын жалпы системасындагы өзүнчө маанилүү сегментке айланып баратат.

Учурда өлкө боюнча 346 жеке менчик мектеп иштейт. Анын ичинен Бишкек шаарында – 127, Ош шаарында – 79, аймактарда 140 мектеп бар. Бул мекемелерде ондогон миң окуучу билим алууда.

Бул сандарды жөн гана жеке мектептердин саны катары кароого болбойт.

Ар бир жеке мектеп – мамлекет курууга тийиш болгон мектептердин белгилүү бир бөлүгүнө түшкөн жүктү жеңилдеткен инфраструктура. Ар бир окуучу жеке мектепке өткөн сайын мамлекеттик мектептеги орунга болгон басым азаят. Ар бир жаңы жеке мектеп жаңы имаратка, жаңы кадрга жана жаңы жумуш орундарына болгон жеке инвестицияны билдирет.

Мындан тышкары, жеке сектор билим берүүдөгү жаңы усулдарды киргизүүдө да активдүү болуп келет. STEM багыттары, эл аралык билим берүү программалары жана башка заманбап методикалар айрым жеке мектептерде мамлекеттик секторго караганда ыкчамыраак колдонулуп жатканы жашыруун эмес.

Бирок дал ушул жерде негизги суроо пайда болот: жеке мектептер көбөйүп жатканы менен, алардын сапаты жана мыйзам алдындагы жоопкерчилиги ошол эле темпте өсүп жатабы?

Бул суроого жооп бир беткей эмес.

Жеке билим берүү секторунун негизги көйгөйү анын тез өсүшүндө эмес, өсүштү бирдей сапат стандарттары менен коштой турган механизмдердин жетишсиздигинде.

Бир мектеп заманбап имарат куруп, квалификациялуу мугалимдерди иштетип, окуучуга коопсуз жана сапаттуу шарт түзүп жатса, башка бир мекеме минималдуу талаптарды араң аткарып иштеши мүмкүн.

Экөөнүн тең аты – «жеке мектеп».

Бирок ата-эне үчүн алардын ортосундагы айырманы алдын ала аныктоо дайыма эле оңой эмес.

Сектордо бир нече көйгөй өзгөчө көңүл бурууну талап кылат.

Биринчиси – инфраструктура маселеси.

Айрым жеке мектептер атайын билим берүү мекемеси катары долбоорлонбогон имараттарда, анын ичинде адаптацияланбаган турак жайларда иштеп жатканы айтылып келет. Мектеп үчүн имараттын төрт дубалынын болушу жетиштүү эмес. Класстын аянты, жарыктандыруу, желдетүү, санитардык шарт, спорттук инфраструктура, тамактануу мүмкүнчүлүгү, эвакуация талаптары сыяктуу маселелер түздөн-түз баланын коопсуздугуна байланыштуу.

Экинчиси – кадр маселеси.

Жеке мектеп ачуу үчүн имарат табуу, ата-энелерге кызмат көрсөтүү жана окуу процессин уюштуруу мүмкүн. Бирок сапаттуу мектепти узак мөөнөттө кармап туруу үчүн туруктуу жана кесипкөй мугалимдер жамааты керек.

Базалык мугалимдер курамы жетишсиз болуп, мектеп сааттык ставка менен иштеген адистерге ашыкча көз каранды болуп калса, окуу процессинин туруктуулугуна шек жаралат. Мугалимдин мектеп менен болгон кесиптик байланышы канчалык бекем болсо, билим берүү процессинин сапаты да ошончолук туруктуу болот.

Үчүнчүсү – бизнес менен билим берүүнүн ортосундагы чек.

Жеке мектеп – ишкердик субъект. Муну тануунун кереги жок. Анын имараты, айлыгы, коммуналдык чыгымы, окуу жабдуулары жана башка чыгымдары бар. Демек, ал киреше табууга тийиш.

Бирок билим берүүдө киреше негизги максат болуп, баланын коопсуздугу менен билимдин сапаты экинчи планга түшүп калса, бул жерде бизнестин кадимки логикасы иштебейт.

Мектептин өзгөчөлүгү да ушунда: анын товарын текчеге коюп, сапатсыз болсо кайра кайтарып берүү мүмкүн эмес. Баланын жоготкон бир окуу жылынын ордун кийин толтуруу да оңой эмес.

Ушул жагынан алганда Ош облусундагы «Жаңы Билим» билим берүү комплексинин айланасындагы окуяны жөн гана бир жеке мекеменин мыйзам бузушу катары кабыл алуу жетишсиз.

Агартуу министрлигинин текшерүүсүндө олуттуу мыйзам бузуулар аныкталганы маалымдалган.

Эң олуттуу жагдайлардын бири – лицензиядагы окуучулардын саны менен реалдуу контингенттин ортосундагы чоң айырма.

Мекемеге күндүзгү окутуу формасы боюнча 100 окуучуга уруксат берилгенине карабастан, иш жүзүндө 2 300гө жакын окуучу мыйзамсыз катталган.

100 менен 2 300дүн ортосундагы айырма – техникалык ката же документтеги майда так эмес маалымат эмес. Бул лицензиялык талаптардын маңызына түздөн-түз тиешелүү маселе.

Экинчи жагдай – уруксат берилбеген окутуу формасы.

Мектептин сырттан окутууга тиешелүү лицензиясы жок туруп, миңдеген балдарга аралыктан билим берүү сунушталган.

Бул жерде ата-эне үчүн эң маанилүү суроо туулат: бала кайсы укуктук негизде окуп жатат жана анын алган билими расмий жактан кандай таанылат?

Үчүнчү жагдай андан да олуттуу.

Документтерде 10 окуу кабинети, спорт зал, ашкана жана китепкана бар экени көрсөтүлгөн. Бирок жеринде жүргүзүлгөн текшерүүдө болгону 5 чакан кабинет табылган.

Натыйжада министрлик лицензияны аныкталган кемчиликтер жоюлганга чейин убактылуу токтоткон.

Бул жерде сөз бир гана лицензия жөнүндө эмес.

Маселенин өзөгү – кагаздагы мектеп менен реалдуу мектептин ортосундагы айырма.

Эгер документте бар деп көрсөтүлгөн нерсе иш жүзүндө жок болсо, анда мамлекеттик көзөмөлдүн максаты да өзгөрөт. Ал жөн гана документ кабыл алып, уруксат берүү менен чектелбеши керек. Көзөмөл реалдуу абалды көрө алышы зарыл.

«Жаңы Билим» окуясынын кесепети ошол мекеменин өзүнүн ишмердиги менен гана чектелбейт. Мындай окуялар бүтүндөй жеке билим берүү секторунун репутациясына таасир этет. Анткени ата-эне үчүн бир жеке мектептеги мыйзам бузуу башка мектептерге да шек менен кароого себеп болушу мүмкүн.

Ал эми жеке мектептердин арасында мыйзам талаптарын так сактап, сапаттуу билим берип, балдардын коопсуздугун биринчи орунга коюп иштеп жаткан мекемелер да бар. Ошондуктан бир мектептин мыйзам бузушу ак ниети менен иштеп жаткан ондогон мектептердин ишеним капиталына да зыян келтириши мүмкүн.

Бул жерде дагы бир маанилүү жагдай бар.

Ата-эне көп учурда мектепти имаратына, жарнамасына, мугалимдеринин атына же социалдык тармактагы көрүнүшүнө карап тандайт. Бирок анын лицензиясында канча окуучуга уруксат берилгенин, кандай окутуу формасына укугу бар экенин же мамлекеттик маалыматтык системаларда катталган-катталбаганын текшерүү адатка айлана элек.

Демек, көзөмөлдү мамлекет гана эмес, ата-эне да жүргүзгөн система керек.

Жаңы окуу жылынын алдында Агартуу министрлиги жеке мектептердин ишин иретке келтирүүгө багытталган бир катар чараларды белгилеген.

Агартуу министринин орун басары Виктория Мозгачева жеке мектептердин жетекчилери менен өткөргөн онлайн жыйында сектор үчүн бир катар талаптарды койгон.

Алардын ичинен эң маанилүүсү — лицензиялоо процессин санариптештирүү.

Лицензия алуу жана каттоо процесстеринин санариптик форматка өтүшү кагаз документтерге көз карандылыкты азайтып, маалыматтарды салыштырууга жана текшерүүгө көбүрөөк мүмкүнчүлүк түзөт.

Бирок санариптештирүүнүн өзү эле тармакты тазалап салбайт.

Санариптик система маалыматты көрүүгө шарт түзөт, бирок ошол маалыматтын чын-төгүнүн текшерүү маселеси баары бир калат.

Мисалы, электрондук системада мектепте 100 окуучу көрсөтүлүшү мүмкүн. Бирок реалдуу окуучулардын саны андан бир нече эсе көп болсо, санариптик система да туура эмес маалыматты гана санариптик түрдө көрсөтүп калат.

Ошондуктан санариптик көзөмөлдү жеринде жүргүзүлгөн текшерүү, лицензиялык талаптар жана жоопкерчилик механизмдери менен айкалыштыруу зарыл.

«Э-Күндөлүк» — жөн гана электрондук журнал эмес

Менчигинин түрүнө карабастан, бардык билим берүү уюмдары мамлекеттик билим берүү стандарттарын сактоого жана бирдиктүү «Э-Күндөлүк» маалыматтык системасында иштөөгө милдеттендирилип жатканы да маанилүү.

Мындай система окуучулардын реалдуу санын жана окуу процессине байланыштуу маалыматтарды санариптик негизде көзөмөлдөөгө мүмкүнчүлүк берет.

Мунун мааниси өзгөчө жеке мектептер үчүн чоң.

Анткени мурда мектеп жөнүндө маалыматтын олуттуу бөлүгү документтерге жана мектеп жетекчилиги берген маалыматтарга байланыштуу болсо, бирдиктүү маалыматтык система маалыматтарды салыштырууга кеңири мүмкүнчүлүк берет.

Мисалы, лицензияда көрсөтүлгөн окуучулардын максималдуу саны менен системадагы реалдуу контингенттин ортосунда чоң айырма пайда болсо, бул көзөмөл органы үчүн сигнал болушу мүмкүн.

Бирок бул системанын натыйжалуулугу маалыматтын сапатына жана аны үзгүлтүксүз талдоого түздөн-түз көз каранды.

Башкача айтканда, санариптик платформа – максат эмес. Ал көзөмөлдүн жаңы инструменти.

Жеке мектептердин ишмердигин көзөмөлдөөдө ата-эненин ролу көп учурда жетиштүү бааланбайт. Ата-эне мектепке келишим түзүп жатканда окуу акысынын көлөмүнө, сабактардын санына, ийримдерге же имараттын сырткы көрүнүшүнө гана көңүл бурбастан, анын мыйзамдуулугун да текшериши керек.

Мектептин лицензиясы барбы?

Лицензияда окуучулардын максималдуу саны канча?

Мектеп кайсы окутуу формасына уруксат алган?

«Э-Күндөлүк» системасында катталганбы?

Мектептин ишмердиги мамлекеттик стандарттарга шайкешпи?

Бул суроолор ата-эне үчүн кошумча бюрократия эмес, баланын укугун жана коопсуздугун коргоонун элементардык жолу болушу керек.

Жеке билим берүү секторуна карата мамлекеттик саясаттын дагы бир маанилүү жагы бар. Мамлекет жеке мектептерди жөн гана текшерип, айып коюучу объект катары көрбөшү керек. Ошол эле учурда жеке секторду «бизнес өзү билет» деген принцип менен көзөмөлсүз калтыруу да туура эмес.

Эки позициянын ортосунда тең салмак болушу зарыл.

Жеке мектептер мамлекеттик билим берүү системасынын атаандашы эмес, анын жүгүн бөлүшкөн өнөктөшү боло алат. Бирок өнөктөштүк бир тараптуу жеңилдик эмес. Мамлекет инфраструктуралык басымды азайтууда жеке сектордун ролун тааныса, жеке мектептер да мамлекет белгилеген билим берүү стандарттарын, лицензиялык талаптарды жана балдардын коопсуздугун так сактоого тийиш.

Ошондо гана жеке билим берүү системасы өзүнүн чыныгы потенциалын көрсөтө алат.

Кыргызстанда жеке мектептердин саны өсүп жатат. Бул – суроо-талап бар экенин билдирет. Мамлекеттик мектептерде орун жетишсиз болуп жаткан шартта жеке сектордун өсүшү объективдүү көрүнүш. Бирок бул өсүштү автоматтык түрдө билим берүүнүн сапатынын өсүшү деп кабыл алууга болбойт.

«Жаңы Билим» окуясы дал ушул айырманы көрсөттү.

Мектеп ачуу менен мектеп түзүүнүн ортосунда чоң айырма бар.

Мектеп ачуу үчүн имарат, лицензия жана окуучулар жетиштүү болушу мүмкүн. Ал эми мектеп түзүү үчүн туруктуу мугалимдер жамааты, талапка жооп берген инфраструктура, мамлекеттик стандарттар, коопсуздук, ачык башкаруу жана коом алдындагы жоопкерчилик керек.

Ошондуктан мындан аркы саясаттын негизги суроосу «Кыргызстанда канча жеке мектеп бар?» деген суроо менен чектелбеши керек.

Андан да маанилүүсү:

Бул мектептердин канчасы мыйзамдуу иштеп жатат?

Канчасы лицензиядагы мүмкүнчүлүгүнүн чегинде иш жүргүзүүдө?

Канчасы балдар үчүн коопсуз шарт түзгөн?

Канчасы квалификациялуу мугалимдер менен камсыз болгон?

Канчасы мамлекеттик билим берүү стандарттарын толук аткарат?

Ушул суроолорго так жооп бере алган система гана жеке билим берүү секторунун чыныгы абалын көрсөтөт.

Жеке мектептер Кыргызстан үчүн зарыл ресурс болуп калды. Бирок бул ресурстун баалуулугу анын санында эмес, ишенимдүүлүгүндө.

Мамлекет үчүн – бул жаңы мектептерди курууга кеткен басымды азайтуучу мүмкүнчүлүк. Бизнес үчүн – инвестиция жана иш орундарын түзүү багыты. Ата-эне үчүн – тандоо мүмкүнчүлүгү. Ал эми бала үчүн – билим алуу укугун ишке ашыруунун дагы бир жолу.

Ошондуктан бул төрт кызыкчылык бир чекитте кесилишүүгө тийиш.

Ал чекит – баланын кызыкчылыгы.

«Жаңы Билим» окуясынын эң негизги сабагы да ушунда: жеке билим берүү секторун өнүктүрүү керек, бирок аны жөн гана көбөйтүү жетишсиз. Секторду ачык, текшерилүүчү, жоопкерчиликтүү жана сапатка багытталган система катары калыптандыруу зарыл.

Санариптик лицензиялоо, «Э-Күндөлүк», электрондук реестрлер жана мамлекеттик стандарттар бул жолдогу маанилүү инструменттер. Бирок алардын артында чыныгы көзөмөл, туруктуу текшерүү жана мыйзам бузууга карата сөзсүз жоопкерчилик болмоюнча, эң заманбап система да формалдуу механизмге айланып калат.

Демек, маселе жеке мектептерди көбөйтүүдө эмес.

Маселе – Кыргызстанда жеке мектепке баласын ишенип берген ата-эне эртең ал мектептин мыйзамдуу, коопсуз жана сапаттуу экенине шек санабай турган системаны түзүүдө.

                                                  (Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министрлигинин «Социалдык заказ» долбоорунун алкагында даярдалды)

Нурлан КЫДЫКОВ, «Кут Билим»