САНАРИПТИК ГИГИЕНА: ИНТЕРНЕТТЕГИ КООПСУЗДУК ЖАНА ЖАН ДҮЙНӨ ТЫНЧТЫГЫ

05.08.2026
0

Ага Хан Фонду 2026-жылы ишке ашырган «Кыргыз Республикасынын чек ара аймактарындагы туруктуулукту бекемдөө максатында билим берүүнү өнүктүрүү» долбоорунун бир компоненти «Мектепке чейинки курактагы балдарды жана башталгыч класстардын окуучуларынын гигиена тармагында турмуштук көндүмдөрүн калыптандыруу жана өнүктүрүү максатын аткарууга багытталган иш чараларга арналган. Немец мамлекеттик өнүктүрүү банкы тарабынан 2011-жылы түзүлгөн Патрип уюму каржылаган ал долбоордун алкагында мектепке чейинки уюмдардын тарбиячылары жана башталгыч класстын мугалимдери үчүн окуу-методикалык колдонмолор даярдалып, пилоттук бала бакча жана мектептерде апробациядан өткөрүлүп, басылып чыгарылды. Биз төмөндө «Гигиена тармагында мектепке чейинки балдардын/башталгыч класстардын окуучуларынын турмуштук көндүмдөрүн өнүктүрүү» окуу-методикалык колдонмосунан алынган үзүндүнү сунуштайбыз. Анда инсанга багытталган сынчыл ой жүгүртүүнү өстүрүү методикасын колдонуу менен, иштелип чыккан тарбиялык сааттардын, интерактивдүү ата-энелер чогулушунун жана көнүгүүлөрдүн иштелмелери камтылган.

Макала азыркы күндөгү актуалдуу болуп жаткан суроолордун бири – санариптик гигиена маселесине арналат.

Санариптик гигиена деген эмне?

Санариптик гигиена — бул коопсуздукту жана ден соолукту онлайн режиминде сактоого багытталган чаралардын жана көрсөтмөлөрдүн комплексин камтыган концепция.

Санариптик технология күнүмдүк жашоонун ажырагыс бөлүгү болуп калган заманбап дүйнөдө онлайн коопсуздук барган сайын маанилүү болуп баратат. Технология укмуштуудай тез темп менен өнүгүп, жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачып жаткандыктан, адамдар жыл сайын интернетте көбүрөөк убакыт өткөрүүдө.

Үйдөн чыгуу зарылчылыгы акырындык менен жоголуп баратат: интернет-дүкөндөр товарлардын жана кызматтардын кеңири тандоосун сунуштайт, социалдык медиа дүйнөнүн дээрлик каалаган жеринде жайгашкан колдонуучулар менен баарлашууга мүмкүндүк берет, ал эми интернет басылмалар жана telegram каналдары тынымсыз акыркы жаңылыктарды жарыялоодо. Китептен баштап почтага чейин баары электрондук болуп калган доордо коркунучтарды түшүнүү жана дүйнөлүк желеде жашоо үчүн оптималдуу шарттарды камсыз кылуу үчүн чараларды иштеп чыгуу маанилүү.

Белгилей кетчү нерсе, социалдык тармактардан таптакыр баш тартуу чечим эмес жана мындай кескин чаралар кырдаалды ого бетер начарлатышы мүмкүн: интернетке кирүү мүмкүнчүлүгүнөн ажыраган заманбап бала теңтуштар менен баарлашуудан ажырайт. Анткени, заманбап балдар жана өспүрүмдөр ата-энелеринен түп-тамырынан айырмаланат, алар үчүн онлайн баарлашуу өтө маанилүү жана доордун бул өзгөчөлүгүнө көңүл бурбай коюуга болбойт.

Гигиена, адатта, физикалык тазалык — дененин тазалыгын сактоо менен каралат, бирок, тазалыктын белгилүү бир деңгээли маалымат алмашуу дүйнөсүндө да маанилүү. Миңдеген жылдар бою адамдар өздүк гигиенанын салттарын кийинки муунга өткөрүп келишкен жана бүгүнкү күндө адамдын ден соолугуна кантип кам көрүү жөнүндө дээрлик эч кандай суроо жок.

Санариптик гигиена башка маселе. Адамзат бүткүл дүйнөлүк желе менен элүү жылдан ашык убакыттан бери гана таанышып келе жатса дагы деле санариптик мейкиндикте тазалыкты үйрөнүшү керектиги баланын деңгээлинде. Күнүмдүк жашоодо гигиенанын негизги максаты – иммунитетти сактоо. Инфекцияны же вирусту жуктуруп албаш үчүн денеңиздин системаларынын ден соолугуна мониторинг жүргүзүү маанилүү. Гаджеттерге да ушундай мамиле кылышыбыз керек.

Колдонуучулар бардык бул жөнөкөй эрежелерди эмне үчүн сактабайт?

Мунун бир нече себептери болушу мүмкүн: вирустарды таратуу каналдары боюнча жетишсиз маалымдуулук, зыяндуу программалар менен күрөшүү механизмдерин билбегендик же жөнөкөй эле «таза эместик», башкача айтканда, өз убагында алдын алуу чараларды көрүүдөгү жалкоолук.

Тамактануу гигиенасы жөнүндө сөз кылганда, биз керектелген тамак-аштын санын жана сапатын түшүнөбүз: адам ченеми менен жана түрдүү тамактанышы керек. Ошол эле окшоштук мазмунду керектөөгө да тиешелүү. Интернетте «өтө көп пайда таппоо» үчүн, телефонуңузда же компьютериңизде канча убакыт өткөргөнүңүзгө көңүл буруп, тиешеси жок маалымат булактарына жазылууну системалуу түрдө токтотуп, калган булактардын текшерилип, сапаттуу болушуна ынанышыңыз керек. «Мен эмне жейм»: санариптик доордо ар бир адам интернетти өз алдынча билим алуу үчүн же пайдасыз көңүл ачуу үчүн колдонобу, өзү чечет.

Көпчүлүк балдар интернет менен үч жашында таанышат жана алар биринчи смартфондорун алты же жети жашында алат. Бул жаңы санариптик реалдуулукта ата-энелер балдарын туура эмес контенттен коргоо үчүн алардын медиа керектөөсүн көзөмөлдөшү керек.

Биринчи смартфон

Орусияда СанПИН эрежелеринде 6 жашка чейинки балдарга гаджеттерди колдонуу сунушталбайт деп белгиленген. Психологдордун бул маселе боюнча ар кандай пикирлери бар, бирок аларды кыскача төмөнкүдөй баяндаса болот: мектепке чейинки курактагы баланын гаджет менен бир сааттан ашык жалгыз отурушуна жол бербөө жакшы. Бирок реалдуу жашоодо бул кандай?

Ата-энелер гаджетти барган сайын балдарына эрте курагында тааныштырып жатышат. Альфа мууну (7 жаштан 13 жашка чейинки балдар) боюнча жүргүзгөн yappy компаниясынын изилдөөсүнө ылайык, балдардын 94% смартфону бар, орточо эсеп менен алар биринчи электрондук түзмөгүн 7 жашында алышат.

Балдар ата-энелеринин көзөмөлү менен биринчи жолу интернетке өтө эрте куракта киришет. «Касперскийдин лабораториясынын» изилдөөсүнө ылайык, 2023-жылы үч жаштан алты жашка чейинки балдардын 92% ата-энелери менен интернетке киришкен, ал эми 2022-жылы бул көрсөткүч 83% болгон. «Балдарын интернетке киргизген» ата-энелердин 59%нын максаты – окутуу. Кызыктуу деталь: 3-6 жаштагы балдардын 15% социалдык тармакта аккаунту бар, ал эми 7-10 жаштагы балдардын көрсөткүчү 52% га чейин жетет.

Гаджет менен убакыт

Көптөгөн ата-энелер балдардын виртуалдык дүйнөгө чөмүлүшү алардын экран алдында өткөргөн убактысын көбөйтүп жатканына олуттуу тынчсызданышат. 7 жаштан жогорку балдардын 82% күнүнө бир сааттан ашык смартфондорунда өткөрөрү белгилүү, ал эми чоңдордун 63% бул убакытты кыскартууга аракет кылып жатышат. Андан тышкары, 10 жаштан жогорку балдардын 40-50% смартфондорун дээрлик бардык жерде колдонушат: тамактанып жатканда, сейилдөөдө жана ал тургай дааратканада да. Балдар чоңойгон сайын, гаджеттерге кызыгуусу бир топ жогорулайт: 15-17 жаштагы балдардын 26% дээрлик бардык убактысын интернетте өткөрүшөт, ал эми 33% күнүнө 3-4 саат өткөрүшөт.

Экономика жогорку мектебинин изилдөөсүнө ылайык, ата-энелердин 23% балдарынын санариптик түзмөктөрдү жана айрым онлайн кызматтарды колдонуусун чектешет. Жалпысынан алганда, ата-энелердин жарымынан көбү балдарынын онлайн активдүүлүгүнө көз салып турушат.

5-6 жашар балдар интернет мейкиндигинде эмне кылат?

Жогоруда келтирилген изилдөөлөргө ылайык, 3 жаштан 6 жашка чейинки балдар үчүн гаджеттер негизинен «оюнчуктар» болуп саналат жана балдардын көпчүлүгү жөн гана телефондорунда ойношот.

Экинчи эң популярдуу иш-аракеттер – видеолорду, сүрөттөрдү, мемдерди, тасмаларды же телесериалдарды көрүү, ошондой эле музыка угуу. Балдар сиңирүүгө оңой болгон мазмунду — эң кыска жана жандуусун тандашат, бул негизинен вертикалдык видеолорго тиешелүү жана мындай формат социалдык медиадагы балдар арасында эң популярдуу — балдардын 84% мындай видеолорду көрүшөт.

Заманбап ата-энелер мектепке чейинки курактан баштап санарип гигиенасын үйрөтүшү маанилүү. Бул беш жөнөкөй эрежени жана сунушту аткаруу менен, ата-энелер балдары үчүн дени сак чөйрө түзүп, аларды санариптик технологияларды жоопкерчиликтүү колдонууга даярдай алышат.

Ата-энелерге жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу

Ата-эненин көзөмөлү программаларын 3-6 жаштагы балдары бар ата-энелердин 34%, ал эми 7-10 жаштагы балдары барлардын 31% колдонот. Мындай чечимди тандоо менен, мүмкүн болушунча кеңири функцияга багыт алган жакшы. Ата-эненин көзөмөлү чечимдерине, адатта, сайттардын жана тиркемелердин чыпкалары, экран убактысын көзөмөлдөө, коопсуз издөө үчүн чыпкалары жана баланын жылуусу жөнүндө билүүгө мүмкүн болгон геолокация кирет. Ошондой эле, смартфонго ата-эненин көзөмөлүн өз алдынча орнотсо болот. Мисалы, iPhone смартфонуна экран убактысынын чектөөлөрүн коюп, «Чектелген баарлашуу» функциясын колдонсо болот. «Мазмун жана купуялык» менюсунда мазмунга чектөөлөрдү оңой эле орнотуп, уруксат берилген колдонмолордун тизмесин тандаса болот. Ошондой эле, бул жерде балага өзүнүн жайгашкан жерин бөлүшүүсүнө тыюу салса болот.

Үлгү көрсөтүү

Балдар көп учурда ата-энелеринин жүрүм-турумун туурашат, ошондуктан санариптик түзмөктөргө карата дени сак мамилени өзүлөрү үлгү көрсөтүшү маанилүү. Балага интернет мейкиндиги жашоонун борбору болуп эсептелбегенин жана активдүү иш-аракеттерге жана баарлашууга убакыт бөлүнүшүн көрсөтүү зарыл. Маектешүү учурунда түз отуруп, телефонду алып салуу да – бул ата-энелер балага көрсөтө турган оң үлгү. Туура адаттарды калыптандыруу баланын турушун жана көрүүсүн гана эмес, психикалык ден соолугун да сактайт. Эгер Сиз өзүӊүз койгон чектөөлөрдү аткарбасаңыз, балаңызда негиздүү күмөн саноолор пайда болот. «Касперский лабораториясы» жүргүзгөн изилдөө көрсөткөндөй, чоң адамдардын 48% гана виртуалдык чөйрөдө өзүн кантип алып жүрүү жана гаджеттер менен кантип колдонуу боюнча өздөрүнүн сунуштарын аткарышат.

Тармакта коопсуздукка окутуу

Эң башкы эрежелердин бири: ишенимдүү сыр сөздөрдү коюу. Биринчи кезекте, туулган күн, үй жаныбарларынын аттары сыяктуу маанилүү сөздөрдү жана сан айкалыштарын пайдалануудан алыс болгула. Жеке социалдык тармакта коопсуз кирүүгө жеткиликтүүлүк ишенимдүү корголгон болушу үчүн, кирүүңүздү эки жолу ырастоо керек. Алгач, колдонуучу атыңызды жана сыр сөзүңүздү, андан кийин SMS же башка эскертме аркылуу жөнөтүлө турган шифрлөө ачкычын киргизишиңиз керек. Купуялуулукту сактоо үчүн ушул эле ыкманы бардык ресурстарда колдонуу керек.

Балдар интернет кооптуу, алдамчы веб-сайттарга жык толгонун түшүнүшү керек. Ата-энелер, тарбиячылар аларга белгисиз жөнөтүүчүлөрдөн келген шектүү шилтемелерди эч качан баспашы керектигин, жеке маалыматтар менен интернетте ойлонбостон бөлүшпөш керектигин түшүндүрүү маанилүү Кеп документтер, мисалы, паспорттун сканерленген көчүрмөлөрү жана банк картасынын маалыматтары жөнүндө болуп жатат.

Тармакта эмес убакытка сыйлык

Санарип чөйрөсү ушунчалык терең болгондуктан, реалдуу дүйнө четте калууда. Бул балдар көйгөйлөрүн чечпейт, жашоодогу чыныгы максаттарына жетишпейт жана балалыктагы керектүү тажрыйбаларды баштан өткөрүшпөйт дегенди билдирет. Аларды реалдуулукта убакыт өткөрүүгө шыктандыруу керек. Ал үчүн үй-бүлө тарабынан иштелип чыккан бардык жеке шыктандыруу системасы жарайт. Мейли ал чөнтөк акча же зоопаркка саякат же эң жакшысы – узак мөөнөткө кийинкиге калтырылган сыйлык болсун. Мисалы, балаӊызга эчактан бери кыялданган жерине алып барууну убада кылыңыз. Бирок бир жылдан кийин гана жана эгерде ал интернет — убакыттын чегинен чыкпаса. Кечиктирилген сыйлык балдардын узак мөөнөттүү максаттарга жетишүү жөндөмдүүлүгүн калыптандырат.

Бетме-бет баарлашуу

Сиз өзүнүз балаңыз менен көбүрөөк баарлашыңыз жана аларды досторун үйгө чакырууга үндөңүз. Уулуңуз же кызыңыз үчүн чыныгы дүйнөнү онлайн-мейкиндик сыяктуу кызыктуу кылуу үчүн, аны кызыктуураак жана толугураак кылыңыз. Өзүңүздүн жеке ата-энелик образыңызды жаратыӊыз — балдарыңыз ишене турган, алардын кызыкчылыктарын бөлүшө ала турган адам. Балдардын сүйүктүү мазмунун алар менен тармакта көрүңүз, бирок жекеме-жеке баарлашууга андан да көп убакыт бөлүңүз. Үйдөгү чөйрөдө достору менен жолугушуу бала үчүн кадимки иш болсун. Ошондо алар ата-энесинен жашынып, өз чөйрөсүнө обочолонушпайт.

Башталгыч класстын окуучулары интернет мейкиндигинде эмне кылышат?

Жогоруда келтирилген изилдөөлөргө ылайык, 11 жаштан 14 жашка чейинки балдардын 75% достору менен баарлашуу үчүн интернетти колдоно башташат. Популярдуу тиркемелерге telegram, tiktok, vkontakte, yappy, likee жана башкаларга киришет.

7 жаштан 10 жашка чейинки балдардын 50% бул максатта интернетте убакыт өткөрсө, бул көрсөткүч 15 жаштан 17 жашка чейинкилердин арасында 61%га чейин көтөрүлөт.

Кызыктуу тенденция: Балдардын 19% мектептеги үй тапшырмаларын аткаруу үчүн кыска видеолорду колдонушат. Мисалы, блогер Влад Физмат yappy сайтында популярдуу болуп, өспүрүмдөргө кызыктуу физикалык процесстерди түшүнүктүү тилде түшүндүрүп берет.

Балдар чоңойгон сайын жашоосунда онлайн формат кире баштайт, ушундай шартта окуучулардын санарип гигиенасын үйрөнүшү маанилүү. Бул беш жөнөкөй эрежени жана сунушту аткаруу менен, башталгыч класстын мугалимдери ата-энелер менен биргеликте окуучуларга дени сак чөйрө түзүп, аларды санариптик технологияларды жоопкерчиликтүү колдонууга даярдай алышат. Балдар канчалык чоңойсо, ошончолук көп онлайн үйрөнүшөт:

1-эреже: ишенимдүү сыр сөздөрдү жана эки факторлуу аутентификацияны пайдалануу

Санариптик гигиенасынын эң маанилүү аспектилеринин бири алдамчылар тарабынан киберкоркунучтардан: зыяндуу программалардан, фишингдик чабуулдардан жана санариптик шпиондуктан коргоо болуп саналат. Киберкылмыштуулуктун бул түрлөрү интернет колдонуучулардын сабатсыздыгына жем болот, алар алданып калганын түшүнбөй да калышы мүмкүн.

Башталгыч класстын окуучулары интернет кооптуу, алдамчы веб-сайттарга жык толгонун түшүнүшү керек. Ата-энелер, мугалимдер аларга белгисиз жөнөтүүчүлөрдөн келген шектүү шилтемелерди эч качан баспашы керектигин, жеке маалыматтар менен интернетте ойлонбостон бөлүшпөш керектигин түшүндүрүү маанилүү Кеп документтер, мисалы, паспорттун сканерленген көчүрмөлөрү жана банк картасынын маалыматтары жөнүндө болуп жатат.

Ишенимдүү сыр сөздөрдү жана эки факторлуу аутентификацияны пайдалануу –бул эреже ишенимдүү сыр сөздөрдү, эки факторлуу аутентификацияны пайдаланууну жана вирустар жана хакердик кол салуулардан коргоо үчүн программалык камсыздоону үзгүлтүксүз жаңыртып турууну камтыйт. Интернетте гигиена эрежелерин сактоо, ишенимдүү сыр сөздөрдү пайдалануу, жеке маалыматтарга жеткиликтүүлүктү чектөө жана антивирустук программалык камсыздоону орнотуу колдонуучуга өзүнүн коопсуздугун сактоого жардам берет.

2-эреже: үлгү көрсөтүү

Маалымат булактарынын эбегейсиз көптүгү жана жаңы медианы жөнгө салуу боюнча мыйзамдык негиздин жана натыйжалуу куралдардын жоктугу, колдонуучуларга күн сайын ар кандай мазмундарды сунуштап, интернетте пайдасыз адашып жүрүүгө, натыйжада убакытты текке кетирүүгө алып келет. Убакыт маалыматтык технологиялар доорунда өзгөчө баалуу ресурс болуп калды, ал эми социалдык тармактарды «максатсыз кароо» убакытты рационалдуу пайдалануугаа кедергисин тийгизет.

3-эреже: сынчыл ой жүгүртүү көндүмүн өнүктүрүү

Социалдык тармак жана жаңылык порталдары бизге жаңылыктар жана ой-пикирлер агымында дайыма болуу мүмкүнчүлүгүн берди, ошондуктан санариптик гигиена маалыматты чыпкалоо, фактыларды пикирлерден бөлүү, терс мазмундан оолак болуу жана адамдын психикалык саламаттыгын коргоо билгичтигин камтыйт. Экранда иштөө убактысын чектөө да маанилүү: ар дайым объективдүү болбогон маалыматтын ашыкча көп болушу реалдуулук менен байланышты жоготууга же тынчсызданууга алып келиши мүмкүн. Албетте, маанилүү нерселерге көңүл буруп, маанилүү эместерге көңүл бурбоо билгичтиги керек бойдон калууда. Бул жерде жеке каалоолор жөнүндө сөз кылуу акылга сыярлык болсо да, жалпы негизги эреже – сынчыл ой жүгүртүү көндүмүн өнүктүрүү болуп эсептелет. Маалымат таратуучулар аудиториянын пикирине таасир этиш үчүн же пайда табуу үчүн көбүнчө манипуляцияга барары жашыруун эмес. Ошондуктан, кылдат жана калыс болуу, ар кандай маалыматтын тууралыгын текшерүү жана алынган маалыматтарды кылдат талдоо зарыл.

Санарип чөйрөсү ушунчалык терең болгондуктан, реалдуу дүйнө четте калууда. Бул балдар көйгөйлөрүн чечпейт, жашоодогу реалдуу максаттарына жетишпейт жана балалыктагы керектүү тажрыйбаларды баштан өткөрүшпөйт дегенди билдирет. Аларды реалдуулукта убакыт өткөрүүгө шыктандыруу керек. Ал үчүн үй-бүлө тарабынан иштелип чыккан бардык жеке шыктандыруу системасы жарайт. Мейли ал чөнтөк акча же зоопаркка саякат же эң жакшысы – узак мөөнөткө кийинкиге калтырылган сыйлык болсун. Мисалы, балаӊызга эчактан бери кыялданган жерине алып барууну убада кылыңыз. Бирок бир жылдан кийин гана жана эгерде ал интернет убакыттын чегинен чыкпаса ал убаданы аткарыңыз. Кечиктирилген сыйлык балдардын узак мөөнөттүү максаттарга жетишүү жөндөмдүүлүгүн калыптандырат.

Ата-эненин көзөмөлү программаларын 7-10 жаштагы балдары барлардын 31% колдонот. Мындай чечимди тандоо менен, мүмкүн болушунча кеңири функцияга багыт алган жакшы. Ата-эненин көзөмөлү чечимдерине, адатта, сайттардын жана тиркемелердин чыпкалары, экран убактысын көзөмөлдөө, коопсуз издөө үчүн чыпкалары жана баланын кайда жүргөнү жөнүндө билүүгө мүмкүн болгон геолокация кирет. Ошондой эле, смартфонго ата-эненин көзөмөлүн өз алдынча орнотсо болот.

4-эреже: сылык болуу, этиканы сактоо

Санариптик гигиена онлайн-чөйрөдө дени сак адаттарды жана этикалык жүрүм-турумду калыптандырууга өбөлгө түзөт. Бул эреже башка колдонуучуларды сыйлоону, адепсиз же мыйзамсыз мазмунду жарыялоодон баш тартууну жана интернеттеги убакытты аң-сезимдүү түрдө колдонууну камтыйт (бул жүрүм-турум «нон-токсик» деп аталат). Башка колдонуучуларды урматтоо – коопсуз жана достук онлайн өз ара аракеттенүүнүн негизи.

5-эреже: бетме-бет баарлашуу

Ата-энелер өз баласы менен көбүрөөк баарлашуусу жана досторун үйгө чакырууга үндөөсү маанилүү. Уулу же кызы үчүн чыныгы дүйнөнү онлайн-мейкиндик сыяктуу кызыктуу кылуу үчүн, аны кызыктуураак жана толугураак кылуу керек. Ата-энелер жеке ата-энелик образын жаратышы зарыл — баласы/кызы ишене турган, алардын кызыкчылыктарын бөлүшө ала турган адам. Балдарга жаккан сүйүктүү мазмунун алар менен бирге тармакта көрсө болот, бирок бетме-бет баарлашууга андан да көп убакыт бөлүү мыкты жемиштерди берет. Үйдөгү чөйрөдө достору менен жолугушуу бала үчүн кадимки көрүнүшкө айланса, алар ата-энесинен жашынып, өз чөйрөсүнө обочолонушпайт.

Интернеттин адамдардын жашоо образына тийгизген таасири чексиз экени талашсыз. Санариптик гигиена – бул убактылуу тренд эмес, ал зарылчылык, санариптик прогресс доорунда абдан маанилүү болуп эсептелет.

Санариптик гигиенанын эрежелерин сактоо, биринчиден, коопсуздукту камсыз кылууга, экинчиден, маалыматтык технологиялар дүйнөсүндө эмоционалдык тең салмактуулукту сактоого жана үчүнчүдөн, биздин жеке жашообузду сактоого жардам берет.

Миргүл ЭСЕНГУЛОВА,

Педагогика илимдеринин кандидаты, профессор

И. Арабаев атындагы КМУнун педагогика кафедрасынын башчысы

Бөлүшүү