PISA-2025 Кыргызстанга чындыгында эмнени көрсөттү

8-сентябрда Экономикалык кызматташтык жана өнүгүү уюму (OECD) эл аралык PISA изилдөөсүнүн кезектеги циклинин жыйынтыктарын жарыялады.

Кыргызстан 91 өлкөнүн ичинен 80-орунду ээледи. Айрымдар муну этият оптимизмге негиз катары кабыл алышса, башкалары акыркы жылдардагы реформалардын пайдасыз болгонун тастыктаган көрсөткүч катары баалашты. Бирок бүгүнкү күндө мындан да маанилүү башка суроо турат: PISA-2025тин жыйынтыктары өлкө жетекчилиги жана Агартуу министрлиги тандаган — билим берүүнүн мазмунун жаңылоо жана 12 жылдык окутуу моделине өтүү — багыттын тууралыгын тастыктадыбы?

Сандар эмнени айтып турат

Кыргызстан PISA изилдөөсүнө үчүнчү жолу катышты. 2006-жылы өлкө 57 өлкө жана аймактын ичинен акыркы орунду ээлеген. 2009-жылы — 65 өлкөнүн ичинен акыркы орундардын биринде болгон. Андан кийин Кыргызстан 16 жыл бою бул изилдөөгө катышкан эмес.

2025-жылы Кыргызстан изилдөөгө кайра кайтып, дароо 11 позицияга көтөрүлдү. 2009-жылдагы көрсөткүчтөргө салыштырмалуу үч багыттын бардыгында тең болжол менен 30–33 баллга өсүш байкалды.

Мунун өзү эле жеңишке жеттик деп айтууга негиз болбойт: кыргызстандык орточо өспүрүм дагы эле окуу сабаттуулугу, математика жана табигый илимдер боюнча базалык — экинчи деңгээлдеги — компетенттүүлүккө жетпейт. Бирок азыркы позициядан кем эмес динамика да маанилүү. Ал бир багытты көрсөтүп турат — акыркы жылдардагы реформалар багытталган тарапты.

PISAнын диагнозу буга чейин башталган реформанын логикасына туура келет

Менин оюмча, дал ушул жерде билим берүү реформасынын, тагыраагы, 12 жылдык окутуу моделине өтүү курсунун тууралыгын жактаган негизги аргумент жатат.

PISA мектеп программасын жатка билүүнү өлчөбөйт — ал алган билимди тааныш эмес, күнүмдүк турмуштагы кырдаалдарда колдоно билүү жөндөмүн баалайт: келишимди түшүнүү, эки тарифти салыштыруу, жарнамадан илимий фактыны ажыратып алуу, графикадан жыйынтык чыгаруу.

Дал ушул жөндөм — функционалдык сабаттуулук, башкача айтканда, билимди жана көндүмдөрдү практикалык жана турмуштук маселелерди чечүүдө колдоно билүү — кыргызстандык окуучулардын эң алсыз звеносу болуп чыкты.

Бирок бул түшүнүк — функционалдык сабаттуулук, билимди жана көндүмдөрдү практикалык жана турмуштук маселелерди чечүүдө колдоно билүүгө үйрөтүү — 2025-жылдын март айында, башкача айтканда, PISA-2025тин жыйынтыктары жарыяланганга чейин эле бекитилген Жалпы билим берүүнүн мамлекеттик билим берүү стандартында бекитилген.

Анын негизинде 12 жылдык окутуу моделине өтүүнүн алкагында 1–6 жана 7–12-класстар үчүн жаңы предметтик стандарттар иштелип чыгып, бекитилип жатат, ошондой эле жаңы муундагы окуу китептери даярдалууда.

Башкача айтканда, дүйнөлүк методология аныктаган диагноз менен реформада каралган чечим бири-бирине дээрлик сөзмө-сөз туура келет. Бул реформанын PISA жыйынтыгына ылайыкташтырылганынан эмес, тескерисинче, реформа бул көйгөйдү алдын ала аныктап, аны чечүүгө багытталганынан улам ушундай болуп жатат.

Менин оюмча, бул реформанын багыты туура тандалганын далилдеген эң күчтүү аргументтердин бири: реформа ийгиликсиздикке жооп катары кечигип башталган эмес, алдын ала башталган жана алгачкы жыйынтыктары да байкала баштады. Ошол эле учурда алдыда дагы көп иштер бар.

Эмне үчүн он эки жылдык окутуу моделине өтүү керек?

12 жылдык окутуу моделине өтүү көп учурда окуу мөөнөтүн формалдуу түрдө узартуу, бирок мазмундук көйгөйлөрдү чечпөө катары сынга алынат. Бирок бул жүргүзүлүп жаткан реформанын маңызын өтө жөнөкөйлөштүрүп түшүнүү болуп саналат.

Учурдагы реформа башкача түзүлгөн: кошумча убакыт системада, биринчи кезекте, баланын эрте өнүгүүсүн күчөтүүгө — мектепке чейинки билим берүү менен камтууну кеңейтүүгө, мектепке даярдоо программалары боюнча алдын ала окутууну киргизүүгө — жумшалат.

Анткени 15 жаштагы өспүрүмдүн PISAдагы жыйынтыгы жогорку класстарда гана эмес, окуганды жана текстти түшүнгөндү алгач үйрөнгөн алгачкы жылдардан баштап калыптанат.

Башталгыч мектепте окуганын ишенимдүү түшүнүүгө үйрөнбөгөн бала кийин бардык сабактар боюнча артта калат.

Шаардык жана айылдык мектептердин ортосундагы айырма 2009-жылы эле катталган жана бүгүнкү күнгө чейин сакталып келет. Мунун себептеринин бири — сапаттуу башталгыч билимге жеткиликтүүлүктүн дагы эле бирдей эместиги.

Ошондуктан 12 жылдык модель — окуу убактысын жөн гана бир жылга узартуу эмес, балдардын баштапкы мүмкүнчүлүктөрүн мектепке чейинки жана башталгыч билим берүү баскычтарынан тартып теңөөгө багытталган системалуу аракет.

Дүйнөлүк контекст: этияттык өзүн актайт, шашылыштык — жок

Өлкөбүздө билим берүү системасын жаңылоонун өз убагында башталганын чет өлкөлүк эксперттердин пикирлери да ырастайт.

PISAнын негиздөөчүсү Андреас Шляйхер 2025-жылдагы циклдин дүйнөлүк жыйынтыктарын комментарийлеп жатып, эки жагдайга көңүл бурган.

Биринчиден, OECD өлкөлөрүндө окуу жана математика боюнча көрсөткүчтөр рекорддук төмөн деңгээлге түшкөн. Буга Франция, Германия жана Испания сыяктуу Европанын ири экономикалары да кирет. Анда санариптик технологияларды билим берүүдө ойлонбой киргизүү жана ата-энелердин билим берүү процессине катышуусунун төмөндөшү сыяктуу факторлор белгиленген.

Экинчиден, буга карама-каршы мисал да бар: Европа боюнча биринчи орунду ээлеп, үч багыттын бардыгында тең дүйнөнүн алдыңкы ондугуна кирген Эстония технологияларды билим берүүгө шашылыш эмес, этият жана ойлонулган түрдө киргизүүнүн аркасында ушундай жыйынтыкка жеткен.

Муну биздин агартуу тармагындагылар да ойлонуп көрүшү керек.

Алсыз звено — стандарт эмес, сабак

Эң заманбап билим берүү стандарты да ал иш жүзүндө конкреттүү сабакта колдонулмайынча, жөн гана документ бойдон кала берет.

PISA нормативдик документтердин сапатын эмес, өспүрүм көп жылдык окуудан кийин иш жүзүндө эмнелерди жасай аларын өлчөйт: тааныш эмес текстти түшүнүү, бир нече булакты салыштыруу, математикалык билимди жаңы кырдаалда колдонуу.

Ошондуктан реформа сөзсүз түрдө мугалимге чейин жетиши керек — мугалимдерди жогорку окуу жайларында даярдоодон тартып, квалификациясын жогорулатууга чейин.

Бул процесс формалдуу сертификаттарды алууга эмес, сабакта чындыгында эмне болуп жатканына багытталышы зарыл.

Бул прогрессивдүү билим берүү системасына альтернатива эмес, анын кийинки баскычы. Ал эми 12 жылдык окутуу моделине өтүүдө буга чейин жаңы стандарттар жана окуу китептери бекитилип, иштелип жатканы бул багыт үчүн мурда болбогон нормативдик негизди түзүп жатат.

Жыйынтык

Ошентип, PISA-2025тин жыйынтыктары эйфорияга да, багытты өзгөртүүгө да негиз бербейт.

PISA-2025 аныктаган көйгөйлөр — функционалдык сабаттуулуктун төмөндүгү, шаар менен айылдын ортосундагы айырма, так илимдер боюнча мугалимдердин жетишсиздиги, билимди колдонууга караганда жаттап үйрөнүүгө басым жасоо — булардын баары билим берүү системасын жаңылоого, анын ичинде 12 жылдык окутуу моделине өтүүгө багытталган реформалардын чечүүгө тийиш болгон көйгөйлөрү.

Ошондуктан өлкө жетекчилигинин жана Агартуу министрлигинин билим берүүнү жаңылоо боюнча жүргүзүп жаткан саясаты туура багытта деп айтууга негиз бар. Бул саясат ийгиликсиздикке жооп катары кечигип башталган эмес, тескерисинче, алдын ала башталган жана зарыл болгон багытта жүрүп жатат.

Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат жана жаштар саясаты министрлигинин «Социалдык заказ» долбоорунун алкагында даярдалды

Сейитжан Апышев