МЕДАЛДЫН АРТЫНДА ЭМНЕ БАР?

Самарканддагы физика таймашында кыргызстандык окуучулар үч медаль утту. Математикадан биологияга чейинки эл аралык мелдештердин жыйынтыгы болсо мектептердин даярдык системасына, мугалимдин эмгегине жана билим берүүгө түзүлгөн шарттарга көңүл бурууга түрткү берет.

2026-жылдын 10–17-октябрында Өзбекстандын Самарканд шаарында Ахмад аль-Ферганинин ысымындагы физика боюнча II эл аралык олимпиада — FIPhO 2026 өттү. Ага Азия жана Европанын 15 өлкөсүнөн окуучулар катышты. Эл аралык таймашта Кыргызстандын окуучулары үч медаль жеңип алышты.

«Сапат» эл аралык билим берүү мекемесинин Instagram баракчасында жарыяланган маалыматка ылайык, Салиев Темирхан күмүш медалга, Касымов Марсель менен Мырзабеков Нурбол коло медалга ээ болушту. Окуучуларды Андрей Сидоренко жетектеген.

Бул жыйынтык кыргызстандык окуучулардын эл аралык билим таймаштарында атаандаштыкка жөндөмдүү экенин көрсөткөн дагы бир мисал. Физика олимпиадасында ийгиликке жетүү үчүн формулаларды жаттап алуу жетишсиз. Окуучу теориялык билимди татаал маселелерди чечүүгө колдонуп, физикалык кубулуштарды талдап, эксперименттин жыйынтыгын түшүндүрө билиши керек. Мындай даярдык бир күндө калыптанбайт. Анын артында окуучунун өз алдынча изденүүсү, мугалимдин эмгеги жана системалуу машыгуу турат.

Самарканддагы жеңиш бир билим берүү мекемесинин гана эмес, өлкөдөгү олимпиадалык кыймылдын кеңири көрүнүшүнүн алкагында каралууга тийиш. Акыркы жылдары Кыргызстандагы мамлекеттик жана жеке мектептердин окуучулары математика, физика, информатика, химия жана биология боюнча эл аралык мелдештерде байгелүү орундарды ээлеп келишет. Алардын ийгиликтерин салыштыруу менен катар, ар бир окуучунун кайсы мектепте окуганын жана кайсы командада катышканын так көрсөтүү да маанилүү.

ЭЛ АРАЛЫК ОЛИМПИАДАЛАРДЫН ЖЫЙЫНТЫГЫ ЭМНЕНИ КӨРСӨТӨТ?

Кыргызстандын окуучуларынын эл аралык олимпиадалардагы жетишкендиктери бир нече жылдык маалыматтардан көрүнөт. Бирок бул жыйынтыктарды талдоодо үч нерсени айырмалоо зарыл: Кыргызстандын курама командасы алган медалдар, белгилүү бир мектептин окуучуларынын жетишкендиктери жана бир нече олимпиаданын жалпы жыйынтыгы. Бул көрсөткүчтөр бири-бирине байланыштуу болгону менен, бирдей түшүнүк эмес.

Мисалы, 2024-жылы өткөн Mendel’s Biology International Olympiad мелдешинде Кыргызстандын 25 мектеп окуучусу үч алтын, жети күмүш жана 15 коло медаль жеңип алган. Бул маалыматты Кыргызстандын Билим берүү жана илим министрлиги 2025-жылдын январында жарыялаган. Министрликтин тизмесинде «Сапаттын» бир нече лицейинин окуучулары менен катар башка мектептердин өкүлдөрү да бар.

Жарыяланган тизмени санаганда, 25 медаль алган окуучунун 18и «Сапаттын» лицейлеринде жана мектептеринде билим алган. Алардын арасында Бишкектеги UWIS мектебинин, Чыңгыз Айтматов атындагы Бишкек лицейинин, Караколдогу Касым Тыныстанов атындагы лицейдин, Сейтек STEM мектебинин, Жайыл Баатыр жана Жусуп Баласагын атындагы лицейлердин окуучулары көрсөтүлгөн. Калган жеңүүчүлөрдүн арасында American-European School, QSI, «Кут Билим» жана башка билим берүү мекемелеринин окуучулары бар.

Бул мисалдан эки жагдай көрүнөт. Биринчиден, «Сапаттын» окуучулары аталган мелдеште олуттуу жыйынтык көрсөтүшкөн. Экинчиден, Кыргызстандын жалпы жыйынтыгы бир гана мектептин эсебинен түзүлгөн эмес. Эл аралык олимпиадалардагы өлкөнүн ийгилигин баалоодо ар башка мектептерде билим алган балдардын жетишкендиктерин да эске алуу керек.

Информатика боюнча эл аралык олимпиадаларда да кыргызстандык окуучулар байгелүү орундарга ээ болушкан. 2021-жылы эл аралык информатика мелдешине Кыргызстандын атынан «Сапаттын» лицейлеринде окуган төрт окуучу катышып, алардын баары коло медаль алышкан. Бул тууралуу «Кут Билим» басылмасы жарыялаган. Мындай маалыматтар мектептин даярдык ишин көрсөтүү менен катар, эл аралык мелдешке улуттук команданын курамында катышуунун маанисин да ачып берет.

Математика, физика жана информатика боюнча Жаутыков атындагы эл аралык олимпиаданын жыйынтыктары да ар башка мектептердин окуучуларынын жетишкендиктерин салыштырууга мүмкүнчүлүк берет. Министрликтин жарыяланган маалыматтарында «Сапаттын» окуучулары менен катар «Газпром Кыргызстан» мектебинин, №61 физика-математикалык мектеп-лицейинин, Улуттук инновациялык технологиялар мектеп-лицейинин жана башка билим берүү мекемелеринин өкүлдөрү да медаль алышканы көрсөтүлгөн.

Демек, олимпиадалык ийгиликтерди бир гана мектептин жетишкендиги катары көрсөтүү туура эмес. Кыргызстандагы окуучулардын эл аралык деңгээлге чыгышына ар башка мектептердин, предметтик мугалимдердин жана даярдоо борборлорунун салымы бар.

Ошол эле учурда «Сапаттын» окуучуларынын акыркы беш жылда алган медалдарынын так жалпы санын же Кыргызстандын эл аралык олимпиадалардагы курама командасынын канча пайызын түзгөнүн ишенимдүү айтуу үчүн бирдиктүү маалымат базасы керек. Ачык булактарда ар бир жылдагы бардык олимпиадаларды, катышуучуларды жана алардын мектептерин толук камтыган жалпы реестр жок. Ошондуктан медаль алгандардын канчасы жеке мектептердин, канчасы мамлекеттик билим берүү мекемелеринин окуучулары экендигин так кесе айтууга мүмкүн эмес.

Мындай эсептин жоктугу жетишкендиктерди жокко чыгарбайт. Тескерисинче, ар бир медалды туура каттап, окуучунун мектебин, мелдештин деңгээлин жана жылын көрсөтүү зарылдыгын билдирет. Ошондо олимпиадалык кыймылдын өсүшүн да, мектептердин салымын да так баалоого болот.

ОЛИМПИАДАГА ДАЯРДЫК 8–9-КЛАССТАН БАШТАЛАТ

«Сапат» эл аралык билим берүү мекемесинин Мамлекеттик билим берүү программалар бөлүмүнүн башчысынын орун басары, педагогика илимдеринин кандидаты Алымкан Мырзалиеванын айтымында, мекемеде окуучуларды республикалык жана эл аралык олимпиадаларга даярдоо системалуу жүргүзүлөт. Негизги даярдык 8–9-класстардан башталып, окуу жылынын жүрүшүндө уланат.

— Окуучулардын предметтик билими, логикалык ой жүгүртүүсү, аналитикалык жөндөмдөрү жана олимпиадалык тапшырмаларды аткаруу мүмкүнчүлүктөрү эске алынат. Даярдык кадимки окуу программасы менен гана чектелбейт. Ишемби күндөрү атайын сабактар уюштурулуп, аларга тиешелүү предметтер боюнча тажрыйбалуу адистер тартылат, — дейт ал.

Олимпиадалык даярдыкта татаал тапшырмаларды талдоо, маселелерди ар кандай ыкма менен чечүү жана өз алдынча изденүү көндүмдөрүн өнүктүрүүгө көңүл бурулат. Окуучунун жөндөмүн эрте аныктоо, даярдыкты үзгүлтүксүз жүргүзүү жана мугалимдин кесиптик чеберчилиги маанилүү шарттардын катарына кирет.

Мекемеде олимпиадалык багытта даярдалуучу атайын топтор түзүлөт. Алардын курамы жыл сайын кайра каралып, жаңыланып турат. Лицейди аяктаган же кийинки баскычка өткөн окуучулардын ордуна жаңы катышуучулар тандалат. Мындай ыкма бир жолку жеңишке гана эмес, кийинки жылдарда да жогорку натыйжа көрсөтө ала турган окуучулардын резервин түзүүгө багытталган.

Бул жерде жөндөмдүү окуучуларды тандоо менен чектелбестен, алардын билимин тереңдетүү, жетишпеген жактарын аныктоо жана татаал маселелерди өз алдынча чечүүгө үйрөтүү зарыл. Олимпиадалык тапшырмалар мектеп программасындагы билимди жаңы кырдаалда колдонууга мажбурлайт. Ошондуктан окуучу теманы билгенден тышкары, маселеге өз алдынча мамиле жасап, чечимин негиздей алышы керек.

ЛАБОРАТОРИЯЛАР ЖАНА ОЛИМПИАДАЛЫК БОРБОР

Предметтик олимпиадаларга даярдыкта теориялык билимди практика менен айкалыштыруу өзгөчө маанилүү. Физикада эксперимент жүргүзүү, химияда тажрыйбанын жыйынтыгын талдоо, биологияда байкоо жана изилдөө көндүмдөрүн колдонуу окуучунун предметти терең түшүнүшүнө жардам берет.

Алымкан Мырзалиеванын маалыматына ылайык, «Сапаттын» лицей филиалдарында окуучулардын теориялык билимин практика менен байланыштырууга багытталган лабораториялар иштейт. Мындан тышкары, республикалык жана эл аралык олимпиадаларга даярдоону уюштурган атайын Олимпиадалык борбор бар.

Даярдык учурунда окуучунун деңгээлине жараша кошумча тапшырмалар, татаалдыгы жогору маселелер, практикалык иштер жана мурдагы олимпиадалардын суроолору колдонулат. Бул ыкма окуучунун кайсы темаларды жакшы өздөштүргөнүн, кайсы багытта кошумча иштөө керектигин аныктоого шарт түзөт.

Санариптик ресурстар жана электрондук окуу материалдары да окуу процессинде пайдаланылат. Бирок мекеменин өкүлү конкреттүү платформалардын аталыштарын же аларды колдонуу боюнча сандык көрсөткүчтөрдү келтирген эмес. Ошондуктан олимпиадалык даярдыкты белгилүү бир санариптик платформа менен гана байланыштыруу туура болбойт.

Мырзалиеванын айтымында, негизги максат — окуучуга даяр жоопторду жаттатуу эмес, алган билимин өз алдынча колдонууга, талдоого жана жаңы маселелерди чечүүгө үйрөтүү.

Мындай даярдык бир гана жеке мектептерге мүнөздүү болбошу керек. Мамлекеттик мектептердеги предметтик ийримдерди, лабораторияларды жана олимпиадалык топторду өнүктүрүү да өлкөнүн жалпы билим берүү системасы үчүн маанилүү. Анткени жөндөмдүү окуучулар ар кайсы аймакта жана ар кандай мектепте билим алышат.

МЕДАЛДЫН АРТЫНДА МУГАЛИМДИН ЭМГЕГИ ТУРАТ

Олимпиадада окуучу байгелүү орунга жеткенде, анын аты-жөнү алдыңкы планга чыгат. Бирок ошол ийгиликтин артында окуучуну даярдаган мугалимдин убактысы, билими жана үзгүлтүксүз эмгеги турат.

Алымкан Мырзалиеванын айтымында, «Сапат» эл аралык билим берүү мекемеси олимпиадаларда байгелүү орун алган окуучуларды даярдаган мугалимдерди материалдык жана моралдык жактан колдоого аракет кылат. Аларга мактоо баракчалары тапшырылып, акчалай сыйлыктар берилет.

Мындан тышкары, мугалимдердин кесиптик чеберчилигин жогорулатуу үчүн семинарлар, окутуулар жана методикалык иш-чаралар уюштурулат. Алардын жүрүшүндө педагогдор окутуунун жаңы ыкмалары менен таанышып, тажрыйба алмашат. Олимпиадалык даярдык жүргүзгөн мугалимдер үчүн татаал тапшырмаларды талдоо, окуучулардын жеке жөндөмдөрүн өнүктүрүү жана даярдык процессин натыйжалуу пландаштыруу өзгөчө мааниге ээ.

Республикалык же чет өлкөлүк тренингдерге катышуу жана ага байланыштуу чыгымдарды каржылоо конкреттүү мүмкүнчүлүктөргө жана уюштуруучулук чечимдерге жараша каралат. Демек, бардык мугалимдердин чет өлкөлүк окутууларга катышуусу толук каржыланат деген бирдиктүү кепилдик жок.

Мугалимдин эмгегин баалоо окуучунун медалы менен гана чектелбеши керек. Окуучуну даярдоого жумшалган убакыт, кесиптик жоопкерчилик жана билим берүү процессине кошкон салым да маанилүү. Бул жагынан алганда, мугалимдерди колдоо олимпиадалык даярдыктын туруктуулугуна таасир этүүчү факторлордун бири болуп саналат.

ЭЛ АРАЛЫК ОЛИМПИАДАНЫН ЧЫГЫМЫН КИМ КӨТӨРӨТ?

Эл аралык олимпиадага катышуу билимден тышкары уюштуруучулук даярдыкты жана каражатты да талап кылат. Жол кире, жатакана, тамак-аш, виза жана катышуу төлөмдөрү мелдештин шарттарына жараша өзгөрөт.

Алымкан Мырзалиеванын түшүндүрмөсүнө ылайык, мындай чыгымдардын негизги бөлүгүн, адатта, ата-энелер төлөшөт. Ошол эле учурда окуучунун үй-бүлөлүк жана материалдык абалы эске алынып, лицей чыгымдардын белгилүү бир бөлүгүн же тиешелүү пайызын каржылашы мүмкүн. Демек, бардык чыгымдарды дайыма мектеп толугу менен жабат деп айтууга болбойт.

Мырзалиева эл аралык олимпиадаларга катышууда жол кире жана олимпиадага катышуу төлөмдөрү Агартуу министрлиги тарабынан каржыланарын да белгиледи. Бирок бул маалыматты бардык олимпиадаларга жана чыгымдардын бардык түрүнө бирдей тиешелүү деп түшүнүүгө болбойт. Ар бир мелдештин каржылоо шарттарын өзүнчө тактоо зарыл.

Окуучунун эл аралык олимпиадага катышуусу анын үй-бүлөсүнүн материалдык мүмкүнчүлүгүнө гана көз каранды болуп калбашы үчүн каржылоонун ачык жана түшүнүктүү тартиби маанилүү. Бул маселе жеке мектептерге гана эмес, мамлекеттик мектептерден тандалган окуучуларга да тиешелүү.

ЖАЛПЫ ЖЫЙЫНТЫКТЫ КАНТИП БААЛАШ КЕРЕК?

Олимпиададагы бир медаль — окуучунун жеке жетишкендиги. Ал эми ар кайсы жылдары, ар башка предметтер боюнча байгелүү орундарды алуу даярдык системасынын туруктуулугун баалоого негиз берет. Мындай жыйынтыктарды жаратууда окуучунун жөндөмү, мугалимдин эмгеги, кошумча сабактар, лабораториялык мүмкүнчүлүктөр жана даярдыкка бөлүнгөн каражат өз ара байланышта болот.

«Сапаттын» тажрыйбасында олимпиадалык даярдык 8–9-класстан башталып, атайын топтор жана Олимпиадалык борбор аркылуу улантылары айтылууда. Мекеме окуучуларды даярдаган мугалимдерге сыйлык берип, алардын кесиптик өнүгүүсүнө да көңүл бурат. Бул — анын өкүлү билдирген иш тажрыйбасы.

Ошол эле учурда Кыргызстандагы олимпиадалык билим берүүнүн жалпы абалын баалоо үчүн бир мектептин маалыматы жетишсиз. Мамлекеттик жана жеке мектептердин окуучулары катышкан мелдештер боюнча бирдиктүү статистика, медалдардын так эсеби, окуучулардын мектептери жана даярдоо шарттары тууралуу маалыматтар керек.

Мындай реестр түзүлсө, кайсы предмет боюнча кайсы мектептердин окуучулары жогорку натыйжа көрсөтүп жатканын, аймактардагы мүмкүнчүлүктөр кандай өзгөргөнүн жана даярдоо системасы кайсы жерде күчөтүлүшү керектигин аныктоого болот.

Самарканддагы физика олимпиадасындагы үч медаль — кыргызстандык окуучулардын эл аралык таймаштагы ийгиликтеринин бири. Анын артында турган даярдык жолун түшүнүү үчүн жеңүүчүлөрдү куттуктоо менен гана чектелбей, мугалимдин эмгегин, окуучунун изденүүсүн жана билим алууга түзүлгөн шарттарды да көрсөтүү зарыл. Ал эми өлкөнүн олимпиадалык жетишкендиктерин туура баалоонун башкы шарты — ар бир мектептин салымын так эсептеп, жалпы жыйынтыкты фактыларга таянып көрсөтүү.

Нурлан КЫДЫКОВ, «Кут Билим»