КӨЧМӨН МУРАСЫ — ӨТКӨНДҮН ЭМЕС, КЕЛЕЧЕКТИН ДА БАЯНЫ

VI Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын алкагындагы эл аралык илимий конференция көчмөн цивилизациясын изилдөөнүн жаңы багыттарын ачты.

Көчмөндөр оюндары десе көз алдыбызга адегенде ат чабыш, көк бөрү, эр эңиш, улуттук күрөш сыяктуу спорттук мелдештер келет. Бирок бул оюндардын маңызы спорт менен гана чектелбейт. Анын артында миңдеген жылдар бою калыптанган тарых, дүйнөтааным, салт, философия жана өзгөчө маданий тажрыйба турат.

Муну VI Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын алкагында Ысык-Көлдүн Өрнөк айылындагы Курманжан Датка атындагы Көчмөндөр цивилизациясы борборунда өткөн «Көчмөндөр цивилизациясы: мурасы, парадигмалары жана келечеги» аттуу эл аралык илимий конференция дагы бир ирет айгинеледи.

Илимий жыйынга Кыргызстан менен катар Казакстан, Россия, Кытай, Түркия, Азербайжан, Өзбекстан, АКШ, Улуу Британия, Индия, Франция, Германия, Италия, Монголия, Япония, Түштүк Корея, Сауд Аравиясы жана башка өлкөлөрдөн окумуштуулар, изилдөөчүлөр жана илимий-академиялык чөйрөнүн өкүлдөрү катышты. Жыйындын жүрүшүндө көчмөн цивилизацияларынын тарыхы менен маданиятынан тартып, археология, этнология, философия, саясий-укуктук түзүлүш, салттуу билим, этноспорт, санариптештирүү жана туруктуу өнүгүүгө чейинки кеңири маселелер талкууланды.

Көчмөндү спорт гана эмес, илим да таанытат

Конференциянын өзгөчөлүгү — көчмөн дүйнөсүнө бир гана тарыхый мурас катары эмес, бүгүнкү күндүн жана келечектин маселелери менен байланышкан жандуу цивилизация катары кароого аракет жасалганында.

— Биз үчүн тарыхты мифологизациялоо эмес, анын маанисин объективдүү жана илимий негизде ачып көрсөтүү өзгөчө маанилүү. Өткөндү изилдеп жатып, биз чындыгында келечекке жол ачабыз, — деди Кыргызстандын Мамлекеттик катчысы Арслан Койчиев конференция катышуучуларына багытталган кайрылуу сөзүндө.

Илимий жыйында Кыргызстандын окумуштуулары да бул багытта кызыктуу изилдөөлөрүн сунушташты.

Маселен, Кыргыз-Россия Славян университетинин профессору, тарых илимдеринин доктору Айдарбек Кочкунов Борбордук Азиядагы көчмөн элдердин мамлекеттүүлүгүнүн тарыхый контекстинде «Манас» эпосунун калыптанышына арналган баяндамасын сунуштады.

Окумуштуу эпостун тарыхый негиздерин б.з.ч. III кылымдын аяк ченинен биздин замандын X кылымына чейинки мезгилдеги тарыхый процесстер менен байланышта карады. Хунн, жужан, түрк жана кыргыз доорлорундагы саясий окуялар, этностор аралык байланыштар эпикалык мураста кандайча чагылдырылышы мүмкүн экенине көңүл бурду.

Бул жерде өзгөчө маанилүү бир жагдай бар: «Манасты» түздөн-түз тарыхый булак катары кароого болбойт, бирок эпостогу маалыматтарды жазма булактар, археологиялык жана башка илимий материалдар менен салыштыруу анын тарыхый катмарларын тереңирээк түшүнүүгө жол ачат.

Демек, «Манас» — жөн гана улуу эпос эмес, кыргыз элинин тарыхый эс тутумун изилдөөгө мүмкүнчүлүк берген зор руханий булак.

Улуттук оюн — элдин эс тутуму

Чет өлкөлүк окумуштуулардын баяндамаларында да көчмөндөрдүн салттуу маданиятын бүгүнкү күн менен байланыштырууга өзгөчө көңүл бурулду.

Башкортостан Республикасынын Дене тарбия институтунун профессору Лилия Макина улуттук спорттун маданий мурасты сактоодогу ролу тууралуу баяндама жасады.

Башкортостанда улуттук спорттун беш түрү активдүү өнүктүрүлүп, аларга 50 миңге жакын адам үзгүлтүксүз катышары айтылды. Алардын арасында башкырдын «күрөш» түрү өзгөчө орунда турат. Ал эми салттуу мелдештерди жана тарыхый материалдарды изилдөөнүн негизинде жандандырылган «Байге» мелдештери 2021-жылдан бери кайрадан өткөрүлүп келет.

«Башкорт аты» эл аралык фестивалы да бул ишке олуттуу салым кошууда. Жыл сайын ага 12–13 өлкөдөн 600дөн ашуун спортчу катышары белгиленди.

Бул баяндамадан бир жөнөкөй, бирок маанилүү жыйынтык чыгарууга болот: улуттук спорт — дене тарбиянын гана формасы эмес. Ал элдин тарыхын, дүйнөтаанымын жана муундар байланышын сактаган маданий механизм.

Көчмөн философиясы бүгүн эмнеге керек?

Конференцияда көчмөндөрдүн мурасын өткөндүн эстелиги катары гана кароодон алыстап, анын бүгүнкү дүйнө үчүн маанисин издөө аракети байкалды.

Көчмөн коомдордун салттуу экологиялык билими, жаратылыш менен мамилеси, ресурстарды сарамжалдуу пайдалануу тажрыйбасы климаттын өзгөрүшү жана туруктуу өнүгүү сыяктуу азыркы глобалдык маселелер менен байланышта каралды. Бул багыт конференциянын эң кызыктуу өзгөчөлүктөрүнүн бири болду.

Анткени көчмөн үчүн жаратылыш жөн гана жашоо мейкиндиги эмес болчу. Ал — жашоонун өзү. Жайлоо, суу, жер, мал, мезгилдин алмашуусу — баары бир бүтүндүктө кабыл алынган.

Бүгүн дүйнө экологиялык тең салмактуулук, климаттын өзгөрүшү, жаратылыш ресурстарын үнөмдүү пайдалануу маселелерин талкуулап жатканда, көчмөндөрдүн кылымдардан бери топтолгон тажрыйбасына илимий көз караш менен кайрылуунун мааниси ушунда.

Мурасты сактоонун жаңы жолу — санариптештирүү

Конференцияда дагы бир маанилүү маселе — маданий мурасты заманбап технологиялар аркылуу сактоо маселеси көтөрүлдү.

Резолюцияда электрондук архивдерди, санариптик коллекцияларды, илимий маалымат базаларын жана ачык жеткиликтүү платформаларды өнүктүрүү сунушталды. Бул сунуш өзгөчө маанилүү.

Анткени бүгүнкү мурас эртеңки муунга жетиши үчүн аны жөн гана сактап коюу жетишсиз. Аны изилдөө, системалаштыруу, санариптештирүү жана дүйнөлүк илимий мейкиндикке чыгаруу зарыл.

Ушул жагынан алганда көчмөндөрдүн тарыхын, оозеки чыгармачылыгын, салт-санаасын, кол өнөрчүлүгүн, этноспортун жана материалдык мурастарын санариптик форматта топтоо — келечек муундар үчүн чоң илимий мурас болмокчу.

Илимди чек ара эмес, жалпы кызыкчылык бириктирет

Конференциянын дагы бир өзгөчөлүгү — анын географиялык кеңдигинде эмес, илимий кызыкчылыктардын жалпылыгында болду.

Кыргызстан, Казакстан, Россия, Кытай, Түркия, Индия, Франция, Германия, Япония, АКШ, Монголия, Иран, Гана, Жаңы Зеландия сыяктуу ар кайсы өлкөлөрдүн өкүлдөрү бир жерде чогулуп, ар башка тарыхый тажрыйбаны бир илимий мейкиндикте талкуулашты.

Бул — Көчмөндөр оюндарынын спорттук аянтчадан илимий жана маданий диалогдун аянтчасына айланып баратканын көрсөтөт.

Конференциянын катышуучулары үчүн уюштурулган түндүк көтөрүү аземи да ушул идеянын символундай болду. Ар кайсы мамлекеттен келген окумуштуулар бир түндүктүн алдында турушту. Кыргыз элинде түндүк — үйдүн гана бөлүгү эмес, ынтымактын, биримдиктин белгиси.

Илим да ушундай: ар башка көз караштарды бир чекитке чогултканда гана жаңы түшүнүк жаралат.

Конференциядан кийинки чоң милдет

Илимий жыйын баяндамалар менен гана аяктаган жок. Анын жыйынтыгында резолюция кабыл алынып, көчмөн цивилизацияларын изилдөө боюнча эл аралык кызматташтыкты улантуунун конкреттүү багыттары белгиленди.

Алардын арасында туруктуу эл аралык илимий платформа түзүү, тарых, археология, этнология, антропология, философия, маданият жана экология сыяктуу тармактардын адистерин бириктирген дисциплиналар аралык изилдөөлөрдү кеңейтүү, салттуу экологиялык билимдерди изилдөө, маданий мурасты санариптештирүү жана көчмөндөрдүн мурасын дүйнөлүк деңгээлде жайылтуу милдеттери бар.

Конференциянын илимий жыйнагынын жарык көрүшү да маанилүү жыйынтык болду. Ага катышуучулардын баяндамалары жана илимий эмгектери түп нуска тилдеринде киргизилди.

Мунун баары бир жолку иш-чара эмес, чоң илимий багыттын башталышы экенин көрсөтөт.

Өткөндү изилдөө — келечекти издөө

Көчмөндөр оюндарынын спорттук бөлүгүндө жеңүүчү медаль менен аныкталат. Илимде болсо жеңиш — жаңы суроо коюу, жаңы байланыш табуу, жаңы изилдөөгө жол ачуу менен өлчөнөт.

Бул конференция да дал ушундай мааниге ээ болду.

Көчмөндөрдүн тарыхы али толук изилденип бүтө элек. Анын тарыхый катмарлары, археологиялык табылгалары, эпикалык мурасы, салттуу билими, коомдук түзүлүшү, философиясы жана жаратылыш менен мамилеси дүйнөлүк илим үчүн дагы талай изилдөөнүн темасы боло алат.

Эң башкысы — көчмөн цивилизациясын өткөндүн музейдеги экспонаты катары эмес, бүгүнкү дүйнө менен сүйлөшө алган тирүү маданий мурас катары түшүнүү.

Балким, VI Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынын илимий программасынын эң чоң мааниси да ушундадыр.

Көчмөндөрдүн өткөнү илимде кайрадан сүйлөй баштады. Ал эми анын үнү — келечекке карай айтылган үн.

А.АЛИБЕКОВ, «Кут Билим», штаттан тышкаркы кабарчы, Ысык-Көл, Өрнөк айылы, Курманжан Датка атындагы Көчмөндөр цивилизациясы борбору