ИЙГИЛИКТИН БААСЫ ЖАНА ГЕОГРАФИЯСЫ: БИШКЕКТЕН АЙМАКТАРГА ООЙТ

Жыл сайын жай ортолоп калганда өлкөнүн билим берүү айдыңын өзгөчө бир толкундоо каптайт. Миңдеген бүтүрүүчүлөр, толкунданган ата-энелер жана мугалимдер монитор экранынан көз албай, Жалпы республикалык тестирлөөнүн (ЖРТ) жыйынтыгын чыдамсыздык менен күтүшөт. Бул сынак жөн гана жогорку окуу жайга жолдомо алуунун механизми эмес, аталган көрсөткүч өлкөдөгү өспүрүмдөрдүн логикалык деңгээлин, мектептердеги окутуунун сапатын жана жалпы системанын реалдуу абалын чагылдырган эң объективдүү күзгү болуп саналат. Ал эми ошол күзгүдөн эң жарык көрүнгөндөр — эң жогорку упай топтоп, мамлекеттик өзгөчө үлгүдөгү «Алтын сертификатка» ээ болгон улан-кыздар.

Бирок узак жылдар бою бул салтанаттуу сандардын артында бир топ суроолор жана кооптонуулар жашап келгени жашыруун эмес. Көптөгөн изилдөөлөр жана Билим берүүнү баалоо жана окутуу усулдары борборунун (ББОУБ) статистикасы «Алтын сертификаттардын» 60%дан ашыгы (ал тургай айрым жылдары 70%дан жогору) дайыма Бишкек шаарынын элитардык же жеке менчик мектептерине гана буюрарын көрсөтүп келген. Бул көрүнүш «сапаттуу билим — борбор калаада жашагандардын гана артыкчылыгыбы?» деген олуттуу коомдук тынчсызданууну жаратып жаткан.

2026-жылдын жайы бул стереотипти таш-талкан кылды. Аймактардагы жөнөкөй мектептердин бүтүрүүчүлөрү өздөрүнүн билим деңгээли, талыкпас эмгеги менен өлкө рекордун жаңылап, географиялык ажырымды жоюуга болорун иш жүзүндө далилдешти.

Быйылкы ЖРТнын жыйынтыгы боюнча республика боюнча эң жогорку көрсөткүчкө жетишкен 55 бүтүрүүчү «Алтын сертификатка» татыктуу болду. Бирок быйылкы жылдын башкы сенсациясы — сандардын сандык бөлүнүшүндө эмес, анын сапаттык туу чокусунда жатат.

Көп жылдан бери ЖРТнын эң жогорку упайлары Бишкектин автордук мектептеринин энчиси сыяктуу кабыл алынып калса, быйылкы ЖРТнын абсолюттук рекордун — 239 баллды — борбор калаанын эмес, аймактардагы жөнөкөй мектептерде окуган эки бүтүрүүчү кыз багындырды:

• Айдай Абылаева — Нарын облусундагы Нинакан Жүндүбаева атындагы мектеп-лицейинин бүтүрүүчүсү;
• Сезимай Акматова — Баткен облустук мектеп-гимназия интернатынын бүтүрүүчүсү.

Соңку эки жылдын расмий статистикасын салыштырганда, борбор калаанын монополиясы байкаларлык бошогону көрүнөт. 2025-жылы жалпы 54 «Алтын сертификаттын» 38и (70,3%) Бишкекке берилген болсо, 2026-жылы 55 сертификаттын 34ү (61,8%) борборго туура келип, региондор өз үлүшүн 21 орунга (38,2%) чейин жогорулатты.

Таблица: «Алтын сертификаттардын» аймактар боюнча 2025–2026-жылдагы динамикасы

Бул таблица жөн гана кургак статистика эмес, аймактардагы билимге болгон умтулуунун, системалуу өзгөрүүлөрдүн реалдуу көрсөткүчү. Баткен облусу мурунку жылы бир да сертификат ала албаса, быйыл дароо 3 «Алтын сертификатка» ээ болуп, ири секирик жасады.

Айылдык мектептердин мындай ийгиликке жетиши кокустук эмес.

Чындыгында, билим берүүдөгү мындай масштабдуу өзгөрүүлөр кокусунан боло калган жок. Бул — акыркы жылдары тармакта башталган реформалардын, анын ичинде 12 жылдык окутуу тутумуна багыт алуунун жана билим берүүнү терең санариптештирүүнүн реалдуу жемиши. Мектептердин заманбап окуу китептери, ноутбуктар жана жаңыча усулдар менен камсыздалышы мугалимдердин иштөө форматын түп-тамырынан өзгөрттү. Ал эми мугалимдердин айлык акысынын жогорулашы алардын кесиптик кадыр-баркын көтөрүп, окутууга болгон жоопкерчилигин жана шыктануусун арттырган негизги факторлордон болду.

1. «Булак» тиркемеси — чөнтөктөгү репетитор: Агартуу министрлиги тарабынан ишке киргизилген акысыз «Булак» мобилдик тиркемеси борбор менен айылдардын ортосундагы билим ажырымын жоюуда башкы курал болду. Платформага ЖРТнын форматына дал келген 12,5 миңден ашык уникалдуу тапшырма киргизилген. Окуучулар аталган тиркеме аркылуу 377 миңден ашык тест тапшырып, массалык түрдө машыгуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болушту. Бул кымбат баалуу даярдоо курстарына бара албаган алыскы айылдагы окуучуларга Бишкектин лицейлеринде окугандар менен тең тайлашууга шарт түздү.
2. Жергиликтүү деңгээлдеги колдоо жана эмгекти баалоо: Региондордогу ийгилик окуучунун аракети, мугалимдин талыкпас эмгеги жана айыл бийлигинин моралдык-финансылык колдоосу бириккенде гана мүмкүн болорун конкреттүү мисалдар далилдеп турат.
   • Кочкор районундагы үлгү: ЖРТдан өлкө боюнча эң жогорку балл алган Айдай Абылаевага Chevrolet Spark автоунаасы салтанаттуу түрдө тапшырылды. Анын класс жетекчисине Түркияга эс алууга жолдомо берилсе, жогорку көрсөткүч камсыз кылган ар бир мугалимге 1000 АКШ доллары өлчөмүндө атайын сыйлык берилди. Мектептердин базасын чыңдоо үчүн Н. Жүндүбаева жана А. Жалпетеков атындагы мектептерге интерактивдүү доскалар өткөрүлүп берилди.
   • Нарын районундагы Актан Тыныбек мектеби: Бул айылдык мектептин бүтүрүүчүлөрүнүн ЖРТдагы орточо көрсөткүчү 77%га жетти. Курманова Ырыскүл 200 балл алса, Токонова Раяна 195 баллды багындырды. Миң-Булак айыл өкмөтү Курманова Ырыскүлгө 30 000 сом, Токонова Раянага 20 000 сом өлчөмүндө акчалай сыйлыктарды тапшырып, эки класс жетекчисин 5000 сомдон сыйлап, аларга ыраазычылык каттары берилди.

2026-жылдын 21-июлунда Бишкектеги «Ынтымак Ордодо» өткөн салтанаттуу жыйында Министрлер Кабинетинин Төрагасы Адылбек Касымалиев Президент Садыр Жапаровдун атынан ЖРТнын эң мыкты бүтүрүүчүлөрүнө «Кыргыз Республикасынын Президентинин сыймыгы» сертификаттарын жана ноутбуктарды тапшырды. Салтанатка 54 «Алтын сертификат ээси» жана аймактардан келген 20 жогорку баллдык окуучу катышты.

Мамлекет башчысы Садыр Жапаров өзүнүн куттуктоо кайрылуусунда өлкөнүн негизги байлыгы жер астындагы ресурстарда эмес, дал ушул билимдүү, атаандаштыкка жөндөмдүү жаштарда экенин өзгөчө белгилеген. Президент: «Быйыл ЖРТда эң жогорку упай алгандардын арасында Нарын, Баткен сыяктуу алыскы аймактардан чыккан жаштардын болушу өзгөчө кубандырат. Бул — аймактарды өнүктүрүү боюнча жүргүзүлүп жаткан иштердин жемиши», — деп билдирди.

Заманбап доор — жасалма интеллект, IT, аэрокосмостук инженерия жана креативдүү экономика доору. Ошондуктан бүтүрүүчүлөргө кайсы гана кесипти тандабасын, жөн гана адис болбостон, өз ишинин мыкты лидери болуу керектиги айтылды.

2026-жылкы ЖРТнын жыйынтыктары көрсөткөндөй, эгер мамлекет тарабынан тең шарттар түзүлүп, санариптик куралдар жеткиликтүү болсо, айылдык окуучулардын дарамети борбордогу элитардык мектептердин деңгээлинен эч кем калбайт.

Эми башталган бул оң тенденцияны андан ары өнүктүрүү үчүн төмөнкү кадамдар зарыл:

1. «Булак» платформасын тереңдетүү: Тилдик жана логикалык тесттерден сырткары, STEM (инженерия, математика, так илимдер) багытындагы заманбап интерактивдүү модулдарды кошуу.
2. Мугалимдердин компетенттүүлүгүн арттыруу: Айылдык мугалимдерди заманбап технологиялар менен иштөөгө машыктырууну үзгүлтүксүз улантуу.
3. «Мээлердин агылышын» токтотуу: «Алтын сертификат» ээлерине өлкө ичиндеги алдыңкы компанияларда жана мамлекеттик долбоорлордо кепилденген жумуш орундарын сунуштап, аларды өлкөнүн негизги интеллектуалдык капиталы катары сактап калуу.

Баткендин же Нарындын алыскы айылында отуруп, өлкө рекордун жаңылаган окуучулар — туура реформалар жана тынымсыз эмгек аркылуу Кыргызстандын жаштары каалаган бийиктикти багындыра аларынын эң айкын далили.

Нурлан КЫДЫКОВ, “Кут Билим”