12 ЖЫЛДЫК РЕФОРМА: УЛУТТУК МОДЕЛДИН СЫНООСУ

Кыргызстандын билим берүү реформасынын негизги маселеси — 12 жылдык окууга өтүү же чет өлкөлүк окуу китептерин колдонуу менен эле чектелбейт. Негизги суроо башкада: дүйнөлүк тажрыйбаны өздөштүрүп жатып, Кыргызстан өзүнүн билим берүү максатын, мазмунун жана натыйжасын канчалык так аныктай алды?

Агартуу министри Догдуркүл Кендирбаева Кыргызстан Сингапурдун же Финляндиянын билим берүү системасын көчүрүп жаткан жок, тескерисинче, эл аралык тажрыйбага таянып, өзүнүн улуттук моделин калыптандырууда деген ойду бир нече жолу кайталап келет. Бул билдирүүнү жөн гана реформаны коомчулукка түшүндүрүү аракети катары кароо жетишсиз. Анын артында үч чоң маселе турат: билим берүүнүн мазмунун жаңылоо, улуттук баалуулуктарды сактоо жана өзгөрүүлөрдүн натыйжасын коомчулукка далилдөө.

Министрликтин расмий материалдары реформанын багыттарын — 12 жылдык билим берүүгө өтүү, жаңы мамлекеттик жана предметтик стандарттарды киргизүү, окуу китептерин жаңылоо, мугалимдерди жаңы методикага даярдоо жана окуучулардын практикалык көндүмдөрүн өнүктүрүү — бирдиктүү трансформация катары көрсөтөт. Бул багыттар 2024-жылдын 30-октябрында бекитилген 12 жылдык мектептик билим берүүгө өтүү концепциясында да чагылдырылган.

Бирок реформанын расмий максаты менен мектептеги чыныгы натыйжасы бир эле нерсе эмес. Улуттук модель тууралуу сөздүн ишенимдүүлүгү дал ушул экөөнүн ортосундагы байланыштан көз каранды.

ЭМНЕ ҮЧҮН МИНИСТР УЛУТТУК МОДЕЛЬ ЖӨНҮНДӨ КАЙРА-КАЙРА АЙТЫП ЖАТАТ?

Министрдин билдирүүлөрүндө улуттук моделге басым жасалышынын кеминде төрт себеби бар.

Биринчиси — реформаны чет өлкөлүк системанын көчүрмөсү катары кабыл алууга жол бербөө. 12 жылдык билим берүүгө өтүү коомчулукта балдардын мектепте дагы бир жыл окушу, класстардын алмашуусу, жаңы китептер жана программалар тууралуу суроолорду жаратты. Мындай шартта «улуттук модель» деген түшүнүк реформанын Кыргызстандын өзүнүн муктаждыктарына жооп берерин түшүндүрүүчү негизги аргументке айланат.

2025-жылдын 12-мартында «Кабар» агенттиги министрдин парламенттеги талкуу учурунда 12 жылдык системаны киргизүүдө улуттук кызыкчылык гана көздөлөрүн билдиргенин жазган. Ошол эле материалда айрым депутаттар реформанын өз убагына жана зарылдыгына шек келтиргени көрсөтүлгөн. Демек, бул тема башынан эле методикалык гана эмес, коомдук ишенимге байланышкан маселе болгон.

Экинчиси — эл аралык тажрыйбаны улуттук шартка ылайыкташтыруу зарылдыгы. 2024-жылдын 18-августунда министрлик Сингапурдун мектептик билим берүү системасы боюнча тажрыйба алмашуу тууралуу маалымат жарыялаган. Анда Кыргызстандын шарттарына ылайыкташтыруу менен Сингапурдун STEM багытындагы 46 аталыштагы предметтик китептери алынганы, ошондой эле Marshall Cavendish Education компаниясы менен кызматташуу меморандумуна кол коюлганы айтылган.

Бул жерде принципиалдуу айырма бар: чет өлкөлүк китепти пайдалануу — бир маселе, ал эми ошол өлкөнүн билим берүү системасын бүтүндөй кабыл алуу — башка маселе. Китептин методикасын колдонсо болот, бирок анын мазмунун кыргыз тилине, улуттук тарыхка, жергиликтүү турмушка, окуучулардын даярдык деңгээлине жана мектептердин мүмкүнчүлүктөрүнө ылайыкташтыруу талап кылынат.

Үчүнчүсү — билим берүүнүн эски мазмунун өзгөртүү. 2026-жылдын 5-февралында «Кут Билим» гезитине берген маегинде Кендирбаева мурдагы окуу китептеринин маалыматты кайталоого жана жаттап алууга көбүрөөк багытталганын белгилеген. Анын айтымында, жаңы муундагы китептер окуучунун изденүүсүн, талдоосун, чыгармачылыгын жана чечим кабыл алуу жөндөмүн өнүктүрүүгө тийиш. Ал ошондой эле жаңы стандарттардын улуттук баалуулуктар, «Кыргыз жараны» концепциясы жана мекенчилдик менен байланышын түшүндүргөн.

Төртүнчүсү — реформанын жоопкерчилигин мамлекеттин өзүнө алуу. Эгер Кыргызстан даяр чет өлкөлүк моделди көчүрүп жатса, ийгиликсиздикти ошол моделдин кемчилиги менен түшүндүрүүгө болот эле. Ал эми улуттук модель түзүлүп жатса, анын натыйжасы үчүн стандарттарды иштеп чыккандар, окуу китептерин даярдагандар, мугалимдерди окуткандар жана билим берүү саясатын жүргүзгөн мамлекеттик органдар жооп берет.

Бул — билдирүүнүн мүмкүн болгон саясий-административдик мааниси. Бирок министрдин өз сөздөрү анын мындай максатты атайын көздөп жатканын түздөн-түз далилдебейт.

«УЛУТТУК МОДЕЛЬ» ДЕГЕН ЭМНЕ ЖАНА АЛ ЭМНЕЛЕРДЕН ТУРУШУ КЕРЕК?

Кыргызстандын 12 жылдык мектептик билим берүүгө өтүү концепциясы Министрлер Кабинетинин 2024-жылдын 30-октябрындагы №654 токтому менен бекитилген. Документте жаңы концепцияга өтүү эл аралык стандарттарга, башка өлкөлөрдүн ийгиликтүү тажрыйбасына жана эксперттер менен коомчулуктун катышуусуна негизделгени көрсөтүлгөн.

Бирок улуттук модель деген түшүнүктү чет өлкөлүк китептерди кыргызчалоо же мамлекеттик стандартка улуттук баалуулуктарды киргизүү менен гана чектөөгө болбойт. Ал төмөнкү компоненттердин биримдиги болушу керек.

1. Улуттук максат жана баалуулуктар

Билим берүү баланы кыргыз тилин, тарыхын, маданиятын жана коом алдындагы жоопкерчилигин түшүнгөн, ошол эле учурда дүйнөлүк билимге ачык инсан катары калыптандырууга тийиш. Министрдин маегинде ушул багыт ачык белгиленген.

2. Билимдин практикалык натыйжасы

Жаңы стандарттардын максаты — окуучунун маалыматты жөн гана эстеп калышы эмес, аны түшүнүп, колдонуп, салыштырып, талдап, жыйынтык чыгара алышы. Министрлик муну реформанын негизги багыттарынын бири катары көрсөтүүдө.

3. Мугалимдин даярдыгы жана эркиндиги

Жаңы программа эски ыкма менен окутула берсе, өзгөрүү кагаз жүзүндө калат. Мугалим жаңы стандартты түшүнүп, сабакты окуучунун активдүү ишине ылайык уюштуруп, билимди колдонуу жөндөмүн баалай билиши керек.

4. Өлкөнүн чыныгы шарттарына ылайыкташуу

Улуттук моделдин сапаты айыл менен шаардын, чакан жана ири мектептердин, ар башка тилде билим алган балдардын мүмкүнчүлүктөрүн канчалык эске алганынан да көрүнөт. Жакшы жабдылган мектепте иштеген мугалим менен окуу каражаттары жетишсиз мектептеги мугалимге бирдей талап коюу жетишсиз; аларга ошол талапты аткарууга керектүү шарт да түзүлүшү зарыл.

Бул төрт компоненттин бирөөсү эле жетишпесе, «улуттук модель» деген түшүнүк декларация бойдон калышы мүмкүн. Маселен, улуттук баалуулуктар жакшы чагылдырылганы менен окуучу математикалык маселени өз алдынча чече албаса, билим берүүнүн сапаты жогорулады деп айтууга негиз аз. Ошондой эле окуучунун академиялык жетишкендиги жогорулап, бирок эне тилинде сабаттуу сүйлөп-жазуу, тарыхын түшүнүү жана коомдук жоопкерчилик көндүмдөрү өнүкпөсө, модель толук кандуу болбойт.

СИНГАПУР ЖАНА ФИНЛЯНДИЯ: ЭМНЕНИ АЛУУГА БОЛОТ, ЭМНЕНИ КӨЧҮРҮҮГӨ БОЛБОЙТ?

Министрдин позициясын түшүнүү үчүн бул эки өлкөнүн тажрыйбасына кайрылуу зарыл. Бирок алардын билим берүү системаларынын ийгилигин бир эле окуу китебине же окутуу методикасына байлап коюу туура эмес.

Сингапур: так илимдер жана билимди колдонуу

Кыргызстандын Агартуу министрлиги Сингапурдун STEM багытындагы окуу китептерин жана окутуу тажрыйбасын пайдаланууну ачык жарыялаган. 2024-жылы 80 педагогду окуучуларды PISA изилдөөсүнө даярдоодо колдонулуучу Cerebry платформасы боюнча окутуу пландалган.

Кыргызстан үчүн маанилүү сабак — математиканы же табигый илимдерди формулаларды жаттатуу менен чектебей, окуучунун маселени түшүнүп, аны турмушта колдоно алышына жетишүү. Бирок бул үчүн китеп менен кошо сабак өтүү ыкмасы жана баалоо системасы да өзгөрүшү керек.

Финляндия: мугалимдин кесипкөйлүгү жана окуучуга багытталган билим берүү

Финляндиянын тажрыйбасын талдоодо мугалимдерди даярдоо, окуучулардын айырмачылыктарын эске алуу, билим берүүнүн жеткиликтүүлүгү жана мектептин ишин колдогон системалар маанилүү. Бул принциптерди Кыргызстанга ылайыкташтыруу үчүн педагогикалык даярдыкка, мектептердин ресурстарына жана мугалимдин кесиптик өз алдынчалыгына көңүл буруу зарыл.

Министрдин жарыяланган маегинде жаңы стандарттардын негизги максаты катары өз алдынча ойлонгон, талдаган жана чечим кабыл алган окуучуну калыптандыруу көрсөтүлгөн.

Бул жерде негизги суроо «кайсы өлкөнүн модели жакшы?» дегенде эмес. Кыргызстан чет өлкөдөн алынган тажрыйбанын кайсы бөлүгүн, кандай шартта жана кандай өлчөнүүчү натыйжа үчүн колдонуп жатат? Мына ушул суроого так жооп берилсе, улуттук моделдин өзгөчөлүгү даана көрүнөт.

АЗЫРКЫ РЕФОРМАЛАР: МАКСАТТАН МЕКТЕПТЕГИ НАТЫЙЖАГА ЧЕЙИН

Кыргызстанда өзгөрүүлөр бир нече багытта жүрүүдө. Алар бири-бирине байланыштуу болгону менен, ар биринин өзүнчө натыйжасын текшерүү керек.

12 жылдык билим берүүгө өтүү

2024-жылдын 30-октябрында өтүү концепциясы бекитилип, 2025–2026-окуу жылынан тартып реформанын алгачкы этаптары ишке кирген. Министрлик бул өзгөрүүнү мектепте кошумча бир жыл окуу менен гана чектебей, мазмунду жана окутуу ыкмаларын жаңылоо катары түшүндүрөт.

Текшериле турган натыйжа: окуучулардын окуу, жазуу, математикалык жана функционалдык сабаттуулугунун өсүшү.

Жаңы окуу китептери жана стандарттар

Кыргыз билим берүү академиясы 1–12-класстар үчүн предметтик стандарттарды, айрым класстар үчүн окуу программаларын жана методикалык материалдарды иштеп чыгуу иштерин жүргүзгөн.

Текшериле турган натыйжа: китептеги тапшырмалар баланын жашына ылайыкпы, программа менен шайкешпи жана өз алдынча ой жүгүртүүгө чындап үйрөтөбү?

Мугалимдерди кайра даярдоо

Агартуу министрлигинин маалыматына ылайык, 2025–2026-окуу жылында 40 420 мугалим квалификациясын жогорулатуу курстарынан өткөн. Алардын 28 913ү 12 жылдык системага багытталган окутууга тартылган. Ошондой эле Сингапурдан тогуз эл аралык тренер тартылып, 36 онлайн сессия өткөрүлгөнү кабарланган.

Текшериле турган натыйжа: курстан өткөн мугалимдердин канчасы жаңы ыкмаларды күнүмдүк сабагында пайдаланып, окуучулардын жетишкендигин жакшырта алды?

Жогорку класстарда профилдик окутуу

12 жылдык концепция жогорку класстарда окуучулардын кызыгуусуна жана келечектеги кесибине ылайык багыт тандоо мүмкүнчүлүгүн кеңейтүүнү көздөйт.

Текшериле турган натыйжа: мектептерде керектүү лабораториялар, жабдуулар жана адистер барбы? Окуучу тандаган багыт боюнча сапаттуу даярдык ала алабы?

Бул жерде бир нерсени так ажыратуу зарыл: мугалимдерди окутуунун саны, басылып чыккан китептердин саны же кабыл алынган стандарттар — реформанын жүрүп жатканын көрсөтүүчү көрсөткүчтөр. Алар окуучулардын билим сапаты өскөнүн өз алдынча далилдей албайт.

БИРИНЧИ ОКУУ ЖЫЛЫ ЭМНЕНИ КӨРСӨТТҮ? ЭКСПЕРТТЕРДИН КӨЗ КАРАШЫ

Реформа тууралуу расмий түшүндүрмөлөрдү мектептеги тажрыйба жана адистердин талдоосу менен салыштыруу зарыл. Бул жагынан Кыргыз билим берүү академиясынын (КББА) материалдары маанилүү, анткени анда көйгөйлөр жалпы пикир катары эмес, изилдөөнүн жыйынтыктары аркылуу каралган.

Назира Дүйшеева жана Кыргыз билим берүү академиясы

КББАнын 2026-жылдын 15-январындагы маалыматына ылайык, 12 жылдык системага өткөн класстарда сабак берген 8 200 мугалимдин катышуусунда сурамжылоо жүргүзүлгөн. Академия ошондой эле Бишкектеги мектептерде сабактарга катышып, жаңы окуу-методикалык комплекттерди талдаган. Изилдөөдө жаңы стандарттарды ишке ашыруу, программаларды колдонуу, календардык-тематикалык пландаштыруу жана окуу процессин уюштуруу боюнча кыйынчылыктар аныкталган.

2026-жылдын жай айларында «24.kg» басылмасы КББАнын өкүлдөрү менен жүргүзгөн маегинде бул жыйынтыктарды кененирээк талкуулаган. Материалда биринчи жылды бир жактуу ийгиликтүү же ийгиликсиз деп баалоого болбой турганы, ал жаңы моделди иш жүзүндө текшерүү мезгили болгону айтылат. Ошол эле учурда окуу китептерине, жумушчу дептерлерге, методикалык жардамга, класстардын толуп кетишине жана жаш балдардын мектепке даярдыгына байланышкан маселелер белгиленген. Академия башталгыч класстардын айрым программаларын 2026–2027-окуу жылына карата окуучулардын муктаждыктарына ылайык кайра кароо иштерин да билдирген.

Бул көз караштын мааниси — эксперттер реформанын багытын талкуулоо менен гана чектелбестен, аны ишке ашыруудагы конкреттүү кемчиликтерди аныктап жатышат.

Аналитикалык тыянак: эгер жаңы стандарттарды киргизүүдө мугалимдер кыйынчылыкка туш болуп, айрым тапшырмалар жаш өзгөчөлүктөрүнө туура келбей жатса, муну улуттук моделдин толук калыптанбаганынын белгиси катары карап, программаларды жана методикаларды оңдоо керек. Бул сөзсүз түрдө 12 жылдык моделдин өзү туура эмес дегенди билдирбейт.

Кендирбаеванын өзүнүн позициясы

2026-жылдын 12-июнунда Баткенде өткөн ата-энелер форумунда министр 12 жылдык билим берүүдө баланын жаш курагы эмес, билим берүүнүн мазмуну өзгөрөрүн билдирген. Ал жаңы китептердин максаты маалыматты жаттоо эмес, талдоо жана жыйынтык чыгаруу экенин, мугалимдердин кесиптик өнүгүүсү өзгөчө маанилүү экенин белгилеген.

Министрдин бул позициясы КББАнын изилдөөсү менен бир маанилүү жерде кесилишет: реформа жаңы документтерди кабыл алуу менен бүтпөйт. Мугалим ошол документтерди сабакта ишке ашыра алганда гана максатка жетүүгө болот.

Ошол эле учурда министрликтин расмий түшүндүрмөлөрү реформанын максаттарын жана жүргүзүлгөн иштерди баяндаганы менен, алардын өз алдынча баалоосу жетишсиз. Натыйжаны аныктоо үчүн көз карандысыз өлчөөлөр, окуучулардын жетишкендиктеринин динамикасы жана аймактар боюнча салыштырма маалыматтар керек.

Абакир Мамытов: билим берүүнүн натыйжасын кантип баалоо керек?

2026-жылдын 10-февралында Sputnik Кыргызстан 12 жылдык системага өтүүнүн кыйынчылыктары тууралуу радиоталкуу уюштурган. Ага педагогика илимдеринин доктору, профессор, Кыргыз билим берүү академиясынын башкы илимий кызматкери Абакир Мамытов жана Агартуу министрлигинин өкүлү Ольга Брызгалова катышкан. Талкуунун темаларынын катарында жаңы программалардын балдардын жаш өзгөчөлүктөрүнө шайкештиги, мугалимдердин даярдыгы жана методикалык колдоонун жетиштүүлүгү болгон.

Бул материалда айтылган маселелер реформанын негизги тобокелдигин көрсөтөт: программаны өзгөртүү менен мектептин мүмкүнчүлүктөрүн өзгөртүү бир убакта жүрбөсө, жаңы талаптарды аткаруу оорлойт.

Абакир Мамытовдун бул эфирге катышканы — анын белгилүү маселелер боюнча эксперттик талкууга аралашканын тастыктайт. Бирок толук стенограмма же так цитаталарсыз ага конкреттүү позицияларды таңуулоо туура эмес.

Кыргыз билим берүү академиясынын PISA боюнча талдоосу

2026-жылдын сентябрында КББА PISA 2025 жана билим берүүнүн сапаты тууралуу материал жарыялаган. Анда жаңы окуу китебин колдонгон мугалим да сабакты эскиче түшүндүрүп, окуучудан текстти кайра айтып берүүнү талап кыла берсе, стандартта жазылган сынчыл ой жүгүртүү жана функционалдык сабаттуулук класста калыптанбай калышы мүмкүн экени белгиленген. Академия реформанын реалдуу натыйжасы мугалимдин ишинен, сабактын түзүлүшүнөн жана окуучунун активдүү аракетинен көз каранды экенин баса белгилеген.

Бул — улуттук модель тууралуу талкуудагы эң маанилүү эксперттик аргументтердин бири. Стандарттын текстинде кандай максат жазылганы эмес, окуучу аны күнүмдүк окуу процессинде кандайча өздөштүрүп жатканы чечүүчү мааниге ээ.

КООМДУК СЫН-ПИКИРЛЕР ЭМНЕНИ КӨРСӨТҮҮДӨ?

12 жылдык системага өтүү коомчулукта талаш жараткан. «24.kg» басылмасынын материалында ата-энелердин жаңы программалардын татаалдыгына жана окуу китептерине байланышкан нааразычылыктары баяндалган. Sputnik Кыргызстан да 2026-жылдын февралындагы талкуусунда ата-энелердин жүктөм тууралуу даттанууларын, мугалимдердин кадр жана методикалык жардам жетишсиздигине байланышкан көйгөйлөрүн көтөргөн.

Бул пикирлердин баарын реформанын өзүнө каршы чыгуу катары кароого болбойт. Ата-эне баласынын окуу жүгү оор болуп жатканын айтса, бул программага, тапшырмалардын татаалдыгына, окутуу методикасына же баланын даярдыгына байланышкан көйгөй болушу мүмкүн. Аны текшербей туруп «реформага түшүнбөй жатышат» деп четке кагуу да, бир нече даттануунун негизинде бүтүндөй системаны жараксыз деп жарыялоо да туура эмес.

Коомдук сын-пикирлердин ичинен үч суроо өзгөчө маанилүү:

• Балдардын даярдыгы: мектепке чейинки даярдыгы жетишсиз балдар жаңы программаны өздөштүрүүдө кыйынчылыкка туш болуп жатабы?
• Мугалимдердин мүмкүнчүлүгү: жаңы стандарттарды ишке ашыруу үчүн педагогдорго жетиштүү убакыт, окуу куралдары жана практикалык жардам берилдиби?
• Мектептердин шарттары: бардык мектептерде жаңы мазмунду сапаттуу окутууга керектүү кадрлар, окуу каражаттары жана инфраструктура барбы?

Ушул суроолорго аймактар боюнча бөлүнгөн, текшерүүгө мүмкүн болгон маалыматтар менен жооп берүү улуттук моделге болгон ишенимди күчөтмөк.

РЕФОРМАНЫН НАТЫЙЖАСЫН КАНДАЙ КӨРСӨТКҮЧТӨР МЕНЕН ӨЛЧӨӨ КЕРЕК?

Кыргызстан өзүнүн улуттук моделин калыптандырып жатса, анын ийгилигин далилдөөчү көрсөткүчтөр да ачык жана түшүнүктүү болушу керек. Мисалы:

Бул көрсөткүчтөрдү реформага чейин жана андан кийинки мезгилде салыштыруу зарыл. Мында окуучулардын жаш курагы, тилдик чөйрөсү, мектептин ресурстары жана баштапкы даярдык деңгээли эске алынышы керек.

PISA сыяктуу эл аралык изилдөөлөр окуучулардын билимди турмуштук кырдаалдарда колдонуу жөндөмүн салыштырууга жардам берет. Бирок бир гана эл аралык рейтинг улуттук моделдин бардык жактарын баалай албайт: ал кыргыз тилинин өнүгүшүн, тарыхый аң-сезимди же жарандык тарбияны толук өлчөбөйт. Ошондуктан эл аралык баалоону улуттук көрсөткүчтөр менен айкалыштыруу зарыл.

УЛУТТУК МОДЕЛЬ СӨЗ МЕНЕН ЭМЕС, НАТЫЙЖА МЕНЕН БЕКЕМДЕЛЕТ

Догдуркүл Кендирбаеванын Кыргызстан Сингапурдун же Финляндиянын билим берүү системасын көчүрбөй, өзүнүн улуттук моделин түзүп жатканы тууралуу билдирүүлөрү реформанын багытын түшүндүрөт. Ачык маалыматтардан көрүнгөндөй, Кыргызстан чет өлкөлүк окуу китептерин жана методикаларын колдонуу менен катар мамлекеттик стандарттарды, окуу программаларын жана мугалимдерди даярдоо системасын жаңылоодо.

Бирок улуттук моделдин өзгөчөлүгү чет өлкөлүк тажрыйбадан канчалык айырмаланганында эмес, ал Кыргызстандын балдарына кандай билим жана мүмкүнчүлүк берип жатканында.

КББАнын изилдөөлөрүндө жана маалымат каражаттарындагы талкууларда жаңы системаны ишке ашыруудагы кыйынчылыктар да ачык айтылууда. Бул маалыматтар реформанын максаттары менен мектептердеги реалдуу шарттардын ортосунда дагы иш талап кылган маселелер бар экенин көрсөтөт.

Ошондуктан министрдин «улуттук модель» деген билдирүүсүнө баа берүүдө чечүүчү суроо мындай болушу керек: жаңы стандарттар жана китептер кыргызстандык окуучуну мурдагыдан жакшыраак ойлонууга, окуганын түшүнүүгө, маселени чечүүгө жана өз коомунда жоопкерчиликтүү жашоого үйрөтүп жатабы?

Эгер бул суроого окуучулардын жетишкендиктери, мугалимдердин иш жүзүндөгү тажрыйбасы жана ачык изилдөөлөр оң жооп берсе, улуттук модель тууралуу сөз ишенимдүү мазмунга ээ болот. Эгер көйгөйлөр аныкталса, аларды ачык көрсөтүп, программаларды оңдоо да ошол моделди калыптандыруунун ажырагыс бөлүгү болушу керек.

Улуттук билим берүү модели чет өлкөлүк үлгүдөн баш тартуу менен эмес, дүйнөлүк тажрыйбанын пайдалуу жактарын өздөштүрүп, Кыргызстандын шартында алардын натыйжалуулугун далилдөө менен түзүлөт.

Нурлан КЫДЫКОВ, “Кут Билим”