Түшүмдүү биздин аймагыбыз, андыктан салт катары майрамдайбыз!

Мугалим: Тажимырзаева Айгүл
Мектеп: Жалал-Абад облусу, Аксы району, Тегене айылы, Токтосун Тыныбеков атындагы № 16 жалпы орто билим берүү мектеби

Түшүм жана Күз майрамы

Сабактын максаттары:

Билим берүүчүлүк: Окуучулар күз мезгилинин өзгөчөлүктөрү, анын берекелүүлүгү, жашылча-жемиштердин түрлөрү жана түшүм алуудагы адам эмгеги жөнүндө маалымат алышат.

Өнүктүрүүчүлүк: Окуучулардын өз алдынча ой жүгүртүү, чыгармачылык менен иштөө, оюн эркин билдирүү жана алдыга умтулуу жөндөмдөрү өнүгөт.

Тарбия берүүчүлүк: Эмгекти сүйүүгө, эмгекчил жана ийгиликтүү адам болууга, жаратылыштын байлыгын баалоого, ынтымактуулукка жана биримдикке тарбияланышат.

Сабактын тиби: Билимдерди бышыктоо жана жалпылоо, майрамдык сабак.

Сабактын формасы: Майрамдык иш-чара, топтук иш, суроо-жооп, оюн.

Керектелүүчү каражаттар: Күзгү түшүмдөр, жашылча-жемиштер, сүрөттөр, себеттер, көргөзмөлөр, музыкалык коштоолор, табигый материалдар.

Сабактын жүрүшү

I. Уюштуруу бөлүгү. Майрамдын ачылышы

1-окуучу: Саламатсыздарбы, ардактуу агай-эжейлер, урматтуу ата-энелер жана жалпы окуучулар! «Түшүмдүү биздин аймагыбыз, андыктан салт катары майрамдайбыз!» аттуу Түшүм жана Күз майрамына кош келиңиздер!

2-окуучу:

Береке чачсын күзүңөр,
Жайдары күлсүн жүзүңөр.
Кымбаттуу жалпы көрүүчүлөр,
Кутмандуу болсун күнүңөр!

3-окуучу:

Ар жылы түшүм майрамын
Өтөбүз мектеп төрүндө.
Айткылачы, биздин негизги максат
Деги эмне жөнүндө?

(Окуучу көрүүчүлөргө кайрылып, алардын ойлорун угат. Жооптор жалпыланат.)

Окуучулар жалпы: Азаматсыңар! Туура, биздин майрамыбыз мээрим, биримдик жана эмгек жөнүндө!

4-окуучу:

Түшүм алуу үчүн мээрим төгүп эгесиң,
Андан кийин мөмөсүн жейсиң.
Түшүм алуу үчүн биримдикте иштейсиң,
Андан кийин эмгегиңдин үзүрүн көрөсүң.
Түшүм алуу үчүн эмгек кыласың,
Андан кийин мол түшүмдү жыясың.

5-окуучу: Биз бүгүн Түшүм майрамына апаларыбыз менен бирдикте абдан жакшы даярданып келдик. Сиздерге үч топ болуп кызыктуу маалыматтарды сунуштайбыз:

1-топ — «Күз жана түшүм».
2-топ — «Түшүмдөрдөн эмне даярдалат?»
3-топ — «Түшүмдөрдүн кандай дарылык касиети бар?»

II. Жаңы теманы ачуу. Топтордун таанытымдары

1-топ: «Күз жана түшүм»

1-окуучу:

Коңур салкын күз болуп,
Эгин бышып, чөп соолуп.
Адам кылат эмгекти,
Талаалардан дан оруп.

2-окуучу:

Айлана бүт алтын түс,
Берекелүү мезгил — күз.
Жазда эгип эмгектенем,
Күздө жыйнап, терип алам.

3-окуучу — Дарбыз:

Мен дарбызмын чандайган,
Баары мени сүйүшөт.
Суусунуңду кандырам,
Дасторконуңду көрктөймүн.

4-окуучу — Сабиз:

А мен болсо сабизмин,
Аш бассаңар керекмин.
Той-аш дагы башталса,
Кап-каптап мени алышат.

5-окуучу — Болгар калемпири:

А мен болсо калемпирмин,
Болгарский деп коюшат.
Лагман жасап ичсеңер,
Даамым өзгөчө экенин билесиңер.

6-окуучу — Пияз:

А мен болсо пиязмын,
Ачуума тийсеңер ыйлатам.
Мени кошпой тамак кылсаңар,
Даамын такыр чыгарбайм.

7-окуучу — Ананас:

А мен болсо ананас,
Тропикалык өлкөлөрдө өсөмүн.
Даамым кычкыл, жагымдуу,
Баарынын көңүлүн бөлөмүн.

8-окуучу — Баклажан:

А мен болсо баклажан,
Сыя өңдүү түсүм бар.
Салат кылсаң даамдуумун,
Кышка сактап койсоң да баркым бар.

9-окуучу — Лимон:

А мен болсо лимонмун,
Өтө кычкыл даамым бар.
Анткен менен адамга
Пайдалуу витаминдерим бар.

10-окуучу — Алма:

Жемиштердин ичинен
Алма сонун баарынан.
Шириндигин сураба,
Жегиң келет кайрадан.

Окуучулар жалпы:

Күз жана түшүм жөнүндө
Айта берсе абдан көп.
Анын баарын айтканга
Убакыт жетпейт көп.

Андан көрө, келгиле,
Жемиштерди таза жууп,
Көп-көп жеп, ден соолукка
Кам көрөлү баарыбыз!

2-топ: «Түшүмдөрдөн эмне даярдалат?»

1-окуучу:

Жер-жемиш, жашылча, дандан
Тамак-аштын түрүн жасайбыз.
Тамак жасаган адамга:
«Колуңуз дарт көрбөсүн!» — деп,
Ыраазы болуп айтабыз.

2-окуучу:

Түрлөп даамдуу жасашып,
Майрамга келишти апалар.
Түшүм майрамына көрк кошуп,
Дасторкон жайышты апалар.

3-окуучу:

Андан дагы жемиштерден
Апалар варенье, компот жасашат.
Кыш бүткөнчө банканын
Ооздору калбай ачылат.

4-окуучу:

Жемиштерди как кылып,
Күнгө жайып алабыз.
Кыш келгенде аларды
Даамдап жеп алабыз.

5-окуучу:

Ал эми жаңгактан май алат,
Жаңгактын майы күчтүү деп,
Чоң энем айтып калат.

6-окуучу:

Жемиштин ширини — өрүк,
Көргөндө шилекейиң чууруйт.
Мунун өзгөчө жагы бар,
Ширини да, данеги да бар.
Ширин данегин чагып жейбиз,
Ачуу данегин колдонууда этият болобуз.

7-окуучу:

Көк-Кыяда жүзүм шак,
Аны билет биздин жак.
Жүзүмдөн шире даярдап,
Суусунуңду кандырат.

8-окуучу:

Жемиштин түр-түрүнөн
Кургатылган как жасалат.
Алардан түрдүү ширелер,
Даамдуу суусундуктар алынат.

9-окуучу:

Ал эми чычырканактан
Май жана крем алынат.
Чычырканактын майын
Айрым учурда пайдаланышат.

10-окуучу:

Жашылча, жемиш, дандардан
Эмнелер гана жасалбайт!
Анын баарын айтканга
Көп убакыт талап кылынат.

Андан көрө, келгиле,
Кийинки топко сөз берели.
Дарылык касиеттери жөнүндө
Кызыктуу маалымат угалы!

3-топ: «Түшүмдөрдүн кандай дарылык касиети бар?»

1-окуучу:

Бардык мөмө-жемиште
Витаминдер көп болот.
Жемиш-жашылча жеген адам
Ден соолугуна кам көрөт.

2-окуучу:

Чычырканактын мөмөсүндө
Пайдалуу заттар көп болот.
Аны туура пайдаланса,
Ден соолукка пайдасы чоң.

3-окуучу:

Анардын кабыгын
Айрымдар кургатышат.
Элдик медицинада
Ар кандай максатта колдонушат.

4-окуучу:

Кожогат, карагаттын
Пайдалуу касиети көп.
Ошондуктан алардан
Даамдуу варенье жасалат.

5-окуучу:

Жемиштердин тазасы,
Табияттын белеги.
Лимондун өңү алтындай сары,
Витаминге бай жемиши.

6-окуучу:

Токойдо, сайларда
Алмурут өсөт айлымда.
Аны жууп жеп алсаң,
Пайдасы бар ден соолукка.

7-окуучу:

Имбирь, лимон, аселди
Көптөр пайдаланышат.
Бирок ар бир азыкты
Ченеми менен колдонушат.

8-окуучу:

Айтор, айта берсе түгөнгүс
Жаратылыштын байлыгы.
Туура пайдаланалы,
Ден соолук — адам байлыгы!

9-окуучу:

Биздин тилегибиз —
Бириңер да оорубагыла.
Ден соолукту сактагыла,
Дарыгерге кеч кайрылбагыла!

III. Музыкалык тыныгуу жана чыгармачылык номерлер

Программа боюнча:

1. «Алтын күз» ыры аткарылат.
2. Эмгек жөнүндө макал-лакаптар айтылат.
3. Балдар тобу «Бакча» бийин аткарат.
4. Юрий Энтиндин сөзүнө, Владимир Шаинскийдин обонуна жазылган «Антошка» аттуу тамашалуу ырдын кыргызча ылайыкташтырылган варианты сахналаштырылат.

«Антошка» тамашалуу ыры

Кыздар:

Антошка, Антошка, жүр кирели бакчага,
Антошка, Антошка, жүр казалы картошка!

Антошка:

Дили, дили, траливали,
Казгыла деп айткан эмес,
Тапшырмага берген эмес.

Кыздар:

Антошка, Антошка, жүрчү бакка кирели,
Антошка, Антошка, бактан алма терели!

Антошка:

Дили, дили, траливали,
Тергиле деп айткан эмес,
Тапшырмага берген эмес.

Кыздар:

Антошка, Антошка, жүр токойго баралы,
Антошка, Антошка, чие терип алалы!

Антошка:

Дили, дили, траливали,
Тергиле деп айткан эмес,
Тапшырмага берген эмес.

Кыздар:

Антошка, Антошка, анда кеттик мектепке,
Антошка, Антошка, бол тур эми кечикпе!

Антошка:

Дили, дили, траливали,
Барбай эле коёюнчу,
Тамакка эле тоёюнчу.

Кыздар:

Антошка, Антошка, анда киргин ашканага,
Антошка, Антошка, жүрчү жейли картошка!

Антошка:

Дили, дили, траливали,
Картошка же деп айткан эле,
Тапшырмага берген эле.
Аякка көп салалычы,
Бир чоң тоюп алалычы!

IV. Кызыктуу маалыматтар. Мугалим түшүм тууралуу төмөнкү маалыматтарды окуучуларга сунуштайт.

Түшүм деген эмне?

Түшүм — дыйкандардын жаз жана жай мезгилдеринде эмгектенип өстүргөн өсүмдүктөрүнүн күзүндө жыйнап алган берекеси. Ага дан өсүмдүктөрү, мөмө-жемиштер жана жашылчалар кирет. Түшүм — эмгектин үзүрү, жердин берекеси жана дасторкондун ырыскысы. Ошондуктан күз мезгилинде эл түшүм жыйноого өзгөчө көңүл буруп, эмгекчил адамдарга ыраазычылык билдирип, майрамдык иш-чараларды өткөрүп келишкен.

Дүйнөдөгү эң чоң жемиштердин бири — джекфрут.

Джекфрут — тропикалык аймактарда өсүүчү дарактын мөмөсү. Айрымдарынын салмагы 30–50 килограммга чейин жетет. Мөмөсүнүн узундугу бир метрге жакындашы мүмкүн. Анын дарактын сөңгөгүндө өсүшү да өзгөчө көрүнүш.

Эң чоң жашылчалардын бири — ашкабак.

Ашкабак ботаникалык жактан мөмө-жемиштер тобуна кирет. 2025-жылы Улуу Британиянын Варгрейв шаарында эгиз бир туугандар Ян жана Стюарт Патон өстүргөн ашкабактын салмагы 1 тонна 278 килограммга жетип, дүйнөлүк рекордго киргендиги тууралуу маалымат берилген.

Майда түшүмдөр жөнүндө:

• Вольфия — дүйнөдөгү эң кичинекей гүлдүү өсүмдүктөрдүн бири.
• Микро-карлик помидорлордун айрым түрлөрү абдан кичинекей болот.
• Амаранттын уругу болжол менен 1 миллиметрдей гана келет.

V. Билимди бышыктоо. «Мен киммин?» оюну. Мугалим окуучуларга табышмактуу суроолорду берет. Окуучулар туура жоопторду табышат.

1-суроо. Сабагыбыз, жалбырагыбыз сыртта, өзүбүз жердин түбүнө жашынабыз. Биз кимбиз?

(Картошка, сабиз, кызылча, пияз, шалгам, сарымсак, редиска.)

2-суроо. Сууну сүйөмүн, данга кирем. Мен киммин?

(Күрүч.)

3-суроо. Данга кирем, көлөмүм кичинекей, өңүм сары. Мен киммин?

(Жасмык.)

4-суроо. Түрүбүз абдан көп, даамдарыбыз ар кандай, формабыз тегерек. Кыргызстандын бардык жеринде өсөбүз. Биз кимбиз?

(Алма.)

5-суроо. Дароо оозго салып жей албайсыңар, адегенде кабыгын чагып же аарчып жейсиңер. Ден соолукка пайдалуубуз, бирок ченеми менен жеш керек. Биз кимбиз?

(Жаңгак, жер жаңгак, мисте, бадам.)

6-суроо. Кыргызстанда өспөйбүз, бирок балдар бизди жакшы көрүшөт. Дасторкондун көркүбүз. Биз кимбиз?

(Банан, мандарин, ананас, апельсин жана башка тропикалык жемиштер.)

7-суроо. Биздин эки түрүбүз бар: бирибизден кант алынат, экинчибизден борщ жасалат. Биз кимбиз?

(Кант кызылчасы жана аш кызылча.)

VI. Музыкалык тыныгуу. Кыздар тобу «Алтын күз» бийин аткарышат.

VII. Ата-энелер менен биргелешкен оюндар. Мугалим ата-энелерди жана окуучуларды биргелешкен оюндарга чакырат. Оюндар аркылуу балдардын шамдагайлыгы, тапкычтыгы, ынтымагы жана ата-энелер менен кызматташуу жөндөмү өнүктүрүлөт.

VIII. Сабакты жыйынтыктоо жана баалоо. Мугалим окуучуларга төмөнкү суроолорду берет:

• Күз мезгилинин кандай өзгөчөлүктөрүн билдиңер?
• Түшүм алуу үчүн адамдар кандай эмгек кылышат?
• Жашылча-жемиштердин адамдын ден соолугуна кандай пайдасы бар?
• Түшүмдү эмне үчүн ысырап кылбай, туура сактоо керек?
• Бүгүнкү майрамдан эмнени үйрөндүңөр?

Окуучулардын жооптору угулуп, активдүү катышкандар белгиленет.

Мугалимдин жыйынтыктоочу сөзү: Балдар, бүгүнкү майрамыбыз аркылуу күздүн берекесин, дыйкандардын эмгегин жана жаратылыштын байлыгын дагы бир жолу даңазаладык. Ар бир үзүм нандын, ар бир мөмө-жемиштин артында чоң эмгек жатканын унутпагыла. Эмгекти сүйүп, жаратылышты коргоп, ынтымакта жашайлы!

Сабактын жыйынтыгы: Окуучулар күз мезгилинин берекеси, түшүмдүн түрлөрү, алардын пайдалуулугу жана түшүмдү өстүрүүдөгү адам эмгеги жөнүндө билимдерин кеңейтишет. Эмгекчилдикке, ынтымакка, жаратылышты баалоого жана сергек жашоого тарбияланышат.