ЖАШЫЛ МАТЕМАТИКА: ФОРМУЛАДАН ПРАКТИКАГА ЖАНА ИЙГИЛИККЕ КАРАЙ ЖОЛ

Алай районундагы Сопу-Коргон айылы 3000 метр бийиктикте жайгашкан. Климаты катаал, кышы суук, жайы салкын. Бул жерде 3200дөн ашык адам жашайт, алардын негизги киреше булактары мал чарбачылыгы жана тез өсүүчү өсүмдүктөрдү өстүрүү болуп саналат. Сопу-Коргон айылындагы №3 Токтогул орто мектебинде 500дөн ашык окуучу окуйт. Аталган мектептин окуучулары математика боюнча олуттуу кыйынчылыктарга туш болууда. Теориялык материалдарды изилдешкенине карабастан, алар алган билимдерин практикада ишенимдүү колдонууда кыйналышат. Бул түшүнүктөрдөгү боштуктарга, өзүнө ишенбөөчүлүккө жана мотивациянын төмөндөшүнө алып келүүдө. «Мектептер-2030» программасы менен иштеген мугалимдер «Жашыл математика» чечиминин негизинде иш алып барышууда.

Максаттуу топ жана аныкталган көйгөй 

Негизги максаттуу топ – 4–9-класстардын окуучулары, бирок бул чечим башка класстарга да колдонулушу мүмкүн. Ал эми кыйыр максаттуу топ – мектеп администрациясы, мектеп жамааты жана жергиликтүү тургундар.

«Жашыл математика» чечими — теориялык математикалык билимдерди мектеп күнөсканасын башкарууга байланыштуу реалдуу дүйнөдөгү практикалык тапшырмаларга интеграциялоону көздөйт.

Окуучулардын окуу жетишкендиктерин баалоо жана кызыкдар тараптар менен болгон маектешүүлөрдүн жыйынтыктары эки негизги көйгөйдү ачып берди: математика предмети боюнча окуу жетишкендиктердин төмөндүгү жана өзүнө болгон ишенимдин аздыгы, ошондой эле математиканын практикалык маанисине болгон жогорку кызыгуу. Тактап айтканда, баалоо жыйынтыктары окуучулардын математика предмети боюнча окуу жетишкендик деңгээли болгону 38% экендигин көрсөттү. Бул негизги математикалык түшүнүктөрдү, анын ичинде жөнөкөй эсептөөлөрдү өздөштүрүү жана колдонуу боюнча олуттуу кыйынчылыктардын бар экенин айгинелейт. Окуучулар, мугалимдер жана ата-энелер менен жүргүзүлгөн маектешүүлөр бул корутундуларды тастыктады. Окуучулардын 80%дан ашыгы математика алар үчүн олуттуу көйгөйлөрдү жаратарын билдиришти. Айрым 9-класстын окуучулары жөнөкөй амалдарды аткарууда да кыйналуууда. Мисалы, 9-«в» классынын окуучусу Даурен Мирбеков мындай деди: «Муну моюнга алуу мен үчүн уят, бирок мен көбөйтүү жана бөлүү сыяктуу жөнөкөй эсептөөлөрдө да ката кетирем. Ар бир математика сабагы мен үчүн чыңалууга айланат».

Окуучулар менен болгон маектешүүлөр академиялык кыйынчылыктарга карабастан, көптөгөн окуучуларда ишкердикке кызыгуу деңгээли жогору экендигин жана бул тармакта ийгиликке жетүү үчүн математика негиздерин билүү зарылдыгын түшүнгөнүн аныкталды. Окуучулар математиканын маанисин түшүнөрүн, бирок анын практикалык колдонулушун жана колдоочу окутуу ыкмаларын жетиштүү кабыл ала албай жатканын көрсөтөт.

Окуучулар кантип ишкердикке жана эсепке үйрөнүшүүдө?

«Жашыл математика» чечими — теориялык математикалык билимдерди мектеп күнөсканасын башкарууга байланыштуу реалдуу дүйнөдөгү практикалык тапшырмаларга интеграциялоону көздөйт. Ал окуучуларга абстракттуу формулаларды жана билим берүү алгоритмдерин чакан бизнес контекстинде колдонууга мүмкүндүк берет, ошону менен академиялык жана практикалык көндүмдөрдүн өнүгүшүнө өбөлгө түзөт.

Чечимдин алкагында окуучулар ишмердүүлүктүн бир нече багыттары боюнча иш алып барышат: алар өндүрүштүн өздүк наркын эсептешет, анын ичинде үрөндөрдүн, топурактын, идиштердин, сугарууга кеткен чыгымдардын жана эмгек чыгымдарынын баасын талдашат;  рыноктук бааларды жана суроо-талапты эске алуу менен сатуу баасын аныкташат. Окуучуларга атаандаштыкка жөндөмдүү баа коюу принциптерин түшүнүүгө жардам берет. Баа, нарк, пайда, чыгым сыяктуу тушүнүктөрдү практикада колдонушат; ар бир сатылган өсүмдүктөн түшкөн пайданы эсептеп, масштабдын үнөмдүүлүгүн талдашат — өндүрүш көлөмү көбөйгөндө жалпы чыгымдар жана киреше кандай өзгөрөрүн изилдешет. Бул максатта окуучулар теориялык билимдерди практикада колдонушат.

Биогумус иштеп чыгуу (вермикомпост)

Окуучулар чийки затка болгон муктаждыкты математикалык жол менен баалашат, анын ичинде көлөм, салмак, пропорция жана бирдиктик бааларды колдонуп өндүрүштүн жалпы чыгымын эсептешет. Ошондой эле чыгымдарга жараша сатуу баасынын моделин түзүп, оптималдуу баа стратегияларын эсептеп чыгышат. Ошондой эле окуучулар туруктуу жана өзгөрүлмө чыгымдардын математикалык моделин түзүүнү үйрөнүшөт. Алар функционалдык көз карандылыктарды колдонуп жалпы чыгымды, пайданы жана башка негизги көрсөткүчтөрдү эсептешет. Ошондой эле графиктер, таблицалар жана пайыздык эсептөөлөрдүн жардамы менен оптималдуу өндүрүш масштабын аныкташат.

Жашыл чөптөрдү өстүрүү

Окуучулар түшүмдүүлүктү баалашат, рыноктук баалардын негизинде кирешени болжолдошот жана суроо-талапты талдашат; өндүрүштү оптималдаштыруу жана сунушту, суроо-талапты жана кирешелүүлүктү тең салмактоо боюнча чечимдерди кабыл алуу үчүн статистикалык анализди колдонушат.

Академиялык көндүмдөрдөн тышкары, чечим жумшак көндүмдөрдү өнүктүрөт. Алсак:

• Жоопкерчиликти ала билүү – окуучулар өз иштеринин бюджети, сапаты жана өз убагында аткарылышы үчүн жеке жоопкерчилик алышат.
• Лидерлик – команданы уюштуруу, ролдорду бөлүштүрүү жана иш процессин координациялоо көндүмдөрүн өнүктүрүшөт.
• Командалык иш – тапшырмаларды бирге пландаштырып, бөлүштүрүп жана жыйынтыкты биргелешип чыгарууга үйрөнүшөт.
• Сынчыл ой жүгүртүү жана чечим кабыл алуу – чыгымдарды жана кирешелерди талдап, тобокелдиктерди жана мүмкүнчүлүктөрдү алдын ала аныктап, негиздүү чечимдерди кабыл алышат.
• Ишкердик ой жүгүртүү – рыноктун шарттарын түшүнүп, өндүрүштү пландаштырышат жана математика негизинде баа түзүүнү өздөштүрүшөт.

Бул чечим математика абстракттуу гана предмет эмес, реалдуу дүйнөдөгү анализ жана чечим кабыл алуу үчүн күчтүү инструмент экенин айкын көрсөтөт. Окуучулар: теорияны практика менен салыштырууну жана математикалык моделдердин чыныгы натыйжаларга кандай таасир этерин түшүнүүнү үйрөнүшөт; математикалык эсептөөлөр менен өз иштеринин жыйынтыктарынын ортосундагы түз байланыштарды көрүшөт; пландаштыруу, божомолдоо жана маалыматтарды талдоо боюнча жандуу тажрыйба топтоп, бул аркылуу алардын кесиптик, ишкердик жана аналитикалык компетенциялары өнүгөт.

Натыйжада, «Жашыл математика» окуучулардын окуу жетишкендиктерин жакшыртып гана койбостон, функционалдык математикалык сабаттуулукту, командада иштөө жөндөмүн, жоопкерчилик алууну жана математикалык билимди реалдуу жашоодо колдонуу көндүмүн да күчөтөт.

Иштөө формалары жана усулдары

Чечимди мектепте кантип ишке ашыруу мүмкүн деген суроо жаралат. Ириде сабакта билимдерди практика жүзүндө колдонуу аркылуу математиканы, экономиканы жана жаратылыш таануу илимдери интеграцияланат. Сабакта студенттер өндүрүш чыгымдарын эсептешет, түшүмдүүлүктү болжолдошот жана кирешени талдоо менен бирге, реалдуу дүйнөдөгү чечимдерди кабыл алуу үчүн формулаларды жана статистикалык маалыматтарды колдонууну үйрөнүшөт. Бул ыкма теориялык түшүнүктөрдү конкреттүү реалдуу кырдаалдарда бекемдейт жана критикалык ой жүгүртүү көндүмдөрүн өнүктүрөт. Ал эми мектептин күнөсканасында жана компост жасоочу жайда практикалык иштер, өсүмдүк өстүрүү, компост түзүү жана топуракка кам көрүү боюнча практикалык иштер жүргүзүлөт. Бул иш-чаралар окуучуларга өсүмдүктөрдүн өсүү үлгүлөрүн байкоого, ар кандай шарттардын түшүмдүүлүккө тийгизген таасирин изилдөөгө жана изилдөө жана экологиялык көндүмдөрдү өнүктүрүүгө жардам берет. Ошондой эле чакан бизнес долбоорлорун иштеп чыгууда бөлмө өсүмдүктөрүн, чөптөрдү жана компост азыктарын саткан мини-бизнес уюштуруу, анын ичинде каржылык жана өндүрүштүк пландарды иштеп чыгуу да каралган. Окуучулар өндүрүштү пландаштырышат, пайданы эсептешет, бааларды белгилешет жана чектелген ресурстарды башкарат. Долбоор ошондой эле гүлдөр жана жашылдандыруу жарманкелерин камтыйт, анда окуучулар кардарлар менен иштөөнү, суроо-талапты талдоону жана атаандаштыкка жөндөмдүү бааларды сунуштоону үйрөнүшөт. Бул иш-чаралар лидерлик, жоопкерчилик жана командалык иш көндүмдөрүн өнүктүрөт жана математика, ишкердик жана практикалык натыйжалардын ортосундагы түз байланышты көрсөтөт.

Мындан сырткары эгиндин түшүмдүүлүгү, рыноктук суроо-талап, чыгымдар жана пайда боюнча маалыматтарды системалуу түрдө чогултуу жана талдоо, ошондой эле өсүмдүктөрдүн өсүшүн жана топурактын сапатын көзөмөлдөө изилдөөлөрүн жүргүзүшөт. Мында окуучулар статистикалык ыкмаларды колдонушат, көрсөткүчтөрдү талдашат жана маалыматтуу тыянактарды чыгарышат. Бул ыкма аналитикалык көндүмдөрдү, маалыматтарга негизделген чечимдерди кабыл алуу жөндөмүн өнүктүрөт жана аларды математиканы реалдуу дүйнөдөгү экономикалык жана экологиялык көйгөйлөргө практикалык колдонууга даярдайт.

Уюштуруу өзгөчөлүктөрү

Сунушталган күнөскананын аянты – 100 м², узундугу болжол менен 17 м, туурасы 4–4,5 м. Бул өлчөмдөр металл түркүктөрдүн жана жалпы конструкциянын кардын астында туруктуу болушун, окуучулар менен иштөөнү ыңгайлуу кылууну жана тар мейкиндикте эффективдүү иштөөнү камсыз кылуу үчүн тандалган. Керек болсо, күнөскананы чакан аянтка жайгаштыруу мүмкүн, бирок бекемдикти жана туруктуулукту сактоо үчүн анын туурасы узунуна караганда кыска болуусу өтө маанилүү.

 38%дан 66%га чейин: Алайлык окуучулардын математикадагы секириги

Практикалык тажрыйбалар аркылуу окуучулар математика боюнча теориялык билимдерин түздөн-түз колдонуп, күнүмдүк жашоодо предметтин реалдуу дүйнөдөгү баалуулугун көрсөтө алышат. Бул чечим абстракттуу математикалык түшүнүктөр менен алардын конкреттүү колдонулуштарынын ортосундагы ажырымды жоюуга жардам берет, окуучулардын математиканын реалдуу дүйнөдөгү маселелерди чечүүдө кандайча колдонулаарын түшүнүүсүн жана ишенимин арттырат.

Окуучулар маалыматтарды талдоо, натыйжаларды алдын ала айтуу жана маалыматтуу чечимдерди кабыл алуу үчүн алгебра, статистика жана математика сыяктуу негизги математикалык принциптерди колдонушат. Алар чыгымдарды эсептөөнү, түшүмдүүлүктү өлчөөнү, ресурстарды пландаштырууну жана өз иш-аракеттеринин натыйжаларын баалоону үйрөнүшөт. Бир катышуучу: «Биз гүлдөрдү жана укропту саткан жарманкени ийгиликтүү уюштурдук. Иш-чарага чейин биз чыгымдарды кылдаттык менен эсептеп, туура бааны койдук. Бул процесс бизге так эсептөөлөрдүн жана маалыматтарга негизделген чечим кабыл алуунун маанилүүлүгүн үйрөттү», — деп белгиледи.

4-класстын жыйынтык көрсөткүчтөрү окуучулардын жыл ичинде бир катар негизги компетенциялар боюнча туруктуу өсүшкө жеткенин көрсөтөт. Математика жана окуу-түшүнүү багыттарында 5% жогорулоо байкалса, «Мен жана дүйнө» предмети боюнча эң жогорку – 10% өсүү катталды. Сынчыл ой жүгүртүү боюнча 7% жакшыртуу окуучулардын талдоо жана логикалык чечим кабыл алуу жөндөмдөрүнүн өнүккөнүн тастыктайт. Лидерлик жөндөмдөрү да 1% га көтөрүлүп, окуучулардын командада иштөө жана жоопкерчилик алуу көндүмдөрү туруктуу бойдон калганын көрсөтөт. Жалпысынан, бул жыйынтыктар 4-класстын окуучулары академиялык жана жашоо көндүмдөрү боюнча бир жыл ичинде позитивдүү динамиканы көрсөтүшкөнүн далилдейт.

Акыркы баалоо 9-класстын окуучуларынын окуу көрсөткүчтөрүнүн олуттуу жакшырганын көрсөтүп турат. Математикадан көрсөткүчтөр 38%дан 66%га чейин жогорулады, бул математикалык түшүнүктөрдү практикалык колдонуудагы билимдин жана көндүмдөрдүн олуттуу жогорулаганын көрсөтүп турат. Математикадан тышкары, окуу жана түшүнүүдө олуттуу жакшыруулар байкалды: көрсөткүчтөр 32%дан 70%га чейин жогорулады, бул текстти талдоо жана маалыматты түшүнүү көндүмдөрүнүн жакшыргандыгын чагылдырат. Жумшак көндүмдөр да олуттуу өсүштү көрсөттү: сынчыл ойлом 48%дан 79%га чейин, жоопкерчиликти ала билүү 51%дан 83%га чейин жана лидерлик 44%дан 79%га чейин.

Жалпысынан алганда, акыркы баалоо окуучулардын академиялык жана жумшак көндүмдөрүнүн ар тараптуу жакшыргандыгын көрсөтүп, чечимдин математикалык билимдерди жана аны колдонуу боюнча практикалык көндүмдөрдү өнүктүрүүдөгү ийгилигин тастыктады.

Чечимди жайылтуу потенциалы

“Жашыл математика” чечими масштабдуулугу жана ар түрдүү мектептик контексттерге ыңгайлашуу мүмкүнчүлүгү менен өзгөчөлөнөт. Ал математика предметиндеги көндүмдөрдү өнүктүрүү менен бирге окуу жана түшүнүү компетенцияларын, сынчыл ой жүгүртүүнү, ошондой эле ден соолукка пайдалуу тамактанууга карата аң-сезимдүү мамилени калыптандырууга жардам берет.

2025-жылдын март айында Билим берүү жана илим министрлигинин өкүлдөрү Токтогул мектебине барып, ал жерде долбоорлоо тобу өздөрүнүн инновациялык чечимин сунушташкан. Министрлик бул демилгени жогору баалап, аны ар кандай билим берүү шарттарында ийгиликтүү колдонууга боло турган масштабдуу модель катары тааныды. Сапар тууралуу кеңири маалыматты ЖМКлардан табууга болот: Школьная теплица в Алае обеспечивает учеников экологичной продукцией – Кыргызское национальное информационное агентство. АЛАЙДАГЫ МЕКТЕПТИН… — Билим берүү жана илим министрлиги | Facebook

Министрликтин бул сапарынын маанилүү жыйынтыгы катары 8-апрелде STEMге багытталган инновацияларды билим берүү тутумуна интеграциялоого болгон стратегиялык колдоосун билдирип, эко-компосттоочу жайларды түзүү боюнча улуттук пилоттук долбоорду расмий түрдө ишке киргизди. Долбоордун башталышы министрликтин расмий Instagram баракчасында жарыяланды.

Токтогул мектебинин ийгиликтүү тажрыйбасынан шыктанган Баткен районундагы Б. Ходжаев мектеби да күнөскана моделин жергиликтүү шарттарына ылайыктап ишке ашырды. Жергиликтүү ресурстарды колдонуу менен алар окуу жана түшүнүү көндүмдөрүн, сынчыл ой жүгүртүүнү жана ден соолукка пайдалуу жашоо образын өнүктүрүүгө багытталган окутуу процессин күчөтө алышты. Күнөсканада өстүрүлгөн жашылчалар мектеп ашканасына жеткирилип, башталгыч класстардын тамактануу программасында колдонулууда.

Жыйынтыгында, Токтогул мектебинин “Жашыл математика” чечиминин реалдуу масштабдуулугун жана ар бир мектептин өз контекстине ылайыкташтыруу мүмкүнчүлүгүн ачык көрсөтөт. Бул инновациялык ыкма билим берүүдө академиялык жана практикалык көндүмдөрдү айкалыштырган, натыйжалуу жана жайылтууга мүмкүн болгон моделди түзүп, өлкө боюнча кеңири колдонууга толук даяр.

Туруктуулук

“Жашыл математика” чечиминин туруктуулугу анын системалуу уюштурулушуна, ресурстук жеткиликтүүлүгүнө жана мектеп коомчулугунун активдүү катышуусуна негизделет. Чечимдин узак мөөнөттүү иштөөсүн камсыз кылган төмөнкү факторлорду эске алуу маанилүү:

1. Окуу процессине терең интеграциялануусу

Чечимдин иш-чаралары математика жана табигый илимдер сабактарына толук киргизилген. Практикалык мини-долбоорлор — чыгымдарды эсептөө, түшүмдү болжолдоо, жүйөөлүү чечим чыгаруулар — теориялык билимдерди жашоого байланыштырат. Бул интеграция жыл сайын кайталанып, мугалимдердин иш практикасынын бөлүгү болуп калат, демек, чечим мугалим алмашса да уланат.

2. Төмөн чыгымдуу жана кайра колдонулуучу ресурстар

Күнөсканалар, компосттор, үрөндөр, топурак жана жөнөкөй эсептөө материалдары сыяктуу ресурстар жергиликтүү деңгээлде жеткиликтүү жана арзан. Органикалык калдыктарды компосттоо аркылуу ресурстар өз алдынча жаңыланып турат. Бул каржылык туруктуулукту камсыз кылып, чечимди көп каражатсыз эле улантууга шарт түзөт.

3. Мугалимдердин потенциалы жана үзгүлтүксүз колдоосу

Мугалимдер мини-долбоорлорду жүргүзүүдө насаатчы, изилдөөчү жана координатор ролдорун аркалайт. Алар усулдарды өздөштүрүп, аны жыл сайын жаңыртып жана адаптациялап турушат. Бул чечимдин иштөөсү жеке мугалимге эмес, мектептин жалпы педагогикалык практикасындагы ыкмага айланат.

4. Ата-энелердин жана мектеп коомчулугунун катышуусу

Ата-энелердин ресурстар жана иш-чаралар аркылуу катышуусу коомчулуктун чечимге болгон кызыгуусун жана колдоосун күчөтөт. Бул мектеп менен ата-энелердин ортосундагы өнөктөштүктү бекемдеп, чечимдин социалдык туруктуулугун камсыздайт.

5. Мектеп администрациясынын институционалдык колдоосу

Администрация күнөскана үчүн аянт бөлүп, сабактардын графигине интеграциялап, чечимди мектептин расмий стратегиялык демилгелеринин катарына киргизет. Мындай институционалдык колдоо долбоордун узак мөөнөттүү жашоосун камсыз кылат жана жайылтууга шарт түзөт.

Жыйынтыгында, “Жашыл математика” ресурстук жактан жеткиликтүү, усулдук жактан туруктуу жана коомчулуктун кеңири катышуусуна таянган инновация. Чечим окуучуларды теорияны практикада колдонууга, сынчыл ой жүгүртүүгө жана жоопкерчиликти өзүнө алууга үйрөтүү менен бирге, мектептерге жыл сайын кайталанып туруучу, натыйжа алып келе турган, узак мөөнөттүү жана жайылтууга мүмкүн болгон модель сунуштайт.

10. Мамлекеттик артыкчылыктарга жана предметтик стандарттарга шайкеш келүүсү

• Бул чечим мамлекеттик STEM билим берүүсүн өнүктүрүүдөгү жана функционалдык сабаттуулукту өнүктүрүүдөгү артыкчылыктарына шайкеш келет.
• «Алтын Казык» мамлекеттик программасынын максаттарына жана милдеттерине шайкеш келет.

Авторлор жана ишке ашырган дизайн топтун мүчөлөрү:

Дарыйкан Сарыбаева, математика мугалими

Гулназ Матураим кызы, математика мугалими

Пери Бакал кызы, башталгыч класстар мугалими

Жанаргул Абдраманова, башталгыч класстар мугалими

Аксана Исламова, башталгыч класстар мугалими

Бубатма Каракожонова, башталгыч класстардын  мугалими

Кундуз Ыбышова, окуу тарбия иштери боюнча директордун орун басары

Бермет Абдраева, англис тили мугалими

Эльнура Кенешова, информатика мугалими

Маалымат үчүн:

2020-жылдын сентябрь айынан тарта «Мектептер -2030» 100 мектепке чейинки жана мектеп билим берүү уюмдары менен иш алып барып келет. Бул иш-аракеттер БУУнун Туруктуу өнүгүү максаттары (ЦУР) аяктаганга чейинки акыркы он жылдыкта жүргүзүлүүдө. Максаты — мугалимдерге жана билим берүү процессинин башка катышуучуларына билим сапатын жакшыртуу үчүн мектеп деңгээлинде жаңы чечимдерди иштеп чыгууга, ишке ашырууга жана баалоого көмөктөшүү. Программа 2020–2030-жылдар аралыгында үч когортанын (5тен 15ке чейин, 10дон 20га чейин жана 15тен 25 жашка чейин) билим берүү өнүгүүсүндөгү өзгөрүүлөрдү жана мектеп деңгээлиндеги чечимдер менен болгон байланышын көзөмөлдөйт.