ААЛАМ МИФОЛОГИЯСЫНДАГЫ КЕРЕМЕТТЕР ЖАНА АЛАРДЫН ХИМИЯЛЫК ТАБИЯТЫ

Адамзаттын байыркы мифологиясында, эпосторунда жана оозеки чыгармачылыгында бүгүнкү күнгө чейин табышмак бойдон келген көптөгөн кереметтүү кубулуштар сүрөттөлөт. Алардын айрымдары азыркы химия, физика жана жаратылыш таануу илимдери менен мазмундук жактан үндөшөт.

Мисалы, «Манас» эпосундагы Алманбеттин жамгыр жаадыруу, туман түшүрүү кереметтери, байыркы түрк элдеринин жамгыр чакыруучу касиетке ээ деп эсептеген жада ташы — адамзаттын табият күчтөрүн таанууга жана аларга таасир этүүгө болгон байыркы умтулуусун чагылдырат.

Кызыгы, бүгүнкү күндө илим бул көрүнүштөрдүн айрымдарына жакын технологияларды иштеп чыкты. АКШда, Кытайда жана башка мамлекеттерде булуттарды атайын бөлүкчөлөр менен себүү аркылуу жаан-чачынга таасир берүү технологиясы колдонулат. Мында күмүш йодиди сыяктуу заттардын кристаллдашуу процессиндеги ролу изилденет.

Дүйнөлүк мифологиядагы Прометейдин оту, Феникс кушунун күлдөн жаралышы, алхимиктердин философиялык ташы, Кытайдагы өлбөстүк эликсири сыяктуу образдар да заттардын өзгөрүшү, күйүү, кычкылдануу, минералдар жана биохимиялык процесстер менен салыштырып изилдөөгө кызыктуу материал берет.

Кыргыз элинин оозеки мурастарындагы табият кубулуштары, Нурмолдо акынга байланыштуу элдик баяндар да өзүнчө изилдөөгө татыктуу. Мында тарыхый маалыматтарды, уламыштарды жана илимий фактыларды бири-биринен так ажыратуу зарыл.

Бул багыттын негизги максаты — мифологиялык кереметтерди илимий чындык катары көрсөтүү эмес, алардын артындагы адамзаттын табият жөнүндөгү байыркы түшүнүктөрүн азыркы илимдин жетишкендиктери менен салыштырып талдоо.

Мифология — адамзаттын табият жөнүндөгү алгачкы элестетүүлөрүнүн казынасы, ал эми химия — заттардын сырын илимий негизде чечмелөөчү илим. Экөөнүн ортосундагы байланышты изилдөө улуттук мурастарды жаңыча таанууга жана химияны маданий-тарыхый контекстте окутууга жол ачат.

Мифологиялык кереметтерден химиялык кубулуштарга мисалдар

-Алманбеттин жамгыр жаадыруусу («Манас» эпосу) — атмосферадагы суу буусунун конденсациясы, булуттардын жана жаан-чачындын пайда болушу менен салыштырууга болот.

— Жада ташы (байыркы түрк ишеними) — жамгыр чакыруучу касиет берилген таш. Аны минералогия жана таштардын химиялык курамы аркылуу изилдөөгө болот.

— Прометейдин оту (грек мифологиясы) — күйүү, кычкылдануу жана энергия бөлүнүп чыгуу процесстерине байланыштуу.

— Феникс кушунун күлдөн кайра жаралышы — күйүү жана заттардын өзгөрүшү тууралуу көркөм образ. Бирок күлдөн тирүү организмдин кайра жаралышы илимде мүмкүн эмес.

— Философиялык таш (европалык алхимия) — металлдарды алтынга айландыруу идеясы. Бул металлдардын курамы, элементтер жана химиялык өзгөрүүлөр тууралуу байыркы түшүнүктөрдү чагылдырат.

— Өлбөстүк эликсири (Кытай мифологиясы) — өмүрдү узартуучу кереметтүү зат жөнүндөгү ишеним. Муну биохимия, дары заттар жана адам организминдеги процесстер менен салыштырып изилдөөгө болот.

— Күмүштүн карарышы — элдик түшүнүктөрдө сырдуу көрүнүш катары кабыл алынышы мүмкүн, ал эми химияда күмүштүн күкүрттүү кошулмалар менен аракеттенишинен пайда болгон кубулуш.

— Кыргыз элинин кымыз жана айран даярдоо салты — сүттүн ачышы, микроорганизмдердин ишмердиги жана биохимиялык өзгөрүүлөрдүн чыныгы мисалы.

Бул мисалдар мифологиялык образдар менен илимий чындыкты айырмалоо менен бирге, адамзаттын байыркы табият таанымы менен азыркы химиянын ортосундагы кызыктуу байланышты ачып берет.

Жакында Президент С.Жапаров Кыргызстандын келечек перспективалык планында кыргыз контентин жайылтуу бар деп айтты. Мында мен айткан илимий изилдөө менен сонун шайкештикти көрүп жатасызбы.

Ашира Кулишева,

Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү,

Элдик ХимМурас долбоорунун негиздөөчүсү,

“Формуласыз химия” илимий китебинин автору

Ала-Бука району