СЕКЕЛЕК КЕЗИНЕН ДОСКАГА ЖАЗЫП, “САБАК ӨТҮП” ЖҮРГӨН

Билим берүү системасы тууралуу сөз болгондо көбүнчө реформалар, программалар же көйгөйлөр айтылат. Бирок системанын чыныгы жүзү кагаздарда эмес — класстын ичинде, тактап айтканда, мугалим менен окуучунун ортосунда калыптанат. Бишкек шаарындагы №43 мектептин башталгыч класстарынын мугалими Казип кызы Чолпондун кесиптик жолу жана көз карашы дал ушул процессти ичинен түшүнүүгө мүмкүнчүлүк берет.

Анын мугалимдик кесипти тандашы кокустук эмес. Бул чечимге үй-бүлөлүк таасир — апасынын ролу — жана бала кездеги кыялдары себеп болгон. Ал өзүн кичинесинен эле доскага жазып, “сабак өтүп” жүргөн мугалим катары элестетип кыялданчу. Бул детал маанилүү: бүгүнкү билим берүү системасында эң туруктуу мугалимдер — бул кесипти аң-сезимдүү жана эрте тандагандар. Анткени мугалимдик — жөн гана жумуш эмес, бул узак мөөнөттүү ички мотивацияны талап кылган кесип.

Эмгек жолунун башталышы ар дайым толкундануу менен коштолот. Чолпон мугалим да алгачкы күнүн унутпайт: жоопкерчилик сезими күчтүү болуп, ошол эле учурда ал сезим аны алдыга жетелеген. Бул жерде маанилүү бир мыйзам ченем байкалат — мугалим канчалык жоопкерчиликти эрте сезсе, анын кесиптик калыптанышы ошончолук тез жүрөт.

Ал заманбап мугалимдин образын так аныктайт: технологияны билип гана тим болбостон, аны туура колдонгон, дайыма изденген, жаңы ыкмаларга ачык инсан. Бул — бүгүнкү билим берүү системасынын негизги талабы. Себеби азыркы окуучулар — Z жана Альфа мууну — маалыматты тез кабыл алган, өз оюн эркин айткан жана салттуу лекциялык сабактарга караганда интерактивдүүлүктү жактырган балдар. Демек, мугалим мурдагыдай “билим берүүчү” эмес, “окутууну уюштуруучу” ролуна өтүүдө.

Чолпон мугалим сабакта көргөзмө материалдарды, практикалык иштерди жана оюн ыкмаларын колдонорун айтат. Бул ыкмалар сабакты жөн гана кызыктуу кылуу үчүн эмес, окуучунун көңүлүн кармоо жана түшүнүүсүн жеңилдетүү үчүн колдонулат. Башкача айтканда, бул жерде педагогика “айтуу” формасынан “көрсөтүү жана жасатуу” формасына өтүп жатат.

Анын сөздөрүндө дагы бир маанилүү ой бар: мугалим — бул бир эле учурда психолог. Бул тезис бүгүнкү мектеп үчүн өзгөчө актуалдуу. Себеби ар бир окуучу ар башка, ар кимиси өзгөчө мамилени талап кылат. Тартип бузган же сабакка кызыкпаган бала менен иштөөдө күч колдонуу же мажбурлоо эмес, түшүнүү жана туура багыт берүү негизги куралга айланууда. Бул — билим берүүдөгү гуманисттик ыкманын күчөп жатканын көрсөтөт.

Жаш адис катары ал кыйынчылыктардан да өткөнүн жашырбайт: жаңы жамаатка көнүү, кагаз иштерин өздөштүрүү. Бул — Кыргызстандагы дээрлик бардык жаш мугалимдерге тааныш көрүнүш. Бирок анын мисалында бул тоскоолдуктар токтотуучу фактор эмес, тескерисинче, тажрыйбага айланган. Бул дагы бир маанилүү жыйынтыкка алып келет: системада кыйынчылыктар бар, бирок ички мотивация күчтүү болсо, аларды жеңүүгө болот.

Анын алгачкы чоң жетишкендиги — “Жылдын мыкты мугалими — 2025” сынагындагы жеңиши. Бул жерде маанилүү нерсе — сыйлыктын өзү эмес, ага алып келген процесс. Мындай сынактар мугалимди өзүн анализдөөгө, салыштырууга жана өнүктүрүүгө түрткү берет. Демек, алар жөн гана атаандаштык эмес, кесиптик өсүштүн инструменти болуп саналат.

Мугалимдик кесип аны адам катары да өзгөрткөнүн белгилейт. Ал жашоого башкача көз караш менен карап, үзгүлтүксүз изденүүнүн маанисин түшүнгөн. Бул дагы бир мыйзам ченем: жакшы мугалим дайыма окуган, изденген адам. Анткени ал өзү өнүкпөсө, окуучуну өнүктүрө албайт.

Жаш мугалимдер үчүн мүмкүнчүлүктөр жетиштүү экенин айтат. Бирок бул жерде негизги басым — мүмкүнчүлүктүн бар экенинде эмес, аны пайдалана билүүдө. Бул — бүгүнкү билим берүү системасындагы эң чоң айырма: ресурстар акырындап көбөйүүдө, бирок алардын эффективдүүлүгү мугалимдин өзүнө жараша болууда.

Анын мугалимдерге берген кеңеши — бул кесиптин маңызын ачкан жыйынтык сыяктуу угулат. Мугалим сабырдуу, чыдамкай, мээримдүү, адилеттүү болушу керек. Ар бир окуучуга тең карап, анын ички дүйнөсүн түшүнө билүү — негизги сапат. Бул жерде билим берүү философиясынын өзөгү жатат: билим менен тарбияны бөлүүгө болбойт. “Тарбиясыз билим — коркунучтуу, билимсиз тарбия — алсыз” деген ой да дал ушул биримдикти тастыктайт.

Анын сүйүктүү автору катары Чыңгыз Айтматовду аташы да бекеринен эмес. Айтматовдун чыгармаларында адамдык баалуулуктар, тарбия жана жоопкерчилик темалары терең берилет. Бул мугалимдин ички дүйнөсү менен кесибинин ортосундагы байланышты дагы бир жолу көрсөтөт.

Эң кызыгы — ал башка кесипти элестете албайт. Бул — мугалимдик анын тандоосу гана эмес, анын табиятына айланганын билдирет.

Жыйынтыктап айтканда, Казип кызы Чолпондун мисалы аркылуу бир нече маанилүү тенденция байкалат: мугалимдин ролу өзгөрүүдө, окутуу ыкмалары жаңыланууда, ал эми окуучу негизги фигурага айланууда. Бирок эң негизгиси — бул өзгөрүүлөрдүн баары бир нерсеге келип такалат: мугалимдин инсандыгына.

Анткени чындыгында билим берүү системасын реформалар эмес, дал ушул класста турган мугалим өзгөртөт.

Нурлан КЫДЫКОВ, “Кут Билим”