ТИЛ ҮЙРӨНҮҮДӨ ЖАПОН ТИЛ ЫКМАЛАРЫ

Мамлекеттик тил – улуттардын ортосундагы байланыштын, пикир алмашуунун куралы болуш керек. Т.Эрматов атындагы Бишкек музыкалык-педагогикалык институтунда мамлекеттик тилди өнүктүрүү боюнча иш алып баруудагы түпкү максатыбыз бул биздин улуттук өзгөчөлүктөрүбүздү, байыркы тилибизди, маданиятыбызды, руханий баалуулуктарыбызды, улуттук нарк-насилибизди сактап калуу болуп саналат. Кыргызстанда билим берүү тармагында иш алып баруу менен бирге кыргыз тилин үйрөнүү жана Жапониянын эне тилин (жапон тили) окутуу боюнча билим берүү системаларын салыштырып көрүү мүмкүнчүлүгүнө ээ болдук. Тилдер ар башка болгону менен, балдардын тилди өздөштүрүү процессинде көптөгөн окшоштуктар бар экени байкалат. Бүгүнкү күндө тил үйрөтүүнүн заманбап ыкмалары билим берүүнүн сапатын жогорулатууда чоң роль ойнойт. Japanese language дүйнө жүзүндө системалуу жана методикалык жактан күчтүү окутуу тажрыйбасына ээ. Ал эми Kyrgyz language — агглютинативдүү түзүлүшкө ээ болгон түрк тили. Бул макалада жапон тилин үйрөтүүдөгү натыйжалуу ыкмаларды кыргыз тилин үйрөтүү процессине колдонуу мүмкүнчүлүктөрү терең талданат.

Сүйлөө жана угуу жөндөмдөрүнө өзгөчө көңүл буруу

Жапониянын башталгыч мектептеринде сүйлөө жана угуу көндүмдөрүн өнүктүрүү өзгөчө мааниге ээ деп эсептелет. Жапон тилинин окуу китептеринде сүйлөө жана угуу боюнча өзүнчө бөлүмдөр бар. Балдар өз ойлорун кантип айтууну, башкалардын сөзүн кантип угуу керектигин, топ менен талкуулоонун жолдорун жаш өзгөчөлүгүнө жараша үйрөнүшөт.

Бул көндүмдөр эне тили сабагында гана эмес, мектептеги бардык иш-аракеттерде колдонулат. Сабак учурунда балдар өз ойлорун эркин айтышат жана классташтарынын сөзүн кунт коюп угушат. Эгер кимдир бирөө укпай жатса, мугалим же башка окуучулар аны эскертет. Мында айтылган ойдун тактыгына караганда, өз оюн айтууга болгон аракеттин өзү бааланат.

Кыргыз тили сабактарында да сүйлөө жана угуу көндүмдөрүн өнүктүрүү абдан маанилүү. Окуучулар мугалимди гана эмес, классташтарынын сөзүн да кунт коюп угууга үйрөнүшү керек. Албетте, жаттоо жана грамматиканы так үйрөтүү маанилүү, бирок окуучулардын өз сөзү менен эркин сүйлөөсүнө жана бири-бири менен баарлашуусуна мүмкүнчүлүк берүү да зарыл. Анткени тил — аны колдонуу аркылуу гана жандуу байланыш куралына айланат.

Кайталоо жана баскычтуу үйрөнүү

Жапонияда эне тили боюнча билим берүү сүйлөө жана угуу, окуу, жазуу деген үч багытты жана тилдик көндүмдөрдү камтыйт. Бул үч багыт бардык класстарда үзгүлтүксүз окутулат. Тилдик көндүмдөр да 1-класстар менен эле чектелбейт.

Окуу программасына ылайык, сөздөр жана грамматика баскыч-баскычы менен акырындап үйрөтүлөт. Мындай кайталоого жана жыйноого негизделген окутуу балдардын туруктуу тилдик жөндөмдөрүн калыптандырат. Хирагана жана катакана 1-класстын башында өздөштүрүлсө, иероглифтерди (канжи) үйрөнүү орто мектепке чейин уланат.

Тамгаларды өздөштүрүүнүн негизги жолу төмөнкүдөй: жаңы тамгаларды сабакта үйрөнүү → мектепте же үйдө кайталап машыгуу → текшерүү → кайра кайталоо.

Балдардын тилди өздөштүрүү ылдамдыгы ар түрдүү болгондуктан, акыркы жылдары ар бир балага ылайыкташтырылган окутуу ыкмаларына көңүл бурулуп жатат. Мугалимдер ата-энелер менен байланышып, балага ылайыктуу ыкмаларды сунуштап, аны шыктандырышат.

Кыргыз тилин окутууда да окуу, жазуу жана сүйлөө жөндөмдөрү убакыттын өтүшү менен акырындап калыптанат. Мугалимдин баланын жаш өзгөчөлүгүн жана жеке айырмачылыктарын эске алышы абдан маанилүү. Тамгаларды, сөздөрдү жана грамматиканы сабакта жана үйдө кайталап колдонуу аркылуу гана өздөштүрүүгө болот. Күнүмдүк турмушта үйрөнгөн сөздөрдү колдонууга, сүйлөөдө жана текст жазууга мүмкүнчүлүк түзүү пайдалуу. Тилди өздөштүрүүдө кыйынчылыкка кабылган балдарды көңүл сыртында калтырбай, аларга ылайыктуу ыкмаларды табуу – алардын окууга болгон кызыгуусун арттырат.

Күнүмдүк жашоо менен байланышкан тилдик иш-аракеттер

Жапонияда эне тилин окутуу балдардын мектептеги жашоосу менен тыгыз байланышта жүргүзүлөт. Мисалы, өзүнүн күнүмдүк жашоосу тууралуу класста окуучулардын алдында айтып берүү, математика сабагында өз ой-пикирин түшүндүрүү, үй тапшырмасы катары күндөлүк жазуу, ар кандай иш-чаралар боюнча ой бөлүшүү, китеп окуп, сын пикир жазуу сыяктуу иштер көп жүргүзүлөт.

Ошондой эле китеп окууга өзгөчө маани берилет. Көп китеп окуган балдардын сөз байлыгы жана ойду билдирүү жөндөмү жогору болот. Китеп окуу — окуу түшүнүгүн жана элестетүү жөндөмүн өнүктүрөт. Жапониянын мектептеринде атайын китеп окуу убактысы каралып, бардык окуучулар үчүн шарт түзүлгөн. Китеп аркылуу маалыматтык изилдөө да кеңири колдонулган.

Мындай мүмкүнчүлүктөрдү Кыргызстандагы мектептерде да киргизүү аркылуу тил жөн гана сабактын мазмуну болбостон, жашоодо колдонулган күчкө айланат. Баланын жеке тажрыйбасына негизделген тилдик иш-аракеттер жана окуу тажрыйбасы ой жүгүртүүнү жана өз оюн билдирүү жөндөмүн өнүктүрөт. Жапонияда да белгиленгендей, жөн гана смартфон карап отуруу ой жүгүртүүнү, элестетүүнү жана тилдик жөндөмдөрдү өнүктүрбөйт. Сабакта тилди кабыл алуу (input) жана колдонуу (output) мүмкүнчүлүктөрүн көбөйтүү зарыл.

Окуучунун активдүү катышуусун камсыз кылуу

Жапонияда эне тили сабагы жөн гана тамгаларды жаттоо, текст окуу же көчүрүп жазуу менен чектелбейт. Эң башкысы — ой жүгүртүү. Балдар өз алдынча ойлонууга, өз оюн айтууга, классташтары менен талкуулоого көп убакыт коротушат.

Сөздөрдү үйрөнүүдө окуучулар билген сөздөрүн дептерге жазып, аны класстын алдында тааныштырышат же топ болуп сөздөрдү колдонуп оюн ойношот. Аңгеме, тексттерди окуганда мазмуну жана автордун колдонгон тилдик каражаттары тууралуу пикир алышат. Түшүндүрмө тексттерди окуганда түзүлүшүн жана автордун оюн талкуулап, өздөрү да текст жазып көрүшөт.

Жөн гана отуруп мугалимдин түшүндүрмөсүн угуу балдардын ой жүгүртүүсүн жана өз алдынчалыгын өнүктүрбөйт. Ошондуктан мугалимдер балдар ой жүгүртө турган, талкуулай турган жана активдүү катыша турган сабактарды уюштурушат.

Бул ыкмаларды кыргыз тили сабактарына киргизүү аркылуу балдардын ой жүгүртүү жана коммуникация жөндөмдөрү өнүгөт. Тилди үйрөнүү максат эмес, тескерисинче, тилди колдонуу менен өз оюн жеткире билүү негизги максатка айланат. Балдар тилдин кызыктуу экенин түшүнүп, сабакка активдүү жана кубануу менен катышышат.

Жыйынтык: Жапониянын эне тилин окутуудагы негизги максаттардын бири — тил аркылуу баланын ой жүгүртүүсүн жана сезимталдыгын өнүктүрүү. Бирок андан да маанилүүсү — өз оюн башкаларга жеткире билүү. «Эмнени үйрөтүү» гана эмес, «балдар тилди кантип колдонот» деген суроого көңүл буруу, сапаттуу тилдик билим берүүгө алып келет.

Жапониянын мектептеринде «сабак изилдөө» деп аталган практика бар. Мугалимдер бир команда болуп сабактын планын иштеп чыгышат. Ал план бир нече жолу талкууланып, андан соң бир мугалим сабак өткөрөт. Мектептеги бардык мугалимдер сабакка катышып, андан кийин бир сааттан ашык ийгиликтүү жактарын жана жакшыртууга боло турган маселелерди талкуулашат. Алынган тажрыйба ар бир мугалимдин сабагында колдонулат. «Сабак изилдөө» мектептеги бардык мугалимдердин кесиптик деңгээлин жогорулатууга чоң салым кошот.

Жапон тилин үйрөтүү системасы методикалык тактыкка, этаптуулукка жана практикалык багытка негизделген. Бул ыкмалар тилди үйрөнүүнү системалуу, логикалык жактан  мотивациялуу кылат. Кыргыз тили да түзүлүшү жагынан агглютинативдүү болгондуктан, жапон тилине айрым грамматикалык белгилери менен окшошот.

Айрыкча кыргыз тилин чет тил катары окутууда жапон моделин колдонуу маанилүү:

• темаларды деңгээлге бөлүү,
• грамматиканы этап-этабы менен бекемдөө,
• практикалык сүйлөшүүгө басым жасоо,
• маданий компонентти өзүнчө окутуу.

Жыйынтыктап айтканда, жапон тилин үйрөтүүдөгү методикалык тажрыйбаны кыргыз тилинин окутуу системасына интеграциялоо улуттук тилди окутуунун сапатын жогорулатат, эл аралык стандартка жакындатат жана тилди үйрөнүүгө болгон кызыгууну арттырат. Бул эки тилдин структуралык окшоштугу методикалык кызматташуунун илимий негизин түзөт.

Уланбек МАМБЕТАКУНОВ,

педагогика илимдеринин доктору, профессор,

Каори ТАНИКАВА,

Т.Эрматов атындагы БМПИнин JICA ыктыярчысы,

Тамара ДИЛДЕБЕК кызы — Т.Эрматов атындагы БМПИнин мамлекеттик тил жана тарбия иштери боюнча директордун орун басары