НЕЙРОПСИХОЛОГИЯЛЫК ЫКМАЛАР: БАЛДАРДЫ ОКУТУУНУН ЖАҢЫ ЖОЛУ

Заманбап билим берүү системасы адамдын интеллектуалдык жана руханий потенциалын өнүктүрүүнүн негизги фактору болуп саналат. Ошол эле учурда билим берүү процесси баланын табигый мүмкүнчүлүктөрүн, психологиялык өзгөчөлүктөрүн жана когнитивдик өнүгүүсүн эске алууга тийиш. Салттуу педагогикалык модель көбүнчө окуучуну билимди кабыл алуучу пассивдүү объект катары карап келген. Мындай шартта бала белгилүү бир деңгээлде «кара куту» сыяктуу кабыл алынып, ага маалымат жүктөлөт, ал эми билимдин өздөштүрүлбөй калышы көбүнчө окуучунун аракетинин жетишсиздиги же жөндөмүнүн аздыгы менен түшүндүрүлөт. Бирок заманбап илим, айрыкча нейропсихология, бул көз карашты терең кайра карап чыгууга мүмкүнчүлүк берет.

Нейропсихология баланын мээси кандайча иштей турганын, ал маалыматты кантип кабыл алып, иштеп чыгып жана сактай турганын изилдейт. Бул илимдин негизги предмети болуп когнитивдик функциялар — эс тутум, көңүл буруу, ой жүгүртүү, кабыл алуу жана сүйлөө процесстери саналат. Билим берүүдө нейропсихологиялык ыкманы колдонуу ар бир баланын мээси өз алдынча уникалдуу система экендигин түшүнүүгө мүмкүндүк берет. Демек, бардык окуучуларга бирдей окутуу ыкмасын колдонуу педагогикалык жактан натыйжалуу боло бербейт. Ар бир бала маалыматты өзгөчө жол менен кабыл алат: айрымдары көрүү аркылуу жакшы үйрөнсө, башкалары угуу же практикалык аракет аркылуу натыйжалуу билим алышат.

Нейропсихологиялык ыкма дал ушул индивидуалдык айырмачылыктарды эске алуу менен окутуу процессин уюштурууну сунуштайт. Мындай шартта мугалим билим берүү процессинин уюштуруучусу гана эмес, окуучунун когнитивдик өнүгүүсүнүн багыттоочусу болуп калат. Айрыкча башталгыч мектеп курагы баланын интеллектуалдык жана психикалык өнүгүүсүнүн өзгөчө маанилүү этабы болуп саналат. Илимий изилдөөлөр көрсөткөндөй, 6–11 жаш аралыгында мээнин структуралык жана функционалдык өнүгүүсү активдүү жүрөт. Бул мезгилде мээнин маңдай бөлүктөрү интенсивдүү өнүгүп, пландоо, өзүн-өзү көзөмөлдөө, максат коюу жана жүрүм-турумду жөнгө салуу сыяктуу аткаруучу функциялар калыптанат. Мындан тышкары, дал ушул мезгилде окуу, жазуу жана эсептөө сыяктуу негизги академиялык көндүмдөрдүн нейрондук негиздери түзүлөт. Эгер бул этапта билим берүү процесси баланын когнитивдик мүмкүнчүлүктөрүнө шайкеш уюштурулбаса, келечекте окуу ишмердүүлүгүндө олуттуу кыйынчылыктар пайда болушу мүмкүн. Башталгыч мектеп курагындагы балдардын мээси жогорку пластикалык касиетке ээ. Пластикалык деген түшүнүк мээнин жаңы шарттарга ыңгайлашуу жана өзгөрүү жөндөмүн билдирет. Бул өзгөчөлүк педагогикалык жактан абдан маанилүү, анткени туура уюштурулган окутуу жана өнүктүрүү ишмердүүлүгү баланын когнитивдик мүмкүнчүлүктөрүн олуттуу деңгээлде кеңейтүүгө шарт түзөт.

НЕЙРОПСИХОЛОГИЯЛЫК ЫКМАНЫН НЕГИЗГИ ПРИНЦИПТЕРИ

Нейропсихологиялык ыкманын негизги принциптеринин бири – билим берүү процессин индивидуалдаштыруу. Бул принципке ылайык мугалим окуучунун маалыматты кабыл алуу ылдамдыгын, көңүл буруу деңгээлин жана иштөөчү эс тутумунун мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен окутуу стратегиясын түзөт. Натыйжада билим берүү процесси ар бир окуучунун потенциалын максималдуу деңгээлде ачууга багытталат. Мындан тышкары, нейропсихологиялык ыкма билим берүүнүн мазмунун гана эмес, анын методологиясын да өзгөртөт. Окутуунун максаты жөн гана маалымат берүү эмес, баланын когнитивдик функцияларын өнүктүрүү болуп калат. Бул процесс атайын оюндар, когнитивдик көнүгүүлөр жана интерактивдүү методдор аркылуу ишке ашырылат. Мисалы, көңүл буруу функциясын өнүктүрүү үчүн атайын оюндар жана логикалык тапшырмалар колдонулат, ал эми эс тутумду өнүктүрүү үчүн ассоциациялык жана визуалдык ыкмаларды пайдаланышат. Мындай методдор окуучунун активдүү катышуусун камсыз кылып, билимди терең жана туруктуу өздөштүрүүгө жардам берет.

НЕЙРОПСИХОЛОГИЯЛЫК ДИАГНОСТИКА ОКУУЧУНУН ӨНҮГҮҮСҮНДӨГҮ КЫЙЫНЧЫЛЫКТАРДЫ АНЫКТАЙТ

Нейропсихологиялык ыкманын дагы бир маанилүү аспектиси — диагностикалык жана коррекциялык ишмердүүлүк. Нейропсихологиялык диагностика окуучунун когнитивдик өнүгүүсүндөгү мүмкүн болгон кыйынчылыктарды эрте аныктоого шарт түзөт. Мисалы, окуу же жазуудагы кыйынчылыктар кээде интеллектуалдык мүмкүнчүлүктүн жетишсиздигинен эмес, мейкиндиктик кабылдоонун же көрүү-мотор координациясынын жетишсиз өнүгүшүнөн келип чыгышы мүмкүн. Мындай учурда эрте жүргүзүлгөн коррекциялык иш-аракеттер баланын окуу ишмердүүлүгүндөгү көйгөйлөрдү жоюуга жана анын билим алууга болгон мотивациясын сактап калууга мүмкүндүк берет. Бул ыкма баланы жөн гана билим алуучу объект катары эмес, өзүнүн уникалдуу интеллектуалдык потенциалы бар инсан катары кароону талап кылат. Мындай мамиле билим берүү процессинин сапатын жогорулатуу менен бирге ар бир окуучунун чыгармачылык жана когнитивдик мүмкүнчүлүктөрүнүн толук ачылышына өбөлгө түзөт.

Мындай окутуу окуучуларга жаңы билим алууга гана эмес, таанып-билүү ишмердүүлүгүн өнүктүрүүгө, ошондой эле кызматташуу жана кооперациянын жогорку деңгээлине өтүүгө шарт түзөт. Бул куракта балдардын: көңүл буруу жөндөмү; эс тутуму; логикалык ой жүгүртүүсү; чыгармачылык жөндөмдөрү активдүү калыптанат. Ошондуктан билим берүү процессинде алардын психологиялык жана физиологиялык өзгөчөлүктөрүн эске алуу зарыл. Мындан тышкары мындай ыкмалар окуучулардын эмоционалдык абалына да оң таасирин тийгизет. Оюн элементтери жана кыймылдуу көнүгүүлөр окуучулардын чарчоосун азайтып, сабактагы активдүүлүгүн жогорулатат.

СУНУШТАЛУУЧУ ОЮНДАР

1. Эки кол менен сүрөт тартуу (Күзгүлүү сүрөт)

Бул көнүгүү мээнин оң жана сол жарым шарларынын бир убакта иштешин камсыз кылат.

• Кантип аткарылат: Эки колго тең калем алып, барактын ортосунан эки тарапка бирдей симметриялуу фигураларды (мисалы, жүрөк, үй же жөнөкөй тегеректерди) бир убакта тартуу керек.
• Пайдасы: Мээнин эки тарабынын ортосундагы маалымат алмашууну тездетет.

2. «Кулак-мурун» көнүгүүсү

Бул координацияны жана көңүл бурууну которууну машыктыруучу классикалык оюн.

• Кантип аткарылат: 1. Сол кол менен мурундун учун, ал эми оң кол менен сол кулакты кармайсыз. 2. Андан кийин кол чаап, тез эле абалды алмаштырасыз: оң кол менен мурунду, сол кол менен оң кулакты кармайсыз.
• Пайдасы: Кыймылдардын автоматташуусун бузуп, мээни жаңыча иштөөгө мажбурлайт.

3. «Муштум — Алакан — Кыр» (Кулак-ребро-ладонь)

Бул көнүгүү кабыл алууну жана кыймылдардын ырааттуулугун өнүктүрөт.

• Кантип аткарылат: Үстөлдүн үстүндө колуңуз менен үч абалды кезектештирип көрсөтөсүз:

1. Муштум: Колду түйүп үстөлгө коюу.
2. Кыр: Алаканды капталынан (кырынан) коюу.
3. Алакан: Алаканды жайып үстөлгө коюу.

• Пайдасы: Эс тутумду жана кыймыл-аракетти пландаштырууну жакшыртат.

4. Строоп тести (Түстөрдү атоо)

Бул көнүгүүдө мээ жазылган текст менен анын түсүнүн ортосундагы карама-каршылыкты чечиши керек.

• Кантип аткарылат: Сөздөрдү окубай, алар кайсы түс менен жазылганын тез-тез айтып чыгуу керек. Мисалы, «Кызыл» деген сөз көк түс менен жазылып турса, сиз «Көк» деп айтышыңыз керек.
• Пайдасы: Тез чечим кабыл алуу жана таанып билүү ийкемдүүлүгүн (когнитивдик ийкемдүүлүк) өстүрөт.

Мухтарова Толгонай,

Жети-Өгүз районундагы Д.Иманов атындагы орто мектебинин

Курорт айылындагы филиалынын

башталгыч классынын мугалими