Жаңы компетенциялар жана заманбап мамиле. Санариптик доордо тарыхты кантип окутуу керек?

Дарбай кызы Нургүл,

«Газ» жалпы билим берүү мектеби, Баткен району

Бүгүнкү күндө дүйнө тездик менен санариптик доорго өтүп жатат. Маалыматтык технологиялар адам жашоосунун бардык тармагына терең кирип, билим берүү системасына да чоң өзгөрүүлөрдү алып келди. Мектеп окуучулары азыр маалыматты китептен гана эмес, интернеттен, социалдык тармактардан жана ар кандай санариптик платформалардан алып жатышат. Мындай шартта тарых сабагын окутуунун мазмуну жана усулдары да жаңыланууга тийиш экени түшүнүктүү.

Жандуу жана кызыктуу

Тарых – бул жөн гана өткөн окуялардын жыйындысы эмес. Ал коомдун өнүгүүсүн, адамзаттын тажрыйбасын жана маданий мурасын түшүнүүгө жардам берген илим. Ошондуктан тарыхты окутууда окуучуларга фактыларды жаттатуу гана жетишсиз. Мугалимдин негизги милдети – окуучуларды тарыхый окуяларды талдай билүүгө, себеп-натыйжаларын түшүнүүгө жана ар кандай маалымат булактарына сын көз менен кароого үйрөтүү.

Санариптик доор мугалимдерге чоң мүмкүнчүлүктөрдү да ачып жатат. Бүгүнкү күндө тарых сабактарында интерактивдүү карталарды, санариптик архивдерди, виртуалдык музейлерди жана документалдык видеоматериалдарды колдонууга болот. Мисалы, менин өзүмдүн практикамда мындай материалдар окуучуларга тарыхый окуяларды жандуу жана түшүнүктүү формада кабыл алууга жардам берет. Дүйнөлүк тарыхтагы маанилүү окуяларды интерактивдүү карта аркылуу көрсөтүү же белгилүү тарыхый инсандар тууралуу кыска видеолорду пайдаланып, сабакты кызыктуу жана мазмундуу кылууга умтулам.

Заманбап компетенциялар

Ошол эле учурда санариптик технологияларды колдонуу мугалимден жаңы компетенцияларды талап кылат. Мугалим маалыматты туура тандоону, ишенимдүү булактарды пайдаланууну жана окуучуларды маалыматты талдоого үйрөтүүнү билиши керек. Интернеттеги маалыматтардын баары эле ишенимдүү боло бербейт. Ошондуктан тарых сабагы окуучуларды маалыматтык сабаттуулукка тарбиялоодо да маанилүү роль ойнойт.

Санариптик доордо окуучулар пассивдүү угармандар эмес, активдүү катышуучулар болушу керек. Сабак учурунда талкуу, топтук иштер, долбоордук изилдөөлөр сыяктуу ыкмаларды колдонуу окуучулардын кызыгуусун арттырат. Мисалы, окуучуларга белгилүү бир тарыхый тема боюнча чакан изилдөө жүргүзүп, аны презентация түрүндө коргоо тапшырмасын берүү алардын аналитикалык ой жүгүртүүсүн өнүктүрөт.

Ошол эле учурда санариптик технологиялар билим берүүнүн бардык маселесин чечип коёт деп ойлош да туура эмес. Технология – бул жөн гана курал. Аны билим берүүнүн максатына ылайык туура колдонуу керек. Айрым учурларда технологияга ашыкча ишенип, сабакты толугу менен электрондук материалдарга байлап коюу да натыйжалуу боло бербейт. Мугалим менен окуучунун жандуу баарлашуусу, суроо-жооп, талкуу жана пикир алмашуу – билим берүүнүн эң маанилүү бөлүгү болуп кала берет.

Жандуу сабак учурунда мугалим окуучулардын маанайын, түшүнгөн-түшүнбөгөнүн дароо байкап, сабактын жүрүшүн ошого жараша өзгөртө алат. Мындай мүмкүнчүлүк технология аркылуу толук камсыз болбойт. Ошондуктан санариптик каражаттар жандуу сабакты алмаштырбастан, аны толуктаган жардамчы инструмент катары колдонулганы туура. Эң жакшы натыйжа салттуу педагогикалык ыкмалар менен заманбап технологиялардын тең салмактуу айкалышында жаралат.

Жасалма интеллектиге жамынбайлы

Акыркы жылдары билим берүү тармагында жасалма интеллект технологияларын колдонуу да кеңири талкууланып жатат. Жасалма интеллект мугалимдерге сабакка даярданууда, маалыматтарды тез табууда жана окуу материалдарын түзүүдө жардам бере алат. Мисалы, тарых сабагында ар кандай интерактивдүү тапшырмаларды, тесттерди же визуалдык материалдарды даярдоодо жасалма интеллекттин мүмкүнчүлүктөрүн колдонууга болот.

Бирок бул технологияны да туура жана жоопкерчиликтүү пайдалануу маанилүү. Жасалма интеллект мугалимдин ордун алмаштыра албайт. Ал болгону билим берүү процессин жеңилдеткен жардамчы курал болуп саналат. Тарых сабагында эң маанилүүсү – мугалим менен окуучунун жандуу баарлашуусу, тарыхый окуяларды талкуулоо жана ойлонуу маданиятын калыптандыруу. Ошондуктан жасалма интеллект билим берүүдө негизги эмес, кошумча инструмент катары колдонулганы туура.

Жарандык тарбия

Мындан тышкары, тарых сабагы жаш муундун жарандык аң-сезимин калыптандырууда да чоң роль ойнойт. Өз өлкөсүнүн тарыхын билген, анын маданий мурасын баалаган окуучу келечекте жоопкерчиликтүү жаран болуп өсөт. Ошондуктан улуттук тарыхты окутууда жергиликтүү тарыхый материалдарды, архивдик документтерди жана белгилүү инсандардын өмүр баянын колдонуу өзгөчө маанилүү.

Бүгүнкү мугалим жөн гана билим берүүчү эмес, окуучуларга жол көрсөтүүчү, кеңешчи жана изилдөөгө шыктандыруучу болушу керек. Санариптик технологиялар мугалимдин ордун алмаштырбайт, тескерисинче анын ишин жеңилдетип, мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтет. Эң башкысы – бул технологияларды билим берүү максатында туура жана натыйжалуу колдонуу.

Дүйнөнүн алдыңкы тажрыйбасы

Кыргызстандык мугалимдер жалаң эле өз казаныбызда кайнай бербей, коңшу өлкөлөрдө, өнүккөн өлкөлөрдө тарых сабагын окутуу кандай жолдо баратканын карап, анын алдыңкы тажрыйбасын алганыбыз да туура болот. Анткени, дүйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүндө тарыхты окутууга мамиле акыркы жылдары олуттуу өзгөрүүгө дуушар болуп жатканын айта кетиш керек. Бүгүнкү күндө өнүккөн билим берүү системаларында тарых сабагы жөн гана окуяларды жаттоо эмес, окуучулардын аналитикалык жана сынчыл ой жүгүртүүсүн өнүктүрүүгө багытталууда.

Мисалы, Финляндияда тарых сабактары көбүнчө долбоордук иштерге негизделет. Окуучулар тарыхый окуяларды өз алдынча изилдеп, ар кандай маалымат булактарын салыштырып, өз жыйынтыктарын чыгарышат. Бул ыкма окуучуларды өз алдынча ой жүгүртүүгө жана маалыматты талдоого үйрөтөт.

Улуу Британияда тарых сабагында «тарыхый ой жүгүртүү» (historical thinking) концепциясы кеңири колдонулат. Окуучулар окуянын себептерин, натыйжаларын жана ар кандай көз караштарды талдап үйрөнүшөт. Мындай ыкма тарыхты бир тараптуу эмес, көп кырдуу түшүнүүгө жардам берет.

Ал эми АКШда тарыхты окутууда санариптик ресурстар активдүү пайдаланылат. Онлайн архивдер, виртуалдык музейлер жана интерактивдүү карталар аркылуу окуучулар тарыхый документтер менен түз иштөөгө мүмкүнчүлүк алышат. Бул тарыхты изилдөө процессин жандуу жана кызыктуу кылат.

Жалпысынан дүйнөлүк тажрыйба тарых сабагын интерактивдүү, изилдөөчүлүк жана талдоого негизделген форматта уюштуруу окуучулардын билим сапатын жогорулатарын көрсөтүүдө.

P.S. Жыйынтыктап айтканда, санариптик доордо тарых сабагын окутуу жаңы ыкмаларды жана заманбап мамилени талап кылат. Интерактивдүү технологияларды колдонуу, маалыматтык сабаттуулукту өнүктүрүү жана окуучуларды изилдөө иштерине тартуу тарых сабагын кызыктуу жана мазмундуу кылат. Ошол эле учурда жалаң эле технологиянын козүн карап, байланып калбаш керек. Мугалим менен окуучунун жандуу баарлашуусу, суроо-жооп, талкуу жана пикир алмашуу – билим берүүнүн эң маанилүү бөлүгү болуп кала берет.