ПЛАНШЕТТЕН-КИТЕПКЕ: ШВЕЦИЯНЫН МЕКТЕП РЕФОРМАСЫ ДҮЙНӨГӨ САБАК

Швеция мамлекетинин  мектепке кайрадан китептерди жана карандаштарды алып келүү чечими, тажрыйбасы  чындыгында эле бүткүл дүйнө үчүн чоң сабак болчудай. Себеби планшеттерге жана санариптик окутууга толугу менен өткөндөн кийин педагогдор коркунучтуу өзгөрүүлөрдү байкай башташкан. Бул маалымат акыркы бир-эки жылда дүйнөлүк билим берүү чөйрөсүндөгү эң чоң талкуулардын бирине айланды. Швециянын бул чечими жөн эле эмоцияга эмес, конкреттүү статистикалык маалыматтарга жана илимий корутундуларга таянат.

Тажрыйба

Швециянын бул кадамы — билим берүү тармагындагы «санариптик революциянын» терс жактарын ачык моюнга алуу жана аны оңдоого болгон чечкиндүү аракет. Бул чындыгында эле башка мамлекеттер үчүн чоң сабак.

Швеция эмне үчүн мындай чечимге келгенин жана анын артында кандай илимий себептер жатканын кененирээк карап көрөлү. Швециянын бул тажрыйбасы жөн эле «өткөнгө кайтуу» эмес, технологиялык оптимизм кээде адамдын физиологиялык жана когнитивдик муктаждыктарын экинчи планга сүрүп саларын моюнга алуу керек экени айтылууда.

Чечимдин негизги себептери

Швециянын билим берүү министри Лотта Эдхольм баштаган бул реформа бир нече кооптуу факторлордон улам келип чыккан. Биринчиден, PISA изилдөөсүнүн жыйынтыктарында  швециялык окуучулардын окуу сабаттуулугу (текстти түшүнүү деңгээли) акыркы жылдары төмөндөп кеткени байкалган. Планшет менен иштөөдө балдар маалыматты үстүртөн гана карап, терең талдоо жөндөмүнөн ажырай башташкан. Экранга тигилип кароо — мээнин маалыматты кабыл алуу процессин жайлатат жана көңүл бурууну (concentration) начарлатат дешкен изилдөөчүлөр.

Кагаз китептин жана колго жазуунун артыкчылыгы

Изилдөөлөр көрсөткөндөй, китеп менен планшеттин ортосунда чоң айырма бар. Кол менен жазууда мээнин мотордук эс тутуму иштеп, маалымат жакшы сакталат.  Ал эми текстти терүүдө мээ «автопилот» режимине өтүп кетет. Китепти колго алып окууда тексттин физикалык көлөмүн сезүү, окуянын ырааттуулугун эстеп калууга жардам берет. Алаксытуучу нерселер жок. Экранды өйдө-төмөн жылдыруу же барактоо (scrolling) маалыматтын фрагментацияланышына алып келет. Билдирүүлөр, оюндар жана интернетке кирүү мүмкүнчүлүгү окуучуну дайыма алаксытат.

Эмне үчүн бул азыр маанилүү?

Көптөгөн өлкөлөр (анын ичинде Нидерланды жана Финляндия) бул тажрыйбаны кунт коюп байкап жатышат. Эгерде санариптештирүү боюнча лидер өлкөлөр гаджеттердин ашыкча экенин моюнга алышса, демек, «санариптик мектеп» концепциясы жакында дүйнөлүк деңгээлде кайра каралып чыгат.

PIRLS эл аралык изилдөөсүнүн жыйынтыктары

Швеция үчүн негизги «коңгуроо» PIRLS (Progress in International Reading Literacy Study) эл аралык изилдөөсүнүн жыйынтыктары болду. Бул изилдөө 4-класстын окуучуларынын текстти түшүнүү деңгээлин өлчөйт. Мисалы,  2016-жылдан 2021-жылга чейин Швециядагы балдардын окуу сабаттуулугу кескин төмөндөп кеткен. 2016-жылы швед окуучулары орточо 555 упай алса, 2021-жылы бул көрсөткүч 544 упайга түшкөн. Анын себебин Швециянын билим берүү министри Лотта Эдхольм бул төмөндөөнү мектептердин ашыкча санариптештирилиши менен түз байланыштырган.

Каролин институтунун (Karolinska Institutet) расмий билдирүүсү

Швециядагы дүйнөгө белгилүү медициналык университет — Каролин институту өкмөткө расмий эксперттик корутунду берген. Алардын негизги аргументтери: мээнин өнүгүүсүнө санариптик куралдар маалыматты иштетүүгө жардам бербейт, тескерисинче, мээни «жалкоо» кылат. Планшеттерде текстти издөө оңой болгону менен, мээ маалыматты терең анализдеп, эстеп калуу үчүн зарыл болгон «когнитивдик күчтү» жумшабай калат.  Айтор, санариптик куралдар билим алууга көмөкчү болгону менен, алар окуучунун негизги көндүмдөрүн (окуу, жазуу, эсептөө) калыптандырууда кагаздын ордун баса албасын далилдешкен. 12 жашка чейинки балдар үчүн санариптик куралдар окууга жардам бергенден көрө, көбүрөөк тоскоолдук кыларын ачык жарыялашкан.

Санариптик булактар окуучуну маалыматты жөн гана ‘издеп табууга’ үйрөтөт, ал эми кагаз китеп маалыматты ‘өздөштүрүүгө’ мажбур кылат.

 Билим берүү министринин позициясы

2023-жылы Швециянын билим берүү министри Лотта Эдхольм «Санариптик стратегияны» сынга алып, төмөнкүдөй кескин билдирүү жасаган: «Бизге кайрадан мектептерде китептер керек. Санариптик куралдар окуучулардын көңүлүн бөлүп, алардын тилди үйрөнүүсүнө жана терең ой жүгүртүүсүнө тоскоол болуп жатат».

Ушундан кийин Швеция өкмөтү мектептерге китеп сатып алуу үчүн 500 миллион крон (болжол менен 45-50 млн доллар) бөлүп, 2024-2025-жылдарга дагы чоң каражаттарды пландаштырган.

Эмне үчүн биз буга ишенсек болот?

Бул жөн гана сунуш эмес, мамлекеттик деңгээлдеги программа экен. Швеция мектептерде 6 жашка чейинки балдар үчүн санариптик түзүлүштөрдү колдонууну милдеттүү кылган мурунку чечимин жокко чыгарды.

2023-жылы ЮНЕСКО да атайын баяндама жасап, мектептерде смартфондорду жана ашыкча технологияларды колдонуу билим берүүнүн сапатын төмөндөтөрүн эскертип, Швециянын кадамын колдоого алган. Кыскасы, бул «технологиядан коркуу» эмес, бул технологияны колдонуунун 10-15 жылдык тажрыйбасын анализдеп, анын терс жактарын илимий далилдер менен моюнга алуу.

Теңчиликке, эркиндикке жана инсанга багытталган система

Швециянын билим берүү системасы теңчиликке, эркиндикке жана инсанга багытталган. Мектепке чейинки курактан жогорку окуу жайга чейин билим берүү акысыз. 7-16 жаш аралыгында милдеттүү. Анда окуучулардын чыгармачылыгын өнүктүрүү, инклюзивдик чөйрө жана сын көз карашты калыптандырууга чоң маани берилет, ошондой эле билим берүү сапаты абдан жогору.

Швециядагы билим берүү системасынын өзгөчөлүктөрү:

Милдеттүү билим берүү (Grundskola): 7 жаштан 16 жашка чейин (9 жыл) милдеттүү. Башталгыч, орто жана жогорку баскычтарды камтыйт.

Мектепке чейинки билим берүү (Förskola): 1-6 жаштагы балдар үчүн мектепке чейинки даярдык, бул жерде балдардын социалдык көндүмдөрүн өнүктүрүүгө басым жасалат.

Жогорку мектеп (Gymnasieskola): 16-19 жаштагы окуучулар үчүн 3 жылдык билим берүү. Программалар академиялык же кесиптик багытта болот.

Жогорку билим берүү: Университеттер жана колледждер студенттерге академиялык эркиндик берет, окутуу швед жана англис тилдеринде жүргүзүлөт.

Инклюзивдүүлүк: Өзгөчө муктаждыгы бар балдар жалпы мектептерде билим алууга мүмкүнчүлүк алышат.

Баалоо системасы: Окуучулардын жетишкендиктерин баалоодо атаандаштык эмес, өздүк өнүгүү жана колдоо негизги орунда турат.

Швецияда билим берүү демократиялык принциптерге негизделген жана мамлекет тарабынан толугу менен каржыланат.

Даярдаган Гүлнара АЛЫБАЕВА, “Кут Билим”