ИНКЛЮЗИВДҮҮ БИЛИМ БЕРҮҮ: ЛИТВА МОДЕЛИ

Декабрь айынын соңунда Кыргызстандын агартуу тармагынын өкүлдөрү Литва мамлекетинде болуп кайтты. Бишкек шаарындагы Т.Эрматов атындагы музыкалык-педагогикалык институттун директору Уланбек Мамбетакунов Литвага болгон сапары тууралуу айтып берди.

Кыргыз делегациясы Литва мамлекетине Европа Биримдигинин «Мектептерде инклюзивдүү жана STEAM билим берүүнү илгерилетүү» долбоорунун алкагында барды. Бул Twinning долбоору Кыргыз Республикасынын Агартуу министрлиги тарабынан башталган, ал инклюзивдүү жана STEAM билим берүү жаатындагы артыкчылыктарын, максаттарын жана күтүлүүчү натыйжаларын аныктоо максатын көздөйт. Иш сапарыбыздын учурунда биз 5-8-класстар үчүн илимий сабактар интеграцияланып жаткан Литва мектептеринде STEAM билим берүүнү ишке ашыруу жөнүндө маалымат алдык. Литвадагы билим берүү системасы мектепке чейинки, башталгыч (1-4-класстар), негизги (5-10-класстар) жана орто (11-12-класстар) билим берүүнү камтыйт. Ал 16 жашка чейинки балдар үчүн милдеттүү деп эсептелет. Жогорку билим берүү бакалавр (3-4 жыл), магистр (1,5-2 жыл) жана докторантура (3-4 жыл) программаларына бөлүнөт. Болон процессине ылайык аккредитацияланган академиялык университеттерде жана кесиптик колледждерде программаларды сунуштайт. Мамлекеттик мектептерде билим алуу милдеттүү жана акысыз.

Иш сапардын жүрүшүндө адегенде эле Пагиряй шаарындагы гимназияга барып, анын ишмердүүлүгү менен жакындан тааныштык. Бул жердин негизги өзгөчөлүгү STEAM билим берүү боюнча ишмердүүлүк жүргүзгөндүгүндө экен. Гимназияда интеграцияланган сабактар өткөрүлүп турат. Мисалы, физика, музыка жана химия сабактарынын интеграцияланышы; же химия, математика жана адабият ж.у.с. Мындан тышкары Вильнюс техникалык университетинде болуп, Вильнюс STEAM-борбору ж.б. менен тааныштык. Мен Вильнюстагы STEAM борборунун ишмердүүлүгү жөнүндө айтып бергим келип жатат. Бул — Вильнюс муниципалитетинин демилгеси, Литванын Билим берүү, илим жана спорт министрлигинин колдоосу менен түзүлгөн инновациялык билим берүү платформасы. Анын миссиясы — практикалык, долбоорго негизделген окутуу жана окуучуларда да, мугалимдерде да санариптик компетенттүүлүктү өнүктүрүү аркылуу илимди, технологияны, инженерияны, искусствону жана математиканы (STEAM) окутууга болгон мамилени өзгөртүү. Борбор мектеп окуучулары үчүн билим берүү программаларын сунуштайт: Практикалык семинарлар жана долбоорлор менен иштешет: 3D принтерлер, лазердик кесүүчү станоктор, робототехника комплекттери (LEGO Mindstorms, Arduino, Raspberry Pi), VR/AR технологиялары); Инженерия жана IT курстары (Программалоо (Python, Scratch), жасалма интеллекттин негиздери, киберкоопсуздук жана биотехнология); Олимпиадаларга жана мелдештерге, жайкы жана кышкы STEAM лагерлерине даярдык; Мугалимдер үчүн STEAMди билим берүү процессине интеграциялоонун заманбап ыкмалары, жаңы жабдуулар менен иштөө жана долбоорго негизделген педагогика боюнча квалификацияны жогорулатуу.

Борбордун негизги максаттуу аудиториясы — 5-12-класстардын окуучулары, информатика, физика, химия, биология, технология жана искусство мугалимдери жана мектеп администрациясы. Анда ошондой эле «Илим аралы» бар, ал Каунаста жайгашкан Балтика деңизиндеги эң ири интерактивдүү илим жана билим берүү борбору болуп эсептелет. Анын миссиясы – «үйрөнүү үчүн кармоо» принциби аркылуу илим менен технологияны ар кандай курактагы адамдар үчүн түшүнүктүү, кызыктуу жана жеткиликтүү кылуу. Бул музей эмес, эксперимент жүргүзүү үчүн мейкиндик. Бул туруктуу интерактивдүү көргөзмөлөрдү (физика жана технология, биология жана адамдар (интерактивдүү анатомиялык моделдер, мээ, сезүү органдары жана генетика боюнча экспонаттар); экология жана туруктуу өнүгүүнү (климат, кайра жаралуучу энергия жана калдыктарды кайра иштетүү боюнча экспонаттар) камтыйт.

Албетте, Кыргызстан Литва билим берүүсүнүн кандай жакшы жактарын алсак болот деген суроо туулбай койбойт. Иш-сапардын ар бир катышуучусу Кыргыз Республикасынын билим берүү мекемелеринде ишке ашырылышы мүмкүн болгон бир катар тажрыйбаларды аныкташты. Мисалы:

• STEAM ыкмаларын активдүү өнүктүрүү жана мурунку мезгилдерде болгондой эле, жеке темалардын деңгээлинде гана эмес, мектеп сабактары боюнча да сабактарды интеграциялоо;
• Балдарга ката кетирүү укугун окутуунун маанилүү элементи катары берүү;
• Окуучуларды колдоо жана жеткиликтүү чөйрөнү түзүү менен инклюзивдүү билим берүүнү өнүктүрүү;
• Окуучулардын жана мугалимдердин билим берүү жана билим алуу мобилдүүлүгүн уюштуруу;
• STEAM борборлорунда мектеп окуучулары үчүн практикалык изилдөөлөрдү жүргүзүү;
• STEAM борборлорундагы табигый илимдер боюнча мугалимдеринин компетенттүүлүгүн жогорулатуу;
• Билим берүү процесси үчүн жагымдуу чөйрө түзүү максатында мектептен тышкаркы программаларды колдоо;

Тилекке каршы, башка жерлердегидей эле Литванын билим берүү системасында да көйгөйлөр кезикпей койбойт. Мисалы, кадрлар менен камсыздоодо көйгөйлөр бар. Тактап айтканда, мугалимдердин орточо жашынын жогорулугу, пенсионерлердин олуттуу үлүшү жана табигый илимдер боюнча мугалимдердин жетишсиздиги олуттуу маселелердин бири экенин белгилешти.

Мындан тышкары мектептерде жана университеттерде окууга кабыл алынгандардын санынын азайышы да байкалууда. Ошондуктан, Литванын университеттери кош дипломдуу программаларды, студенттердин мобилдүүлүгү программаларын, магистратура жана докторантура программаларын чет өлкөлүк жарандарга сунуштап жатышыптыр.

Мугалимдердин дараметин жогорулатуу үчүн өлкөдө 60 кесиптик педагогикалык өнүктүрүү борбору иштейт. Андан тышкары окуу китептери менен камсыздоодо көйгөйлөр бар. Окуу китептерин мамлекеттик жана жеке менчик басмаканалар басып чыгарат, бул окуу материалдарын стандартташтырууда жана жеткиликтүү кылууда белгилүү бир кыйынчылыктарды жаратып келет.

Уланбек МАМБЕТАКУНОВ,

педагогика илимдеринин доктору, профессор