Генетика эмес, машыгуу: Кантип өз ишиңдин генийи боло аласың?

Андерс Эрикссондун «Максимум» (түп нускасында Peak: Secrets from the New Science of Expertise) аттуу китеби — бул заманбап илимдеги эң маанилүү эмгектердин бири. Автор өмүрүнүн 30 жылын «Эмне үчүн айрым адамдар өз ишинин залкары болушат, а башкалары ондогон жылдар бою бир эле деңгээлде кала беришет?» деген суроого жооп издөөгө жумшаган.

Көпчүлүк адамдар талантты «кудай берген өзгөчө шык» деп эсептешет. Бирок психолог Андерс Эрикссон муну илимий түрдө четке кагат. Анын изилдөөсү боюнча, дүйнөлүк деңгээлдеги скрипкачылар, шахматчылар же хирургдар — тубаса генийлер эмес, алар «талыкпай машыгуунун» (deliberate practice) натыйжасы.

Кесиптик чеберчиликтин туу чокусуна жетүүнүн илимий сырлары кайсылар?

1. «10 миң саат» эрежесинин чыныгы мааниси

Эрикссондун изилдөөлөрүнө таянып, Малкольм Гладуэлл «10 миң саат» эрежесин популярдуу кылган. Бирок Эрикссон бир маанилүү нерсени баса белгилейт: жөн эле 10 миң саат иштөө жетишсиз. Эгер сиз 20 жылдан бери тамак жасап жүрсөңүз, бул сиздин дүйнөлүк ашпозчу экениңизди билдирбейт. Сиз жөн гана ошол деңгээлде катып калгансыз. Өсүү үчүн атайылап машыгуу керек.

2. Атайы машыгуунун 4 принциби

Кесипкөй болууну каалаган адам (журналистпи, программистпи же спортчубу) төмөнкү кадамдарды жасашы шарт:

• Конкреттүү максат коюу: «Мен мыкты журналист болом» дебестен, «Мен бүгүн интервьюда респонденттин эмоциясын ача турган 3 суроону туура бергенди үйрөнөм» деп максат коюу керек.
• Комфорт зонасынан чыгуу: Чеберчилик сиз колуңуздан келбеген нерсени жасап баштаганда гана өсөт. Оңой иштерди кайталоо — өнүгүүнү токтотот.
• Ыкчам кайтарым байланыш (Feedback): Жасаган ишиңиздин катасын дароо билүү маанилүү. Мыкты насаатчы (ментор) же мугалим дал ушул жерден керек.
• Толук концентрация: Машыгуу учурунда алаксыбай, бардык көңүлдү бир гана деталга буруу зарыл.

3. Мээнин пластикасы жана «Психикалык моделдер»

Эрикссондун эң чоң ачылышы — психикалык моделдер. Профессионалдар өз тармагындагы маалыматты мээсинде чоң-чоң блоктор менен сакташат. Мисалы, шахмат боюнча гроссмейстер тактадагы фигураларды өз-өзүнчө эмес, бүтүндөй бир «сүрөт» катары көрөт. Мындай моделдер машыгуу аркылуу гана түзүлөт жана мээнин физикалык түзүлүшүн өзгөртөт.

Генийлер төрөлбөйт, генийлер өсүп чыгат, калыптанат. «Максимум» китеби бизге үмүт берет: сиздин ким болуп төрөлгөнүңүз маанилүү эмес, сиздин кантип жана канчалык деңгээлде атайылап машыкканыңыз маанилүү. Кесиптик туу чокуга жетүү — бул таланттын эмес, туруктуулуктун жана илимий негизделген эмгектин натыйжасы.

«Рузвельттин методу: аз иштеп, көптү бүтүрүү»

Андерс Эрикссондун «Максимум» (Peak) китебинде чындыгында эле Теодор Рузвельттин (АКШнын 26-президенти) феноменине өзгөчө орун берилген. Бирок, кызыктуусу, Эрикссон Рузвельтти «гений» катары эмес, тескерисинче, «интенсивдүү фокустун» жардамы менен өзүн-өзү жасаган адам катары мисалга келтирет.

Рузвельт Гарвардда окуп жүргөндө өтө көп иштер менен алектенген: ал бокс менен машыккан, бий ийримдерине барган, жаратылышты изилдеген жана активдүү коомдук иштерди алып барган. Баары анын кантип жетишип жатканына таң калышчу.

 «Рузвельттин ийгилигинин сыры анын өзгөчө талантында эмес, анын убакытты пайдалануусунда болгон. Ал күнүнө болгону бир нече саат окуган, бирок ошол учурда ал ‘терең концентрациянын’ (deep concentration) туу чокусунда болчу. Ал столго отурганда айланасындагы дүйнө токтоп калгандай сезилчү. Бул интенсивдүүлүк ага калган убактысын саясат, журналистика жана спорт менен алектенүүгө жумшоого мүмкүндүк берген».

Рузвельттин «атайылап машыгуу» принцибин кантип колдонгонун автор төмөнкүдөй чечмелейт:

1. Интеллектуалдык машыгуу: Рузвельт өзүнүн жазуучулук жана журналисттик чеберчилигин өстүрүү үчүн күн сайын эң татаал тексттерди талдап, аларды кайра иштеп чыккан. Ал жөн эле жазган эмес, ал өзүнүн стилин дүйнөлүк деңгээлдеги чечендер менен салыштырып, кемчиликтерин оңдоп турган.
2. Энергияны башкаруу: Рузвельт саясаттагы чечендик өнөрүн өстүрүү үчүн күзгү алдында сааттап машыккан. Бул анын китептеги «комфорт зонасынан чыгуу» деген принцибине дал келет. Ал табиятынан оорулуу жана алсыз бала болсо да, системалуу машыгуу аркылуу өзүн күчтүү мамлекеттик ишмерге айланткан.

Автор Рузвельтти «эффективдүүлүктүн жана фокустун эталону» катары көрсөтөт. Рузвельттин феномени анын мээсинин табигый кубаттуулугунда эмес, анын маалыматты иштетүүдөгү «агрессивдүү» ыкмасында болгон.

1. «Саат сегизден кечки бешке чейинки» темирдей тартип

Эрикссон Рузвельттин Гарварддагы күндөлүгүн изилдеп чыгып, бир кызыктуу нерсени байкаган. Рузвельт башка студенттер сыяктуу түнү менен китеп тиктеп отурган эмес.

«Рузвельт өзүнө катуу тартип койгон: ал эртең мененки саат 08:30дан кечки 16:30га чейин гана сабак окуган. Бул убакыттын ичинде ал лекцияларга барып, китепканада иштеген. Бирок бул 8 сааттын ичинде ал бир да мүнөтүн текке кетирген эмес. Ал достору менен кофе ичип же курулай ушак айтып отурган эмес. Анын фокусу ушунчалык курч болгондуктан, ал башкалар 15 саатта окуган маалыматты 8 саатта мээсине сиңирип алган. Саат 16:30дан кийин ал өзүн толук эркин сезип, спортко, жазуучулукка жана коомдук иштерге убакыт бөлгөн».

2. Журналисттик жана илимий изилдөөдөгү «Аңчылык» инстинкти

Рузвельт өзүнүн алгачкы «1812-жылдагы согуштун деңиз тарыхы» аттуу китебин (бул китеп журналистика менен тарыхтын ортосундагы чоң эмгек болгон) жазып жатканда, Эрикссон айткан «психикалык моделдерди» кантип курган?

«Ал маалыматты жөн эле окуган эмес, ал маалымат менен «күрөшкөн». Рузвельт тарыхый фактыларды окуп жатканда, өзүн кеменин капитанынын ордуна коюп, ‘Эмне үчүн бул чечим кабыл алынды? Мен болсом эмне кылмакмын?’ деген суроолорду тынымсыз берген. Бул анын мээсинде татаал маалыматтык схемаларды түзгөн. Натыйжада, ал кийин саясатчы катары чечим кабыл алып жатканда же журналист катары курч макала жазып жатканда, мээсиндеги даяр «сүрөттөрдү» заматта колдоно алган».

3. Комфорт зонасын жек көрүү (Алсыз баладан лидерге чейин)

Эрикссон бул китепте Рузвельттин физикалык абалын анын интеллектуалдык өсүшүнө окшоштурат.

«Рузвельт бала кезинде астма менен ооруган, арык жана алсыз болгон. Атасы ага: ‘Теодор, сенин акылың бар, бирок денең жок. Денең жок болсо, акылың сени алыска алып бара албайт»,— деп айткан. Рузвельт ошондо өзүн-өзү машыктырууну (deliberate practice) баштаган. Ал денесин гана эмес, эркин да машыктырган. Ал өзүн дайыма эң оор шарттарга салган. Эрикссондун айтымында, Рузвельттин саясаттагы «генийлиги» — бул анын өзүнүн коркуу сезимин жана кемчиликтерин жеңүүнүн үстүндөгү күнүмдүк оор машыгууларынын жемиши».