БАЛДАР АРАСЫНДАГЫ КЫЛМЫШТУУЛУКТУ АЛДЫН АЛУУ – КООМДУН ОРТОК МИЛДЕТИ

Балдар – мамлекеттин келечеги, коомдун эң баалуу байлыгы. Алардын коопсуз, татыктуу жана адилеттүү чөйрөдө өсүп-өнүгүшү ар бир ата-эненин, ар бир жарандык коомдун жана мамлекеттик органдардын түздөн-түз милдети. Акыркы жылдары балдар арасындагы укук бузуулар жана кылмыштуулук маселеси коомчулуктун өзгөчө көңүл борборунда турат. Бул көйгөйдү жалаң жазалоо чаралары менен эмес, алдын алуу, түшүндүрүү жана тарбиялык иштерди күчөтүү аркылуу чечүүгө болот.

Өспүрүм курак – бул психологиялык жактан татаал мезгил

Нарын облусунун прокурорунун 09.02.2026-жылдагы №1-Т Тескемесин аткаруу максатында  Кочкор районунун прокурору, юстициянын полковниги Марат Осмоновдун берген маалыматына таянсак, өспүрүм куракта бала өз алдынчалыкка умтулат, бирок ошол эле учурда туура багытка муктаж болот. Эгерде бул мезгилде колдоо жана түшүндүрүү жетишсиз болсо, бала туура эмес жолго түшүп кетиши мүмкүн.

— Балдар арасындагы кылмыштуулук – бул бир эле себептен улам жаралбаган, комплекстүү социалдык көрүнүш. Ар бир кылмыштын артында белгилүү бир шарттар, таасир эткен факторлор жана көңүл бурууну талап кылган жагдайлар бар. Ошондуктан себептерди туура аныктоо – алдын алуунун эң негизги кадамы болуп эсептелет. Өспүрүмдөрдүн кылмышка барышына төмөнкү факторлор таасир этет: үй-бүлөдөгү көзөмөлдүн жетишсиздиги; ата-эненин тарбияга жетиштүү көңүл бурбоосу; зомбулук, уруш-талаш бар үй-бүлө чөйрөсү; терс чөйрөгө аралашуу; интернет жана социалдык тармактардагы зыяндуу контент; бош убакыттын туура уюштурулбашы; материалдык кыйынчылыктар; мектеп менен ата-эненин байланышсыздыгы, — дейт прокурор.

Үй-бүлөлүк факторлор. Баланын мүнөзү, дүйнө таанымы жана жүрүм-туруму эң оболу үй-бүлөдө калыптанат. Эгерде үй-бүлөдө: ата-эненин ортосундагы уруш-талаш көп болсо, зомбулук орун алса, балага көңүл бурулбаса, тарбияга жетиштүү убакыт бөлүнбөсө, анда бала өзүн керексиз, корголбогон же түшүнүлбөгөн сезиши мүмкүн. Мындай абал агрессияга, каршылыкка же коомго каршы жүрүм-турумга алып келет.

Айрым учурларда ата-энелер чет өлкөдө иштеп, бала чоң ата-чоң энесинин же башка туугандардын колунда калышы да тарбиялык көзөмөлдүн алсырашына себеп болот. Эмоционалдык жактан ата-энеден алыстоо да терс таасирин тийгизет.

Терс чөйрөнүн таасири. Өспүрүм куракта достордун таасири өтө күчтүү болот. Бала өзүн “топтун мүчөсү” катары сезүү үчүн алардын жүрүм-турумун кайталап, туура эмес кадамдарга барышы мүмкүн. Айрыкча: көчө топтору, кылмыштуу жүрүм-турумду даңазалаган чөйрө, спирт ичимдиктерин же башка зыяндуу адаттарды жайылткан топтор баланы кылмышка түртүшү мүмкүн.

Интернет жана социалдык тармактар. Бүгүнкү күндө балдар интернетте көп убакыт өткөрүшөт. Көзөмөлсүз колдонулган интернет: зордук-зомбулукту жайылткан контентке, мыйзамсыз аракеттерди үйрөткөн материалдарга, кибербуллингге, шектүү адамдар менен байланышууга жол ачышы мүмкүн. Айрым учурларда онлайн оюндар же “челленждер” балдарды кооптуу аракеттерге түртөт.

Бош убакыттын туура уюштурулбашы. Баланын бош убактысы максаттуу уюштурулбаса, ал көчөдө же терс чөйрөдө көп убакыт өткөрүп калат. Спорттук секциялардын, чыгармачылык ийримдердин жетишсиздиги да фактор болуп саналат.

Психологиялык себептер. Өспүрүм куракта эмоция туруктуу болбойт. Ачуулануу, өзүн көрсөтүүгө умтулуу, адилетсиздикке сезимталдык күчтүү болот. Эгерде балага психологдук колдоо көрсөтүлбөсө, ал өзүнүн ички көйгөйлөрүн туура эмес жол менен чечүүгө аракет кылышы мүмкүн.

Балдар арасындагы кылмыштуулукту алдын алуу – бул комплекстүү иш. Ага ички иштер органдары, билим берүү мекемелери, социалдык кызматтар, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жана коомчулук биргелешип катышууга тийиш.

— Мамлекеттик органдар төмөнкү багыттарда иштерди күчөтүүсү зарыл: мектептерде, колледждерде укук коргоо органдары тарабынан түшүндүрүү сабактарын, ачык диалогдорду, жолугушууларды үзгүлтүксүз өткөрүү; Көзөмөлгө алынган өспүрүмдөр менен психологдор, социалдык кызматкерлер жана инспекторлор тыгыз иш алып баруусу зарыл; кылмыштын курмандыгы болгон балдарга юридикалык, психологиялык жана социалдык жардам көрсөтүү;  Балдардын бош убактысын пайдалуу өткөрүүсүнө шарт түзүү – кылмыштуулукту алдын алуунун эң натыйжалуу жолдорунун бири; коомчулукка мыйзамдардын талаптарын, жоопкерчиликти жана балдардын укуктарын түшүндүрүү, — деди Марат Осмонов.

Кылмыш жасаган бала – жазага гана эмес, тарбияга муктаж

Кээде коомдо кылмыш жасаган өспүрүмгө карата катуу жазалоо талаптары айтылат. Бирок унутпашыбыз керек: бала – бул али калыптана элек инсан. Анын туура эмес кадамы көп учурда тарбиянын, көзөмөлдүн жана туура багыттын жетишсиздигинен келип чыгат.

— Мыйзам чегинде жоопкерчилик каралган менен, негизги максат – баланы коомдон четтетүү эмес, кайра тарбиялоо жана оң жолго салуу болууга тийиш. Психологиялык жардам, ата-эне менен иштөө, билим берүү системасына кайра интеграциялоо – бул эң маанилүү чаралар. Коомдо кылмыш жасаган өспүрүмгө карата катуу жаза колдонуу керек деген пикирлер айтылат. Бирок балдарга карата мамиле чоңдордон айырмаланууга тийиш. Себеби бала – толук калыптанган инсан эмес. Өспүрүмдөр көп учурда өз аракетинин кесепеттерин толук түшүнбөйт. Алар импульсивдүү чечим кабыл алышы мүмкүн. Ошондуктан мыйзам жоопкерчиликти караганы менен, негизги басым оңдоого жана кайра тарбиялоого жасалышы керек. Кылмыш жасаган баланы коомдон четтетүү эмес, кайра коомго кошуу маанилүү. Бул үчүн: психологдор менен иш алып баруу, үй-бүлөсү менен биргелешкен профилактикалык иш, билим берүүнү улантууга шарт түзүү, социалдык адаптация программалары натыйжалуу болуп эсептелет. Баланы “кылмышкер” деп коомдон обочолонтуу анын келечегине чоң сокку урат. Мындай мамиле кайрадан кылмышка кайрылуу коркунучун жогорулатат. Тескерисинче, ишеним көрсөтүү, туура багыт берүү жана көзөмөлдөө оң натыйжа берет, — дейт юстициянын полковниги.

Кылмыштын курмандыгы болгон балдарды коргоо

Балдарга карата жасалган кылмыштар – коом үчүн эң оор жана кечирилгис көрүнүш. Мындай учурларда: дароо укук коргоо органдарына кайрылуу; баланын коопсуздугун камсыз кылуу; психологиялык колдоо көрсөтүү; кайталануу коркунучун алдын алуу чараларын көрүү зарыл. Ата-энелер балдары менен ачык сүйлөшүп, аларга кооптуу жагдайларды таанып-билүүнү, “жок” деп айта билүүнү, шектүү учурларда дароо чоңдорго кайрылууну үйрөтүшү керек.

Кылмыштын курмандыгы болгон балдарды коргоо

— Балдарга карата жасалган кылмыштар – бул өтө оор укук бузуулар. Мындай учурларда баланын коопсуздугу жана психологиялык абалы биринчи орунда турушу керек. Эгер бала зомбулукка же башка кылмышка кабылган болсо: укук коргоо органдарына кайрылуу, медициналык кароодон өткөрүү, коопсуз жайга жайгаштыруу зарыл. Кылмыштын курмандыгы болгон бала коркуу, уялуу, өзүн күнөөлөө сезимдерин башынан өткөрүшү мүмкүн. Убакытында көрсөтүлгөн психологиялык жардам анын травмасын жеңилдетүүгө жардам берет. Мындай учурларда баланын жеке маалыматын жайылтпоо абдан маанилүү. Коомдук талкуу же социалдык тармактардагы ашыкча маалымат баланын психологиялык абалын оорлотот, — деди райондук прокурор.

Мектеп, ата-эне жана тиешелүү органдар биргелешип, баланын кайра кооптуу жагдайга туш болбошун камсыз кылууга тийиш.

Ата-энелердин жоопкерчилиги

Баланы тарбиялоо – биринчи кезекте үй-бүлөнүн милдети. Ата-эне төмөнкү нерселерге өзгөчө көңүл буруусу зарыл: баланын кимдер менен дос болуп жүргөнүн билүү; интернетти колдонуу маданиятын көзөмөлдөө; бала менен күн сайын баарлашуу; анын көйгөйлөрүн угуу жана түшүнүүгө аракет кылуу; жакшы жүрүм-турумга үлгү болуу.

— Көп учурда өспүрүмдөр кылмышка көңүл бурулбагандыктан, түшүнүксүздүктөн же сүйүүнүн жетишсиздигинен барат. Бир жылуу сөз, бир ишенимдүү сүйлөшүү чоң көйгөйдүн алдын алышы мүмкүн. Баланы тарбиялоо – бул мыйзамдык гана эмес, моралдык да жоопкерчилик. Ата-эне баласы менен күн сайын сүйлөшүп, анын көйгөйлөрүн угуп, эмоциялык жактан жакын болушу керек. “Сен мага ишене аласың” деген ишенимди жаратуу – эң күчтүү коргоо механизми. Балдар көбүнчө сөзгө эмес, иш-аракетке карайт. Эгер ата-эне мыйзамды сыйласа, адептүү жүрүм-турум көрсөтсө, бала да ошол үлгүнү алат, — дейт М.Осмонов.

Ата-эне мугалимдер менен байланышта болуп, баланын жүрүм-турумуна жана окуусуна кызыгып туруусу зарыл.

Мектеп менен коомчулуктун ролу

— Мектеп – баланын экинчи үйү. Мугалимдер тарбиялык иштерди күчөтүп, балдардын психологиялык абалын байкап, ата-энелер менен тыгыз байланышта болуусу абзел. Жергиликтүү жамааттар, аксакалдар кеңеши, жаштар уюмдары да профилактикалык иштерге активдүү катышууга тийиш. Коомдо “баланын тагдыры – жалпыбыздын жоопкерчилигибиз” деген түшүнүк калыптануусу зарыл, — деди прокурор.

Жыйынтыктап айтканда, балдар арасындагы кылмыштуулукту алдын алуу – бул бир күндө чечиле турган маселе эмес. Бул – туруктуу, системалуу жана биргелешкен ишти талап кылган процесс. Мамлекеттик органдар, мектеп, ата-эне жана коомчулук бир багытта иш алып барганда гана натыйжа болот.

Ар бир бала – биздин келечегибиз. Аларды туура багытка салуу, коопсуз чөйрө түзүү жана мыйзамды урматтоого үйрөтүү – бул ар бирибиздин ыйык милдетибиз.

Коомчулукту кайдыгер болбоого чакырабыз. Эгерде сиз балдарга карата укук бузууларды же кооптуу жагдайларды байкасаңыз – тиешелүү органдарга кабарлаңыз. Биргелешип аракет кылсак гана балдарыбыздын коопсуз жана жаркын келечегин камсыз кыла алабыз.

 Гүлнара АЛЫБАЕВА, “Кут Билим”